# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2019, 27 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019-memo/17daf158-3a1d-42d1-8cea-d9bf2a4de04b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019-memo/17daf158-3a1d-42d1-8cea-d9bf2a4de04b)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2019 · siswati. Memorandum, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019/0bd1c003-8e87-4081-ab49-970faefde194) — QP · 2019 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                  NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                   LWETI 2019

                            TICONDZISO TEKUMAKA

EMAMAKI: 80

                      Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-27.

Emalungelo agodliwe                                              Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               2                             DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)

2.       ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

4.       Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Nangabe tinombolo           tetimphendvulo     tinemaphutsa,   maka    ulandzele
         imemorandamu.

6.       Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
         kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         ne-B.

8.       Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
         kufanele acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
         baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
         ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
         kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA      nobe    LIPHUZU/UMBONO,          onkhe    emamaki       anikwa
         sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               3                                  DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

SHUKELA — FC Nkosi

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kubhalwa ngesakhiwo             sangekhatsi      kubhekiswe        emigceni       legcanyisiwe
enkondlweni.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko. Babuye basho nekutsi inkondlo iyaba nesakhiwo
sangekhatsi.

UMTIMBA:
Kuvetwa kabanti ngesakhiwo sangekhatsi lesifaka ekhatsi loku lokulandzelako:
• Kumuntfutisa-Ungena sinyenyela endvodzeni – lokusho kungena ungeviwa
   ngumuntfu. Kuhambisana nenkondlo ngekungena kwesifo sashukela singaviwa
   ngumuntfu.
• Sifaniso-Ungenisa kwenyoka emgodzini longasiwayo – lokusho kungena
   kwentfo lapho ingakafaneli khona/ingesiyo yakhona. Kuhambisana nenkondlo
   ngekutsi sifo sashukela singena emntfwini simgulise ngobe kungesiyo indzawo
   yaso.
• Sifanisongco - Ungusathane lucobo - lokusho bubi lobungaholela ekufeni -
   Kuhambisana nenkondlo ngekutsi naso lesifo sashukela sibi futsi siyisana ekufeni
   nasinganakekelwa.
• Sisho – Unyoko wabol’ ematfumbu – lokusho kungalawuleki nekuba
   lihlongandlebe – Kuhambisana nenkondlo ngekutsi nanobe sekunemaphilisi
   nemijovo yekulawula lesifo sashukela kepha asikuva konkhe loko.

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako lapha ngenhla, ngekusho kutsi
lenkondlo inaso sakhiwo sangekhatsi.

CAPHELA:       Bahlolwa kumele bacaphune            tinongo      letigcanyisiwe    enkondlweni
               kwesekela imibono yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A.                                                                                            [10]

Emalungelo agodliwe                                                                        Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               4                      DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

MABITW' ASABELE – SC Msibi

2.1      Sifanangwaca.                                                                   (1)

2.2      Kuhambisana ngekutsi inkhulumo leyedluliswako, ihamba ngemoya/ Ligagasi
         lihamba ngemoya njengalenkhulumo lehamba ngemoya.                               (1)

2.3      Kumuntfutisa ngetento temuntfu, ‘kukhala.’                                      (1)

2.4      Kukwati kukhuluma nemuntfu lokhashane sengatsi usedvute nawe/Kukwati
         kuchumana ningabonani/ Kukwati kuchumana nalokhashane nibonana/
         Kukwati kuchumana ngema-imeyli/ umbikoselula/ titfombe, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (1)

2.5      Lomugca ucuketse imphindza/ sidvonsamoya lokugcizelela kubuye kuletse
         ligalelo lekuvisisa imbangela yekwakhiwa kwamakhalekhikhini kutsi wentelwe
         kukhuluma tindzaba.                                                             (2)

2.6      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi ingcikitsi yalenkondlo tekuchumana batawesekela ngekutsi:
         Lenkondlo ikhuluma ngekutfutfwa kwetindzaba ngeligagasi lemoya itiyise
         ebantfwini labakulamanye mave/Nawunamakhalekhikhini ukhona kuchumana
         nebantfu labangekho edvute nawe nobe ngasiphi sikhatsi losifunako.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labangavumi, batawesekela labakushoko.                                          (2)

2.7      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kudzedzesa kusho kukhala kwemuntfu angacedzi/kukhalela futsi ngobe
         afuna kuveta lokutsite. Kulenkondlo, sonkondlo kudzedzesa ukufanise
         nekukhala kwamakhalekhikhini angacedzi nangabe afuna kubanjwa kute
         umuntfu akwati kuva loko lokufanele kwengciswe ngulowo losuke ashaya/
         lokubalulekile nalokungakabaluleki. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                  (2)

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

LOMCULO NGIYAWUTSANDZA– ME Masina

3.1      Sidvonsamoya/isizuri.                                                           (1)

3.2      Ngemagama lasemgceni we-13 newe-14, Utfoba/ Ngemagama lasemgceni
         we-15 newe-16, Emachawe.                                                        (1)

3.3      Kumuntfutisa.                                                                   (1)

3.4      Ngumoya wenkhumbulo/ngumoya wekudvumisa/ngumoya              welutsandvo/       (1)
         Wekuncoma/ Wekubongelela/ Wenjabulo, njll.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               5                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

3.5      Ngumlayeto wekutsi nawudlala lomculo kantsi kunetintfo letikuphetse kabi,
         uyakhohlwa ngato njengobe utawube ubusiseka nawulalele lomculo/
         Lomculo uyadvudvuta/ Uyakujabulisa nangabe udvumele. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                  (2)
3.6      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kuhlangana ngekutsi nguleyo naleyo nsimbi yemculo, inemsindvo wayo
         lewudlalako lowehlukile kulenye insimbi, lokutsi natihlanganiswa tente
         umsindvo lomnandzi. Kanjalo netinyoni tinemisindvo leyehlukene
         lehambisana neluhlobo lwenyoni. Nato nasetikhala tonkhe tenta umsindvo
         lomnandzi njengato letinsimbi temculo/ Sigci semisindvo leyentiwa tinsimbi
         letihlanganisiwe siletsa umdvumo lomnandzi lofana nesigci lesentiwa
         yimisindvo yetinyoni lehlanganisiwe, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                    (2)
3.7      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Imbongi iphumelele kusebentisa bokhefana/ simelaluhlavu kuveta sigci
         lesimnandzi kulemigca, nekutsi emva kwalesigci kube nekuphumula/
         Kungafaki luphawu lwekufundza ekugcineni kwemuga we-4 lokwenta
         kutsi kube nesicedzelelamcondvo.            (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                    (2)
                                                                                           [10]

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA
NGONENI KUWE MHLABA– MS Mbuyane
4.1      Mhlaba, konje ulambeleni kimi?/Umugca 35./
         Ngabe yini lenkhulu nalengakanani loyilindzele kimi?/ Umugca 1                    (1)

4.2      Silinganisamcondvo/ Sicedzelelamcondvo/ I-enjambamenti.                           (1)
4.3      Abesesimeni sekukhatsateka/ Sekudvumala/ Selusizi.                                (1)
4.4      Lengiphephetse yangiphuphutsekisa.                                                (1)
4.5      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Sonkondlo abesho kutsi akanawuphila ingunaphakadze lapha emhlabeni,
         ngalelinye lilanga utawufa/utawushona edlule kulomhlaba. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                  (2)
4.6      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Lomugca usho tigebengu netinswelaboya letivuka ebusuku bantfu balele
         tihambe tibamba inkunzi tibuye tihlasele, tibulale labantfu letibagebengako/
         usho bantfu labatsakatsako, kulabo labakholelwa elwatini lwendzabuko,
         ngoba     kukhulunywa      ngemimoya       yetikhova   lokukholelwa     kutsi
         bayatisebentisa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                      (2)
4.7      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Simo semoya besitawuba senjabulo, ngobe konkhe loku sonkondlo lakhala
         ngako bekutawulungiseka, abe nendzawo yekufihla inhloko/kunyamalale
         imimoya yetikhova/kunciphe kufa kwebantfu, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                          (2)
                                                                                           [10]
                                               NA
Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               6                      DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

ANGIVUSI MAGCUBU – BS Khanyile

5.1      Mine naw’ asibambane/ Singcwabe emagcubu.                                       (1)

5.2      Imvumelwanosigcino leyecako.                                                    (1)

5.3      Yimphindvwa.                                                                    (1)

5.4      Sikhatsi selubandlululo/ Sembalandlati/ Sencindzetelo yalabamnyama.             (1)

5.5      Iphethini yalenkondlo ayikahleleki ngobe Imigca ayilingani, Imigca
         inemagama lacala kulamabili aye kulamane/ Iphethini yalenkondlo
         ihlelekile ngobe tindzima tiyalingana. Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                  (2)

5.6      Ingcikitsi yalenkondlo kubuyisana/ Kucolela. Ibumbene nalenkondlo ngekutsi
         sonkondlo atsi akanawo emagcubu aloku lokwenteka ngetikhatsi
         telubandlululo, sewundlulisile futsi sewucolile emoyeni wakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

5.7      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Liphimbo lelisetjentiswe kulenkondlo lipholile/ liphasi ngobe imbongi
         ikhumbula tikhatsi letengca lefuna kucolelwane ngato. Leliphimbo liletsa
         umoya wekuncenga nekubuyisana kulenkondlo lokwenta itsi akungabukwa
         emuva, akungcwatjwe emagcubu.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

                                                            SAMBA SESIGABA A:            30

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               7                    DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Sibekandzaba sendzawo, semoya nesesikhatsi.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi indzaba yenteka ibuye yesekelwe
sibekandzaba lesitsite.

Umtimba
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bachaze ngetigameko letenta umbhali
aphumelele kuveta sibekandzaba letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

•   Simo sendzawo.
    Kwenteka kwendzaba eMdvutjane kaHhohho lokuyindzawo lesemakhaya
    lebonakala ngaloku:
     Kuba nemihhalo yemasimu – lapho bekuhlakula khona boLaMagagula.
     Kuba nemakhaya labhadvwe ngeludzaka- indlu lebeyakhelwe Tintfombi.
     Kuba netindlu tetjani- lobebufulele tindlu takaKhumalo.
     Kuba nenkelebhe yemanti- lapho bekukhiwa khona emanti, njll.

•   Simo sesikhatsi
    Kwenteka kwendzaba esikhatsini sanyalo lesibuye sibe nebantfu labasaphila
    sidzala:
     Kuba netindzawo tekucasha - lapho bekucashe khona Lushawulo.
     Timoti, emabhasi, ematekisi – lebekugitjelwa nguLushawulo naya emsebentini.
     Lijele nesitokisi – lapho bekuvalelwe khona Lushawulo.
     Tikolo – lapho bekufundza khona bantfwana baLaMagagula.
     Kuba nendvuna lephetse indzawo – leyahamba naLushawulo emkhayeni.

•   Simo semoya
    Kwenteka kwendzaba esimeni semoya wekuvana nekungevani, lokubonakala
    ngaloku:
     Kungevani kwaTintfombi naLaMagagula- lapho Tintfombi abeloyisa
      LaMagagula.
     Kungevani kwaLushawulo nenina- lapho Lushawulo wacosha LaHlophe ekhaya
      lakhe.
     Kuvana kwaLushawulo nalakhelene nabo kaKhumalo- lapho kwefika boKunene
      kutewubonisa Lushawulo ngekushona kwebantfwabakhe.
     Kuvana kwaLaMagagula nemmango lakhelene nawo – lapho kwefika lilima
      lebelitewukwakha indlu yaTintfombi, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               8                     DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                                [25]

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Kuveta kutsi nangabe kukhona lotako ekhaya, kubonakala ngekutsi kube
         nalolala libutse, njengobe asho LaHlophe nabona Ntfombitodvwa.                 (2)

7.2      Washiya Tintfombi ngaphandle nakayewukhulekela ngobe abesengakabikwa/
         Akazange wema ngetinyawo nangena endlini, wacoshama wate wanikwa
         sigici/Walindza kungeniswa endlini nakhulekela, akazange wavele
         watingenela njengemuntfu lojwayele kabo.                                       (2)

7.3      Lushawulo weta ahamba naTintfombi labehlala naye eJozi/Tintfombi
         abesatele nebantfwana/Besekumkhanyele kutsi liphupho lebeliloku limfikela
         ngaLushawulo eta nemfati lomeme umntfwana liciniso.                            (2)

7.4      Ngumlayeto wenhlonipho, losho kutsi Lushawulo abesolo atsatfwa
         njengemnumzane walelikhaya nanobe ahamba sikhatsi lesidze angabati
         nekutsi badlani.                                                               (2)

7.5      LaMagagula wemukela wahlala naTintfombi nanobe bekulukhuni kantsi
         emimangweni yalomuhla bafati batfwala timphahla tabo babuyele emakhaya
         kubo/LaMagagula wavuma kwakhela Tintfombi indlu kantsi emimangweni
         yalomuhla bafati balwisa lomfati lomusha, lochamuka nalendvodza/
         LaMagagula waya kamfundisi ngalesikhatsi Lushawulo angasabuyi ekhaya ,
         ahleti naTintfombi Ejozi kantsi emimangweni yalomuhla bafati labanye baya
         bayewubika endvuneni nobe emakhakhabo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

7.6      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Lushawulo abecabanga kutsi LaMagagula uyemuka, ngalokubamba
         lomntfwana abetama kumvimba kutsi angahambi naye/Abehlose kutsi
         umntfwana walapha kaKhumalo angahambi ayewukhuliswa kaMagagula/
         Bekukwesaba kutsi sekuhlwile bangahle balimale endleleni nangabe
         bayahamba, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               9                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

7.7      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Tifundza     kutsi     tingabowetsemba    emadvodza      lashiya   emakhaya
         ayewusebentela khashane njengaLushawulo ngobe ngalesinye sikhatsi
         asuke ashiye imindeni yawo emuva/Anekukhuluma emanga atsi ahlala odvwa
         kantsi akipitisile njengaLushawulo labekipitise Tintfombi wagcina ambelekise
         nebantfwana.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

7.8      Abefuna kwenta siciniseko sekutsi vele nguLushawulo lokhulekelako/
         Abengatikholwa tindlebe takhe kutsi tiva livi laLushawulo njengobe
         abengakamlindzeli/Abeneluvalo     lwekutsi   nanobe       lonconcotsako
         anguLushawulo, kungenteka uta nalakubone ephusheni lakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

7.9      Lenkhulumo isho kutsi, ungabometsemba umuntfu ngobe uyagucuka.
         Sibumbene ngekutsi boLaHlophe naTintfombi bebevana ngalesikhatsi
         Tintfombi efika atewendza kuLushawulo, ngekuhamba kwesikhatsi Tintfombi
         wamjikela ngekutsi amloyise.                                                      (2)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

7.10     Sigameko seliphupho laLaMagagula lapho aphupha Lushawulo eta nemfati
         lomeme umntfwana, ngobe savele saba liciniso ngalesikhatsi kufika
         Lushawulo abuya eJozi naTintfombi nebantfwana.                                    (2)

7.11     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Lenkhulumo ibumbene ngekutsi boLaHlophe naLaMagagula bebemukwe
         Lushawulo nguTintfombi, LaHlophe acoshwe emtini wakhe kantsi
         LaMagagula ahlupheka lokufaniswa nekuwa kwabo. Esiphetfweni salenoveli,
         kushiswa kwetindlu taTintfombi nekucoshwa kwakhe kaKhumalo, kwaba
         kuvuka kwalenye kuboLaHlophe naLaMagagula ngobe babuyisana
         naLushawulo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi akusiko, batawesekela labakushoko.                                        (2)

7.12     Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako:
         Labevelana naLaMagagula batawesekela ngekutsi: LaMagagula abente
         tifungo tekutsi uyawuphuma ngelibhokisi kaKhumalo, ngiko lokwamenta
         wemukela nanobe yini lahlangabetana nayo.
         Sincumo lebesingatsatfwa tetsamelilwati: Kutsatsa bantfwana tibuyele ekhaya
         lapho titalwa khona/Kuphuma tiyewutakhela wato umuti lapho tingeke
         tihlushwe ngumuntfu khona/Kufaka sehlukaniso, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.)
         Labangavelani naye batawesekela labakushoko.                                      (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Sibekandzaba sendzawo, semoya nesesikhatsi.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi indzaba yenteka ibuye yesekelwe
sibekandzaba lesitsite.

UMTIMBA
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bachaze ngetigameko letenta umbhali
aphumelele kuveta sibekandzaba letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

•   Simo sendzawo:
    Kwenteka kwendzaba eMbalenhle leyindzawo lelilokishi, lebonakala ngaloku:
     Tindzawo tekucasha – lapho bekucashe khona Mphikeleli.
     Tindlu tesibonelelo, iRDP – letagcugcutelwa nguMphikeleli kutsi takhiwe.
     Imifula, iWelamlambo- lapho Dokotela Dlamini abegcina khona imisimeto yakhe
      yekwelapha ngendzabuko.
     Imigwaco leyakhiwe yafakwa tiyela – lapho Mphikeleli abengusihlalo welikomidi
      lebelintjintja emagama etitaladi, njll.

•   Simo sesikhatsi
    Kwenteka kwendzaba esikhatsini sanyalo, lesibonakala ngaloku:
     Kuba netikolo letinemikhandlu leyengamele imtimba yebatali – eKhayaletfu
      lapho bekufundza khona boMphikeleli lapho Tsabetse abengusihlalo khona.
     Emakhansela – labephetse tigodzi A, B C, njll.
     Titifiketi tekufa letinetinombolo temathuna – lebetiphatselene nekufa kwebatali
      baMphikeleli.
     Kuyavotwa/Kunelukhetfo – lolwentiwa lapho Mphikeleli wakhetfwa khona waba
      ngusosifundzave, njll.

•   Simo semoya
    Kwenteka kwendzaba esimeni semoya wekuvana nekungevani, lokubonakala
    ngaloku:
     Kungevani kwaSikhulu Tsabetse naMphikeleli – lapho Tsabetse wancisha
      khona Mphikeleli indzawo yekuhlala wabuye wafuna kumcoshisa esikolweni.
     Kungevani kwaMagumeni naMphikeleli – lapho Magumeni watjela bantfu kutsi
      bangamesekeli Mphikeleli ngobe abengumnsinsi wekwembelwa eMbalenhle.
     Kuvana kwaMphikeleli naMatsiya – lowafunela Mphikeleli indzawo yekuhlala
      wabuye wayewummela esikolweni ngalesisikhatsi acoshwa, NaMphikeleli
      lowamelaphisa kuboDlamini naGamedze.
     Kuvana kwebafundzi esikolweni – lokwenta kutsi bakwati kufundza
      ngemacembu bakhutsatane lokwabonakala ngemphumelelo lenhle, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              11                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C:                                  [25]

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Ngobe watsi bevile ngaMphikeleli kutsi ulikhomanisi, loko kukhomba kungabi
         nasiciniseko, yimvabetsi nje.                                                     (2)

9.2      Siyitfutfukisa ngekutsi Mphikeleli agcine atfole Matsiya atewummela ecaleni
         lekucoshwa esikolweni kungenatizatfu letiphatsekako, lokwenta agcine
         achubeka nemfundvo, leyingcikisi yalenoveli.                                      (2)

9.3      Tsabetse abengundlovukayiphikiswa, abevele akhiphe sincumo saloku
         lakushoko angabonisani namuntfu kantsi Mncina unikana ematfuba
         ekutiphendvulela/Mncina akatsetsi emacala ayedvwa ufuna kube nelisekela
         lakhe batewubonisana kantsi Tsabetse uyasitsatsa sincumo ayedvwa.                 (2)

9.4      Umbhali abehlose kuveta ludvweshu ngekutsi Sikhulu Tsabetse avimbe
         Mphikeleli kutsi angaliphumeleli lelicala, agcine acoshiwe esikolweni kute
         avimbe imphumelelo yakhe/Abebona kutsi Mphikeleli uhlakaniphile,
         nanganikwa litfuba, kungenteka agcine engce Magumeni longumntfwanakhe
         kantsi ufuna kuphumelele yena.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

9.5      Sigameko sekutikhulumela yena ngemlomo wakhe ngalesikhatsi acolisa
         kuMphikeleli ekupheleni kwalenoveli/Sigameko sekwati kwakhe ngekushona
         nekungcwatjwa kwebatali baMphikeleli lebekwatiwa kutsi baphelela etandleni
         temaphoyisa/Kuveta     tincwadzi    tekushona   kwabatali    baMphikeleli,
         lebetingatiwa ngumuntfu eMbalenhle.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

9.6      Utsi belaphi bendzabuko nebelwati lwaseNshonalanga kufanele basebente
         ngekubambisana kulokuphatselene netemphilo yemmango. Loku ukuvete
         ngekuhlanganisa Gamedze naDlamini nakwelashwa Matsiya.                            (2)

9.7      Msiti nguye lowasita Mphikeleli kutsi atfole likamelo lapho bebatawufundzela
         khona ntsambama nababuya esikolweni wabuye wagcugcutela labanye
         bafundzi kutsi besekele Mphikeleli ngalesikhatsi acoshwa esikolweni kute
         achubeka nekufundza.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              12                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

9.8      NguMphikeleli naMatsiya ngobe ekucaleni kwalenoveli Matsiya usita
         Mphikeleli ngekumtfolela indzawo yekuhlala nekuyommela esikolweni,
         naMphikeleli naye wasita Matsiya ngekumelaphisa, loku kusho kona kutsi
         bungani babo bebucotfo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

9.9      Lesaga sisho kutsi, ‘tintfo ubotenta usemncane futsi usenemandla,’ Mphikeleli
         waba ngumholi welikilasi asafundza sikolo, loko bekukhomba likhono lanalo
         lekuba ngumholi wate wakhetfwa njengasosifundzave waseMbalenhle.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

9.10     Lamavi aTsabetse asibiketelo sesigameko sekushona kwakhe, lokwenteke
         lapho asakhululekile emva kwekuveta tincwadzi tekushona kwebatali
         baMphikeleli nekutsi acolise ngako konkhe lakwenta.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

9.11     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Umbhali uphumelele kuveta sicakacaka kulenoveli ngobe usibeke lapho
         bonkhe balingisi balindzele khona imiphumela yelukhetfo lwabososifundzave,
         kulapho tetsamelilwati tititsatsela khona tincumo ngaletifuna aphumelele
         kulesikhundla.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

9.12     Lesihloko sichaza kutsi, Kuphumelela umuntfu lotikhandlako nalotimeselako
         ngentfo letsite. Mphikeleli watikhandla ngekufuna indzawo yekuhlala wate
         wayitfola, wabuye wafuna sikolo lekatawufundza kuso wasitfola, konkhe loku
         wakwenta ngekutikhandla nangekutimisela kungako waphumelela kuko
         kokubili.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              13                          DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso
UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Sibekandzaba sendzawo, semoya nesesikhatsi.
SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi indzaba yenteka ibuye yesekelwe
sibekandzaba lesitsite.
UMTIMBA
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bachaze ngetigameko letenta umbhali
aphumelele kuveta sibekandzaba letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
•   Simo sendzawo
    Kwenteka kwendzaba Engodini leyindzawo lelilokishi, lebonakala ngaloku:
     Tindzawo tekucasha – lapho bekucashe khona Lomusa.
     Sikhumulo sematekisi- lapho bekugibela khona boMlungisi naLomusa nakuyiwa
      emsebentini nalapho lutsandvo lwabo lwacala khona.
     Tindzawo lapho kunatselwa khona tjwala – lapho kwatfolakala khona Lomusa, anguye
      yedvwa umuntfu lomsikati labenatsa tjwala.
     Emasontfo kanye nelihholo – lapho bafundisi bala kutsi umshado waLomusa
      uyewuphumela khona wagcina uphumele ehholeni.
     Siteshi semaphoyisa- lapho boLomusa bavalelwa khona.
     Libhange – lapho Mlungisi wakhipha khona imali, njll.

•   Simo sesikhatsi
    Kwenteka kwendzaba esikhatsini sanyalo, lesibonakala ngaloku:
     Kudla tidzakamiva – lebekwentiwa boLomusa nebangani bakhe ngalesikhatsi Mlungisi
      ababona batijova.
     Kutfumba – lokwentiwa nguLomusa naNkhangala nabatfumba Sitsembile.
     Kulotjolelwa bangani – lokwenteka ngalesikhatsi Mlungisi ayewulobola Lomusa
      nemalobolo emukelwa bangani baLomusa.
     Kungahlonishwa kwenzilo – lokwentiwa nguLomusa ngekutsandzana naMlungisi
      agcoke inzilo.
     Bungani balabamnyama nalabamhlophe – bungani baLomusa naNkhangala.
     Kulotjolelwa emcashweni – lokwenteka nakulotjolwa Lomusa, njll
•   Simo semoya
    Kwenteka kwendzaba esimeni semoya wekuvana, kungevani, kugcina emasiko
    newebugebengu lokubonakala ngaloku:
     Kungevani kwaMlungisi naMacaleni – lapho bekubangwa Lomusa ngobe Macaleni
      bekufanele angene Lomusa logcine avana naMlungisi.
     Kuvana emkhatsini waMlungisi nebangani bakhe – lapho boSikhuni naMadvodza
      bamecwayisa khona ngebubi lobebentiwa nguLomusa.
     Kwenta bugebengu– lobebentiwa nguLomusa nebangani bakhe ngalesikhatsi
      bagcekeza emabhange netakhiwo tahulumende, kutsengisa kwetitfo tebantfu, njll.
     Kugcina emasiko – lebekukholelwa kuko kaboMlungisi ngekutsi LaNdlovu afune
      kushiselwe Lomusa imphepho kute emadloti amemukele, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula ngemphumelelo
yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C:                                 [25]

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              14                       DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

11.1     Abengafuni kuva loku lokumenyetelwako/Mlungisi naye abeloku ambelesele
         ngekutsi bayewuhlola ingati, lokungiko lebekumenyetelwa ngulemoti/
         Lomsindvo bewumenta angakhululeki emoyeni wakhe njengobe analo
         leligciwane.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.2     Ivete simo sesikhatsi sanyalo, kunetimoti letinemibhobho yekumemetela/
         KunaDokotela/Kwentiwa luhlolo lwengati mayelana nesifo sengculazi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.3     Ngumlandzi longusatikonkhe/Ngumlandzi wesitsatfu, ngobe konkhe
         lekwentekako nalokutawenteka uyakwati. Wati ngisho nemicabango
         yebalingisi.                                                                     (2)

11.4     Sisikhanyisamcondvo sesigameko sekujovana ngetidzakamiva kwaboLomusa
         naNkhangala, Mlungisi abengati kutsi kuyenga kwakhe Sitsembile,
         kumkhanyisela kutsi abone boLomusa basebentisa tidzakamiva.                      (2)

11.5     Ngcamane utsatsa ingati ngemijovo iyohlolwa emalabhorathi kantsi laba
         labanjengaZwane, belaphi bendzabuko, bahlola umuntfu ngekucitsa
         ematsambo phasi baphengule/Bahlola ingati ngekulumeka luphondvo
         bemunye ingati lengcolile/Bagata ngensingo nangabe belapha kantsi
         boNgcamane belapha ngemijovo nemaphilisi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.6     Kungaba yindlela labephila ngayo yekutsengisa umtimba etindzaweni
         teticedzakoma/Kujovana ngemjovo munye banaNkhangala/Kungasebentisi
         lijazi lemkhwenyane naya emacasini/ Kudzakwa nekuba netingani
         letinyenti, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.7     Umbhali utilandzele ngekutsi avete umlingisi lomcoka, Mlungisi,
         esingenisweni senoveli/Uvete inkinga lebukene nemlingisi lomcoka, kuteka
         umfati lamfanele/Uvete nemlingisi longcubutana netifiso temlingisi lomcoka,
         ngekubanga ludvweshu, longuLomusa, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.8     Abefanele afundze lapho kutsi Lomusa akaketsembeki/Abefanele abone
         nekutsi kukhona lamfihlela kona/ Abefanele abone kutsi kungenteka Lomusa
         abenesifo sembulalave, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.9     Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako:
         Sincumo sekwehlukana naLomusa kute kugwemeke kulwa nebutsa/Kumisa
         imoti kubutwe liwodi lalele kulo Lomusa/Kubuta Nkhangala kutsi Macaleni
         uhlanganiseni    naLomusa/     Kuchubeka       ashade Lomusa    ngobe
         abemtsandza, njll.                                                               (2)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              15                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

11.10    Letinkhulumo taLomusa tangcubutana, ngobe wala kutsi kusetjentiswe lisiko
         lemadloti, watsi akakholelwa kulo kepha nasekufanele bayohlolwa ingati, wala
         kuya kudokotela watsi yena wetsembele kuZwane loyinyanga lelapha
         ngekwendzabuko yetemdzabu, lokwenta ludvweshu lubhebhetseke luye
         embili emicabangweni yaMlungisi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

11.11    Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako:
         Labatawutsi siyemukeleka batawesekela batsi, Mlungisi abetibophelele
         elutsandvweni lwakhe naLomusa anganandzaba naloko lokubi lobekwentiwa
         nguLomusa, lobekufaka ekhatsi kutsengisa tidzakamiva, bugebengu, njll
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatawutsi asemukeleki batawesekela labakushoko.                                 (2)

11.12    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Lobanga ludvweshu nguLomusa. Ulubanga ngekutsi wavele ngesikhatsi
         lapho Mlungisi, lolichawe lendzaba abefise kuteka umfati lamfanele, wavela
         waphambana naletifiso ngobe abengumfelokati lomuhle, lowenta Mlungisi
         wangcubutana nebatali bakhe ngekutsi amtsandze. Wabuye wadida Mlungisi
         ngekutsi atfumbe Sitsembile, labetetfwele umntfwana waMlungisi, njll.             (3)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              16                       DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Sibekandzaba sendzawo, semoya nesesikhatsi.
SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi inganekwane kanye netibongo
kwenteka kubuye kwesekelwe sibekandzaba lesitsite.
UMTIMBA
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bachaze ngetigameko letenta umbhali
aphumelele kuveta sibekandzaba letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
KUDVUNGUTELA KWENKHOSI
• Simo sendzawo
  Kwenteka kwalenganekwane, ekhaya lelibhubesi lokubonakala ngaloku:
   Ehlatsini ekhaya lelibhubesi – lapho letinye tilwane talivakashela khona
    natiyewulivusela.
   Ehlatsini  ekhaya lemphisi – lapho imphungushe yayilandza khona
    nakuyewutsetfwa licala ekhaya lenkhosi.
•   Simo sesikhatsi
    Kwenteka kwalenganekwane esikhatsini samandvulo, lesibonakala ngaloku:
     Kukhuluma kwetilwane – lapho tabitana khona kutsi tiyewuvusela inkhosi yato
      legulako.
     Kutenta bantfu kwetilwane – lapho imphungushe beyiye enyangeni
      iyewuphengula ngekugula kwenkhosi.
•  Simo semoya
    Kwenteka kwalenganekwane esimeni semoya wekuvana, webucili, wemanga
    lobonakala ngaloku:
     Kuvana kwenkhosi naletinye tilwane – lokwabonakala ngekuvakashela inkhosi
       ngalesikhatsi igula.
     Kucamba emanga – lokwentiwa yimphungushe nayitsi ibuya kuyewuphengula.
     Kuba nebucili – lapho imphungushe yatjela libhubesi kutsi latsakatfwa yimphisi
       ngobe beyifuna kuphunyula ekufeni.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
SIKHUNGO SEMATSAMO
• Simo sendzawo
   Kwenteka kwaletibongo endzaweni yaseMatsamo lokubonakala ngaloku:
    Kuba netakhiwo temasiko – lesiyindzawo lenetakhiwo tesintfu.
    Kuba semnceleni – leyindzawo leyakhiwe emnceleni lowehlukanisa iNingizimu
     Afrika neSwatini.
•   Simo sesikhatsi.
    Kwenteka kwaletibongo esikhatsini sanyalo lapho live selinenkhululeko,
    lokubonakala ngaloku:
     Kuvakashelwa bantfu betinhlanga letehlukene – lokwentiwa ngulabamhlophe
       nalabamnyama ngobe lubandlululo seluphelile.
     Kuvakashelwa bantfu lababuya kulamanye emave – lokwentiwa basemaveni
       langesheya kwetilwandle ngobe lubandlululo seluphelile.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              17                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

•   Simo semoya
    Kwenteka kwaletibongo esimeni semoya wekuvana, wekwemukelana, wekugcina
    emasiko ngaloku lokulandzelako:
     Kuvana kwalabo labasesikhungweni – lokubonakala ngekubambisana
      nakusetjentwa kute sikhungo sichubekele embili.
     Kwemukelana – lokuvela ngekwemukelwa kwalabadzala nalabancane,
      labamhlophe nalabamnyama, njll.
     Kugcina emasiko – lapho kukhonjiswa khona ngetembatfo nemigidvo yeSiswati,
      imidvonso lelikhotsamo, inchoboza nencoshane, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenganekwane naletitbongo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenganekwaneni letesekela
         imibono yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C:                                  [25]

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

LIBHUBESI NALOGWAJA

13.1     Akusito tonkhe tinganekwane letinekwephulwa kwemyalo njengakuyo
         lenganekwane ayinako kwephulwa kwemyalo, ngaphandle kwekutsi libhubesi
         lincishe logwaja inyama lalisite kutsi liyibambe.                                 (2)

13.2     Sicondzene nelibhubesi lebeliswele lagcina ngekutsi umsila walo utfungelwe
         eluphahleni lwendlu naloko lebelikweswela ligcine lingakakutfoli kudla, latsi
         lapho likutfola lagovuka nako.                                                    (2)

13.3     Balingisi tilwane kuphela.
         Tilwane tiyakhuluma titiphatsise kwebantfu.                                       (2)

13.4     Kutalelwa ebukhosini kwelibhubesi kulente laba nebugovu lokwente kutsi
         ligovuke nayo yonkhe inyama leliyitfole ngalogwaja, logwaja walicilikela
         ngekutsi alibophele etulu endlini yena adle yonkhe lenyama libukile.              (2)

13.5     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatsi asikholweki batawesekela ngekutsi, logwaja akayidli inyama udla tjani
         kuphela.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi siyakholweka batawesekela labakushoko.                                    (2)

13.6     Sigameko sekucala kuyenga letinye tilwane atsi libhubesi liyagula kantsi
         ufuna tibanjwe libhubesi litidle.
         Kutsatsa inyama yelibhubesi ngebucili abe lona alibophele eluphahleni
         lwendlu.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              18                      DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

13.7     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labavumela lesitatimende batawesekela ngekutsi:
         Logwaja abemncane kakhulu kodvwa waphumelela kwehlula libhubesi
         atsatse inyama, libhubesi libe lesatjwa ngito tonkhe tilwane. Lokufakazela
         kutsi buncane ngeke buyivimbele imphumelelo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labangavumelani batawesekela labakushoko.                                       (3)

INGEWNYAMA MSWATI II

13.8     Sibawuza sitimphondvo ngetimphondvo,                                            (1)

13.9     BakaVilakati.                                                                   (1)

13.10    Ngumlayeto wekutsi, nanobe ungaba sesikhundleni lesisetulu kunabo bonkhe
         bantfu, uyehla ubuye kubo, ubasite lapho bakudzinga khona, njengobe
         kwenta Ingwenyama Mswati II, yakhela bantfu tikolo.                             (1)

13.11    Yomibili lemigca icala ngeligama lelifanako, ‘Wats’.                            (1)

13.12    Ilusebentisele kugcizelela ngobe ifuna kugcamisa kutsi ngumuphi loMtjekeni
         lekhuluma ngaye.                                                                (2)

13.13    Imamba leluhlata iluhlobo lwenyoka lenebutsi lobubulalako. Imbongi imbita
         ngemamba leluhlata ngobe naye abebulala lapho ahlasela khona.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

13.14    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labavumako batawesekela ngekutsi, abetsi nasababulele kakhulu, labanye
         abevele bese uyabatfumba abayise eveni lakhe/wakhela bantfu tikolo,
         kuSandlela naMneli, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labangavumi batawesekela labakushoko.                                           (2)

                                                                SAMBA SESIGABA B:        25

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              19                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letiveta similo saHleta, LaHleta naMphotfo.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo
sebadlali.

Umtimba
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko. Babuye bavete tigameko letiveta similo
sebadlali, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

Tigameko letikhomba similo saHleta.
Hleta abengumdlali lonesimilo lesibi, ngekubulala, kucabanisa, abuye acambe
emanga. Loku kwesekelwa nguletigameko:
• Kubulawa kwemkaHleta ayewubekwa emnyango waGedlembane – kutibulalela
    umkakhe esulele ngaGedlembane lokwabanga kucabana kwaNcobile naLaHleta
    atsi ehlukane naGedlembane.
• Kucamba emanga ngaGedlembane – kucamba emanga ente wonkhe umuntfu
    amkholwe kutsi akati lutfo ngekufa kwemkhakhe, lokwabangela kutsi Gedlembane
    aboshwe ngesento langasati.
• Kucamba emanga ngesisu saNcobile – kucamba emanga atsi sisu saNcobile
    saCelani lokwabangela kwehlukana kwaNcobile naMphotfo.
• Kulandvwa kwetimbali ethuneni laGedlembane – kugcugcutela LaHleta kutsi
    ayewulandza timbali letibekwe nguNcobile ethuneni lokwabangela kucabana
    kwaNcobile nenina.

Tigameko letikhomba similo saMphotfo.
Mphotfo abengumdlali lonesimilo lesihle ngekuba cotfo, kubeketela, kuhlonipha
nekungabambi emagcubu. Loku kwesekelwa nguletigameko:
• Kubeketela - kubeketelela simo sekungabi nebatali, indzawo yekuhlala, kudla,
    kwekwembatsa nekwekumfundzisa kodvwa agcine afundzile Mphotfo.
• Kuhlonipha – kungabuyiseli naketfukwa nguHleta naLaHleta nangalesikhatsi
    ahlaselwa nguCelani.
• Kuba cotfo – kwala kudla imali yaNcobile, kwemukela kutsi wente liphutsa
    ngekukhulelisa Ncobile kanye nekuba phasi nakahlangana naLaHleta esibhedlela
    lokwenta kutsi bacolelane.
• Kungabambi emagcubu – kucolelana kwakhe naNcobile naLaHleta nabahlangana
    esibhedlela.
• Kuba nelutsandvo – kutsandza Ncobile nanobe lutsandvo lwabo belunetihibe
    letinyenti.

Tigameko letikhomba similo saLaHleta.
LaHleta abengumdlali lonesimilo lesibi ngekuba luhlata, kungabi neluvelo nekungabi
nemgogodla. Loku kwesekelwa nguletento:
• Kuba luhlata/ nentondvo – kwetfuka Mphotfo atsi uyamenyanya, ukhubatekile futsi
    uluphuya wagcina ngekumkhafula.
Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              20                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

•   Kungabi naluvelo/ kubamba emagcubu – kwala kutsi Ncobile asite Mphotfo
    nekungayi kuyewuvusela Ncobile ngalesikhatsi acedza kubeleka, lokwabangela
    kungevani kubo bobabili njll.
• Kungabi nemgogodla – kwemukela konkhe lakutjelwa nguHleta ngaNcobile
    nendlela laphila ngayo, lokwagcina kubacabanisile boLaHleta nendvodzakati
    yakhe.
• Kungabi nasizotsa – kwetfuka Mphotfo embikwebantfu angabi nemahloni
    lebekumlulata njengemuntfu lomdzala.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
ngempela tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo sabo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C:                             [25]

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

15.1     Wentiwa kutsi lucingo beluphetfwe nguNcobile belubita/Kucabanga kutsi
         ngeke akwati kutitsengela lona ngobe angenamali lenyenti/Indlela
         labengalutfola ngayo kutsengelwa tingani/ Kungenti umsebenti wesikolo.            (2)

15.2     Kuba netingani letinyenti sikhatsi sinye/Kuyekela sikolo/Kuhucana netjwala,
         njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                 (2)

15.3     Lomdlalo ugcina ngekutsi tetsamelilwati tename ngaNcobile lolichawe
         lemdlalo, logcine aphumelele ekugcineni kwalomdlalo, washada naMphotfo/
         Hleta, loyimbangi yaNcobile ugcine abanjiwe/Lomdlalo ugcine ngalokuhle,
         tetsamelilwati tijabulile/ Bonkhe labangani bagcine baphumelele
         etifundvweni tabo basebenta kahle, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                    (2)

15.4     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatsi bakhona, batawesekela ngekutsi, akhona emantfombatane lafana
         naboNcane lanetingani letinyenti, lashiya sikolo angakacedzi kufundza
         nalakholelwa kutsi tinkinga ticedvwa ngetjwala, njengoba Ncane abenta, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi abekho, batawesekela labakushoko.                                         (2)

15.5     Icondzene naHleta, ngobe ngalesikhatsi kufika emaphoyisa emshadweni
         watsi lamaphoyisa ete kutewubona umshado kantsi etele kutewubopha yena
         ngekubulala umkakhe naGedlembane/ Icondzene naNcobile, uyala Ncane
         ngekutsi angabi netingani letinyenti kube naye bekanato nekuyekela
         sikolo kube naye uke wasiyekela.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)
Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              21                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

15.6     Ingumbono. Kutsi Ncobile abephatsa lucingo lolubitako nobe aphila kahle,
         bekungasho kutsi letintfo tentiwa nguMphotfo, lokwenta lenkhulumo yaNcane
         ibe ngumbono, ngobe umuntfu nanobe ungamsondzeta edvute,
         akunasiciniseko sekutsi utawuphila kahle, bakhona labaphila kabuhlungu
         nanobe inyatsi bayibambe ngetimphondvo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

15.7     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Indzawo labebakuyo kusendleleni lapho bekungibo bobabili kuphela, yaba
         neligalelo lelihle lekutsi bakhululeke, bacoce ngetingani tabo kungekho
         umuntfu lomdzala labetawubeva ngobe betiyimfihlo yabo bobabili.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

15.8     Yaba yimphumelelo ngobe Ncane abesashiye phasi sikolo, wakhutsatwa
         nguNcobile kutsi abuyele ayewufundza, wabuyela esikolweni wagcina
         asanguthishelanhloko.                                                             (2)

15.9     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Saba nemtselela wekutsi ahlupheke ngobe abengenabatali futsi
         angenandzawo yekuhlala. Mphotfo abeludzinga lusito lwebantfu kepha
         akazange alutfole watikhulela ayedvwa wate wacedza sikolo. Nanobe Ncobile
         abetama kumsita Mphotfo, unina naHleta bebayicitsa yonkhe lemitamo/ Simo
         sekuhlupheka senta kutsi atimisele esikolweni, afundze agcine
         asangudokotela wenhlitiyo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)            (2)

15.10    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Letheksthi lengenhla iphatselene naNcane longenanshisekelo yekuya
         esikolweni. Ncane ugcina afundzile anguthishelanhloko. Tetsamelilwati
         betingakalindzeli kutsi Ncane abe ngulofundzile ngetintfo labetenta
         kuletheksthi lengenhla.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

15.11    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labavumelana nako batawesekela ngekutsi: Ingcikitsi yalomdlalo lutsandvo/
         yimfundvo, sihloko sihambisana nalengcikitsi ngekutsi emagama emdlali
         longubangiswako, Ncobile, latsi kutawuba njalo, abe yimphumelelo
         ekugcineni ngekutsi ashade naMphotfo, ingcikitsi yelutsandvo, nekutsi agcine
         afundzile alijaji, ingcikitsi leyimfundvo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

15.12    Mafindvose kusho umuntfu lohlala anemacebo nemagcubu ekona tintfo
         talabanye njengamake waNcobile. Emacebo nemagcubu akhe kusukela
         ekucaleni kwalomdlalo ehlulekile kwehlukanisa boNcobile naMphotfo ngobe
         bagcina bashadile futsi bafundzile.                                               (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              22                        DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letiveta similo saSomhlolo, Mahubhulu naNsibandze.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo
sebadlali.

Umtimba
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko. Babuye bavete tigameko letiveta similo
sebadlali, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

Tigameko letikhomba similo saSomhlolo.
Somhlolo ungumdlali lonesimilo lesihle ngekutsi ucotfo, wetsembekile futsi
uhlakaniphile. Loku kwesekelwa nguletento:
• Kuba cotfo – kuba nemoya lophasi, kuhlonipha wonkhe umuntfu esiveni sakhe,
  kunika tindvuna litfuba lekuchumana naye ngaphandle kwekwesaba, njll.
• Kuhlakanipha – kunika tindvuna emandla ekulawula emabutfo awo, kubusa
  ngentsandvo yelinyenti ngekutsatsa imibono levela kulabanye, kubusa ngekutfula
  ngaphandle kwekucitsa ingati ngekutsi ateke bafati betive lakhelene nato kuvikela
  kulwa.
• Kuba nenhlitiyo lenhle – kupha tindvuna takhe tipho letifana nemfuyo lapho atibonga
  ngekwenta kahle nekukhalela Mahubhulu nasashonile.
• Kuba nelutsandvo – kutsandza bantfu besive sakhe, tindvuna, netive
  letibomakhelwane wakhe, aze ateke nebafati lababuya kuto.

Tigameko letikhomba similo saMahubhulu.
Mahubhulu ungumdlali lonesimilo lesibi ngekutsi unelunya, inhlebo, luchuku nenkhani.
Loku kwesekelwa nguletento:
• Kuba nelunya – kuguculela latfunywa kona nguSomhlolo natfunywe kutsi ayewucela
  sihlobo lesihle ngobe afuna kube nekulwa, kungevani naletinye tindvuna letingafuni
  kuvukela inkhosi njengobe abefuna.
• Kuba nenhlebo – kuhleba, ahhunge letinye tindvuna kutsi kuketulwe umbuso
  waSomhlolo.
• Kuba neludlame – kufuna kutsi lapho kunaye khona kube nemphi njengalapho
  avivisa eMahubhulu kutsi ayewuhlasela inkhosi ingati. Kuba nenkinga lapho inkhosi
  itsi kwentiwe buhlobo netive lakhelene naye kube yena ufuna tihlaselwe.
• Kuba nenkhani – kuhhunga tindvuna kutsi kuvukelwe inkhosi ngobe afuna kutsatsa
  umbuso ngenkhani, kwala lapho Somhlolo ambitela esigodlweni, inkhani leyamenta
  watibulala ngobe angafuni kugwetjwa nguSomhlolo.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              23                               DBE/Lweti 2019
                                     NSC – Ticondziso

Tigameko letikhomba similo saNsibandze.
Nsibandze ungumdlali lonesimilo lesihle ngekutsi etsembeke, abe nemaciniso futsi
ucotfo. Loku kwesekelwa nguletento:
• Kwetsembeka – kwetsembeka natfunywa nguSomhlolo kuyewuva lokushiwo
  nguMahubhulu kaMabhoko, kubuya nesihlobo lesihle kaMabhula lapho abetfunywe
  khona.
• Kuba nemaciniso – kucondza Mahubhulu amtjele emaciniso kutsi ayekele
  kuphikisana naSomhlolo, kutjela Somhlolo emaciniso lawatfole kaMabhoko
  ngalokufike kwentiwa nguMahubhulu.
• Kuba cotfo – kuhlonipha Somhlolo, kukhuluma emaciniso lapho kufanele khona.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
ngempela tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo sabo.
CAPHELA: Bahlolwa kumele              bacaphune     tigameko   letisemdlalweni    letesekela
         imibono yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C:                                         [25]
UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
17.1     Utsite uMlomo longacambi-manga ningalenti liphutsa. Nangabe umuntfu
         ayiphikisa angabulawa.                                                                   (2)
17.2     Abemnika umlayeto wekutsi naye uphetse njengaye Somhlolo/Abemtjela
         kutsi naye unemandla ekulawula njengaye Somhlolo/Nguye Mahubhulu
         lolawula lelibutfo hhayi Somhlolo.                                                       (2)
17.3     Lobekwentiwa nguSomhlolo edlizeni laSidvwabasilutfuli, kweyemene
         nemimmango       lekuphilwa   kuyo    lomuhla   ngekutsi   lemimmango
         iyawavakashela emathuna etihlobo tayo lesetashona, ibuye ifake nematje
         laluphawu lolukhombisa lapho tangcwatjwa khona.                                          (2)

17.4     Letheksthi lengenhla imumetse ludvweshu lwangaphandle lolusemkhatsini
         waSikhunyana naMahubhulu, lolubangwa kutsi Sikhunyana utfunywe
         nguSomhlolo kutewuncandza Mahubhulu nelibutfo lakhe kutsi bayekele
         kuviva bayewuhlasela Mabhula, Mahubhulu wala, atsi uyachubeka ngobe
         utayimela lentfo layentako.                                                              (2)
17.5     Kwaba neligalelo lekutsi tindvuna nemabutfo tijikele Mahubhulu tihambisane
         neNkhosi Somhlolo, lokwenta kutsi Mahubhulu abe yinkhomo ladla yodvwa,
         agcine abone kuncono atibulale kunekutsi avumele kujeziswa nguSomhlolo.                  (2)
17.6     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Lelisu alimange lisebente. Kubita Sikhunyana ngencelebane akumange
         kumetfuse ngobe abetfunywe yinkhosi, futsi abetimisele kuyewucondzana
         ngco naMahubhulu njengendvuna yaSomhlolo, ngaloko abefanele kumatisa
         ngato tonkhe tehlakalo letenteka ebukhosini njengobe asebentisana
         naSomhlolo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.)                                             (2)

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2019-memo/93e153ae-6867-486a-8daf-50661e669a91) — siSwati HL · Memo · 2019 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2019-memo-1/ddb2b157-bb31-4dda-8736-1ddb235bc0d9) — siSwati HL · Memo · 2019 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021-mg/b6d81b0e-b51e-4d92-ab27-895a7acb7079) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020-memo/65c53dc0-f544-461b-9cca-3161ad30995f) — siSwati HL · Memo · 2020 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
