# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2020 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2020, 27 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020-memo/65c53dc0-f544-461b-9cca-3161ad30995f
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2020
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020-memo/65c53dc0-f544-461b-9cca-3161ad30995f)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2020 · siswati. Memorandum, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020/0bb7e6fe-23bf-41e0-9f8a-b2ca57338dab) — QP · 2020 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                          SENIOR CERTIFICATE/
                      NATIONAL SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                   LWETI 2020

                            TICONDZISO TEKUMAKA

EMAMAKI: 80

                      Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-27.

Emalungelo agodliwe                                              Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           2                         DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

TICONDZISO TEKUMAKA

Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka
timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule
indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.)

ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
(Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule imibuto
lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yendzabambhalo, maka imphendvulo
yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa aphendvule yomine
imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA,
ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye
umbuto wendzabambhalo.

Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala iliphutsa
kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili ingamakwa.

Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele ticondziso
tekumaka.

Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi
nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi kwalawo
lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena ngekwakhe.
Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono lakhe bese
kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka. Akusetjentiswe irubhriki
yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni.

Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe kufanele
acaphune akangajeziswa.

Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule
ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Onkhe emamaki
anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza
ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           3                                DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

DZELIWE – ME Masina

INDZATJANAMBHALO

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Umoya nendlela lowetfulwe ngayo enkondlweni.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi inkondlo iba nemoya lotsite
lowetfulwa ngetindlela letehlukene.

UMTIMBA:
Kuvetwa kabanti umoya losenkondlweni netindlela lowetfulwe ngato, lokufaka ekhatsi
loku lokulandzelako:

   Umoya wekumangala – Wetfulwe ngekusebentisa umbuto longadzingi
    mphendvulo, ngekutsi abute amangele lakuva ngaDzeliwe kutsi sewushonile.
 Umoya wekungetsembi/ Wentfukutselo – Wetfulwe ngekusebentisa umbiti,
    ngekutsi akhulume naDzeliwe sengatsi utamphendvula kube sewushonile,
    angetsembi kutsi Dzeliwe sewubadzelile nekutsi liphimbo lakhe akaseyuphindze
    alive/ Sonkondlo utfukutseliswa kutsalalisa kwaDzeliwe angamphendvuli.
 Umoya welusizi/ Wekukhatsateka/ Webuhlungu – Wetfulwe ngekusebentisa
    sisho, lapho akhala khona ngaDzeliwe losashonile kutsi uphumulile ekuhlatjweni
    ngemanyeva.
 Wekudvumala - Wetfulwe ngekusebentisa umbiti, ngekutsi atsi kuDzeliwe amtjele
    nangabe kungasenasidzingo sekusebentisa ticadzi.
 Umoya wekuvalelisa/ wekwemukela – Wetfulwe ngekusebentisa umbiti, ngekutsi
    akhulume naDzeliwe sengatsi utamphendvula, amvalelisa nekutsi bayamlandzela
    masinyane, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako lapha ngenhla, lapho baphawula
khona ngemphumelelo yasonkondlo kwetfula umoya nendlela lawetfulwe ngayo.

CAPHELA:       Bahlolwa kumele bacaphune              imifanekisomcondvo   lesenkondlweni
               kwesekela imibono yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A.                                                                                      [10]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           4                            DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

'LOMFUNDVO' – GT Nkosi

2.1      Imvumelwanosicalo, umugca we-2, we-3 newe-4 icala ngemsindvo 'U-'/
         Sifaniso ngekusebentisa sakhi sesifaniso njenga-/ Sifanisongco
         ngekubita Lomfundvo ngacelemba. (Kunye kwaloku.)                                  (2)

2.2      Iliriki, Sonkondlo uveta imiva yakhe ngaLomfundvo/ uveta imiva yakhe
         ngemisebenti lemihle leyentiwa yimfundvo.                                         (2)

2.3      Umoya welutsandvo, Sonkondlo utsandza Lomfundvo ute amncome
         nangemisebenti lemihle layentako/Umoya wekudvumisa, sonkondlo udvumisa
         imisebenti lemihle leyentiwa nguLomfundvo/ Umoya wenjabulo/
         wekuncoma/ wekubabata/ wekubongelela. (Kunye kwaloku.)                            (2)

2.4      Umcondvo lojulile walenkondlo yimfundvo, ngoba yente sonkondlo watfola
         inhlakanipho kwaphela tinhlupheko emphilweni yakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

2.5      Sonkondlo usebentise ligama lelitsi 'Sitsandvwa' asho imfundvo. Ulisebentise
         ngemphumelelo ngobe kuliphindzaphindza kugcizelela indlela imfumdvo
         itsandvwa ngayo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                      (2)
                                                                                           [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

'UYILIMILE INDZIMA' – FC Nkosi

3.1      Imvumelwanosigcino, emagama lasekugcineni kwemugca we-17 newe-18
         agcina ngemalunga lafanako '-ni'/ Tisho. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                    (2)

3.2      Inkondlomlandvo/yi-ephiki, sonkondlo ulandzisa ngesigameko lesenteka
         etikhatsini letengca lesiphatselene nelubandlululo.                               (2)

3.3      Abesesimeni      sekudvumisa/abesesimeni sekubonga/    senjabulo/
         senkhumbulo/ sekuncoma, sonkondlo udvumisa abuye abonge imisebenti
         leyentiwa nguMandela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         (Kunye Kwaloku.)                                                                  (2)

3.4      Lenkondlo ikhuluma ngenkhululeko leyalwelwa ngemachawe lafana
         naboMandela, ikhuluma ngekulwa nelubandlululo bantfu bate batfole
         inkhululeko. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                          (2)

3.5      Kutibamba ngapelepele kusho kutibangela inkinga. Sonkondlo uphumelele
         kusebentisa lesisho ngobe batsi nababamkhipha ejele ngekubehlukanisa
         batitjela kutsi ngeke basalwa kepha balwa kakhulu kunakucala. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                  (2)
                                                                                           [10]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           5                                  DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

'NGITSATS' UNGIBEKE' – TE Sithole

4.1      Imvumelwanosicalo, umugca we-1 newe 2 icala ngemisindvo lefanako 'E-'.                  (2)

4.2      Iliriki/ Inkondlomlandvo, sonkondlo uveta imiva yakhe ngalomsakato/ tinhlelo
         tawo takadzeni lokumenta kutsi agcine awubongelela. (Kunye kwaloku)                     (2)

4.3      Abesesimeni senjabulo nesekudvumisa, lapho                 sonkondlo    advumisa
         imisebenti leyentiwa basakati, leyintfo lemjabulisako.                                  (2)

4.4      Lenkonkondlo ikhuluma ngemsakato 'Ligwalagwala' losakatela edolobheni
         iNasipoti/ iMbombela. Lomsakato usakata tinhlelo letisitanako naleticatulula
         tinkinga. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

4.5      Sonkondlo usisebentise ngemphumelelo njengobe nasemsakatweni
         kunetinhlelo leticatulula tinkinga letiletfwa balaleli/ Basakati babeka inkinga,
         balaleli bayayicatulula. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                    (2)
                                                                                                 [10]

                                                 NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

'SENGIFUNA KUKUBHAJATA' – MA Magagula

5.1      Ngihlala ngikuphunga ngikuphungile/ Ngumugca wesihlanu. (Kunye kwaloku.)                (1)

5.2      Luchumanosigcino.                                                                       (1)

5.3      Lenkondlo ikhuluma ngalokukhatsata sonkondlo lokumenta kutsi angalali
         butfongo lobumnandzi ngalomsindvo lawuvako/ Lenkondlo ikhuluma
         ngeligagu lemculo lelenta sonkondlo angakhoni kulala/ ikhuluma
         ngelisela lelikleza ingati yasonkondlo atilalele. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku)                                               (2)

5.4      Umugca we-18 unemagama lamane kantsi umugca we-19 unemagama
         lasihlanu.                                                                              (2)

5.5      Lihlongandlebe ngumuntfu longalaleli nakayalwa/Longatsatsi imiyalo.
         Sonkondlo abecondze kutsi loku lakhuluma nako akumlaleli kulihlongandlebe
         ngobe uyakukhuta kepha akumlaleli, kubelesele ngekumbangela umsindvo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                             (2)

5.6      Sonkondlo usikhetse kahle sifutamsindvo lesisemgceni we-22, ngobe
         lomsindvo ufute lowo lowentiwa imbuzulwane longakwenta ucasuke
         uphelelwe butfongo, ute ufise kuyibulala nobe uvele uyibulale.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                             (2)
                                                                                                 [10]
                                                                    SAMBA SESIGABA A:            30
Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           6                          DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letesekela kutsi umbhali usikhetse kahle sihloko salenoveli.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi sihloko lesikhetseke kahle kumele
sesekelwe tigameko letenteka endzabeni.

Umtimba
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bavete tigameko letesekela kukhetseka
kahle kwesihloko, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
 Kuganwa kwemlingisi longuLushawulo nguTintfombi – Lokwabangela kutsi
    Lushawulo adliswe angati, agcine angasondli umndeni wakhe.
 Kuletfwa       kwemlingisi   longuTintfombi        kaKhumalo kungakalindzelwa –
    Lokwabangela kucala kwenkinga yekungevani kaKhumalo, lengatiwa kutsi
    beyibangelwa yini.
 Kushona kwemlingisi longuZembe enkelebheni – Lebekungatiwa kahle kutsi
    kwabangelwa yini, nalokwabanga kutsi Lushawulo angeti emngcwabeni.
 Kushona kwebantfwana bemlingisi longuTintfombi – Lebekungatiwa kutsi
    kwabangelwa yini.
 Kuloyiswa kwemlingisi longuLaHlophe nguTintfombi – Lokwabangela kutsi
    umlingisi longuLushawulo acoshe unina abe angenaso siciniseko sekutsi
    uyatsakatsa.
 Kushaywa kwemlingisi longuTintfombi emkhayeni – Lokwenta kutsi umlingisi
    longuLushawulo amcoshe kaKhumalo abuye amshisele netindlu takhe, lokwenta
    kutsi kuvele liciniso lekutsi nguye umtsakati, liphume nebovu-ngekuhamba
    kwakhe, njl.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tikhona nobe atikho tigameko letesekela sihloko.

CAPHELA:       Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
               yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C.                                [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           7                             DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Ngumoya welutsandvo Lushawulo labenalo ngaLaMagagula ngobe wagcina
         amtekile angumkakhe kaKhumalo/Ngumoya wenkhumbulo ngobe Lushawulo
         abehlala akhumbule LaMagagula ate ambhalele tincwadzi nakufike
         lenkhumbulo. (Kunye kwaloku.)                                                      (2)

7.2      Letheksthi lengenhla iyincenye leyisetfulo ngobe isetfulela umlingisi lomcoka/
         Inkinga labukene nayo/Yetfula simonhlalo. (Kubili kwaloku.)                        (2)

7.3      Timveta anesimilo lesibi ngobe akazange wawuhlonipha umndeni wakhe
         ngekutsi ahambe sikhatsi lesidze angabuyi ekhaya/Kubuya kwakhe asateke
         umfati longuTintfombi babe bangati lutfo bemndeni wakhe. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                  (2)

7.4      Letheksthi inaye mdvonseni ngobe tetsamelilwati tifisa kwati kutsi ingabe
         umlingisi   longuLaMagagula   utasemukela     yini     sicelo   semlingisi
         longuLushawulo sekumgana ngemva kwetinkhulumo tebantfu letiyinhlekisa
         ngebuphuya belikhaya lakaKhumalo.                                                  (2)

7.5      Bekukukhombisa bulukhuni bemphilo yasesitsenjini lokukutfutfukisa ingcikitsi
         njengobe umlingisi longuLushawulo watitfola angasakhoni kulawula tinkinga
         letiphatselene nesitsembu sakhe.                                                   (2)

7.6      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatsi akakholweki, batawesekela ngekutsi, Akekho umfati longavuma
         kwakhela zakwabo indlu/Akekho umfati longapheleketela zakwabo
         etinyangeni abe angakase abone nalinye lilunga lemndeni wakaKhumalo
         liyewuphengula/Akekho umfati longelekelela zakwabo acoshwa endvodzeni
         yabo atsi akangacoshwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         (Kunye kwaloku.)
         Labatsi uyakholweka batawesekela labakushoko.                                      (2)

7.7      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi bayavumelana nako batawesekela ngekutsi, LaHlophe
         wemukela LaMagagula ngenhlitiyo lemhlophe, wamjikela nasekufike
         Tintfombi    sekatsandza      bantfwana       baTintfombi baLaMagagula
         bangasanakwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatawutsi abavumelani naye batawesekela labakushoko.                             (2)

7.8      Ngumlayeto wekutsi tetsamelilwati tibobeketela nanobe kulukhuni,
         njengaLaMagagula     lowabeketelela  kufika  kwaTintfombi  atewendza
         kuLushawulo, wabuye wabeketelela kuloyiswa nguTintfombi nekumbulalela
         bantfwana. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                             (2)

7.9      Umbhali umvete njengemlingisi lomcoka ngoba Lushawulo uvetwe ekucaleni
         kwalenoveli nenkinga labebukene nayo, sibuye simtfole ashukashukana nayo
         kute kube sesiphetfweni salenoveli. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                     (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           8                          DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

7.10     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi libe yimphumelelo batawesekela ngekutsi,            umlingisi
         longuLushawulo      wahamba      washiya     LaMagagula atetfwele   sisu
         saMasaletindzaleni, wangasabuyi ekhaya, wafika eJozi wahlala nalomunye
         umfati kwatsi lapho sekuvele umntfwana LaHlophe wametsa lelibito ngobe
         loko bekusho kutsi kaLaMagagula bekutindzala ngobe akhohliwe ngabo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile)
         Labatawutsi alisiyimphumelelo batawesekela labakushoko.                         (2)

7.11     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi abevelani naye batawesekela batsi, abefanele Lushawulo
         kucosha umlingisi longuTintfombi njengobe wafika wadala luchekeko emtini
         wakaKhumalo ngekuloyisa umlingisi longuLaHlophe nalonguLaMagagula,
         abuye abulale bantfwana baLushawulo. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)
         Labatawutsi bavelana naye batawesekela labakushoko.                             (2)

7.12         Sigameko sekucolela Tintfombi ngemva kwekubeleka umntfwana
              longasuye wakaKhumalo loliphumalimile kantsi kulindzeleke kutsi
              acoshwe ngumlingisi longuLushawulo.
             Sigameko     sekuya      etinyangeni   kwemlingisi    longuLaMagagula
              apheleketela Tintfombi nagulelwa ngumnfwana kube kulindzeleke kutsi
              ente ngekwenkholo yakhe njengobe abethandaza nakasetinkingeni.
             Sigameko sekushaywa kwaTintfombi emkhayeni kantsi bekulindzeleke
              kutsi tishaye boLaHlophe naLaMagagula ngobe abetsi ngibo
              labatsakatsako.
             Sigameko      sekutfolakala      kwensangu     emtini     waLushawulo
              lebekungakalindzeleki njengoba emaphoyisa bekulindzeleke kutsi atfole
              imphahla lebeyilahlekile emsebentini waLushawulo. (Naleminye imibono
              lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.)                               (3)
                                                                                         [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           9                          DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letesekela kutsi umbhali usikhetse kahle sihloko salenoveli.

Singeniso

Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi sihloko lesikhetseke kahle kumele
sihambisane nendzaba.

Umtimba
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bavete tigameko letesekela kukhetseka
kahle kwesihloko, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
 Kufuna indzawo yekuhlala kwemlingisi longuMphikeleli – Lokwenta andzindze
    ngobe umlingisi longuTsabetse wamncisha indzawo nanobe abenawo emakemelo
    ekucashisa, Mphikeleli wayifuna waze wayitfola.
 Kulwela emalungelo ekufundza kwemlingisi longuMphikeleli – Lokwenta wehlula
    libhodi lemkhandlu lowengamele umtimba webatali ngekutsi abuyiselwe esikolweni
    ngekusitwa ngumlingisi longuMatsiya ngalesikhatsi umlingisi longuSikhulu
    Tsabetse amcoshise esikolweni.
 Kuchubeka kwemlingisi longuMphikeleli nemfundvo esikhungweni semfundvo
    lephakeme – Lokwamenta watfola ticu tekuphatsa ummango ecophelweni
    lwahulumende wasekhaya.
 Kuchubeka nekusebentela ummango kwemlingisi longuMphikeleli – Lokwaletsa
    intfutfuko eMbalenhle. Bantfu bakhelwa tindlu kunekuhlala emikhukhwini
    lebekungafunwa ngumlingisi longuMagumeni Tsabetse ngekucitsa imitamo
    leyentiwa nguMphikeleli.
 Kufuna kwemlingisi longuMphikeleli kutsi wonkhe umuntfu abe nelwati –
    Lokwamenta wagcugcutela bantfu labadzala nalabancane ngekusungula luhlelo
    lolwatiwa ngekutsi yi-OPERATION HAMBA UYEWUFUNDZA, leyancedza bantfu
    kutsi bafundziswe ngemakhono ekuvula emabhizinisi abo.
 Kuchubeka kwemlingisi longuMphikeleli akhankhasele lukhetfo – Lokwamenta
    wagcina angusosifundzave waseMbalenhle ngobe ummango wonkhe wavotela
    yena kunaMagumeni labebanga naye lesikhundla.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tikhona nobe atikho tigameko letesekela sihloko.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C.                                [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          10                            DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Umoya wekubuyisana/wekucolela, umlingisi longuTsabetse wacolisa kuko
         konkhe lakwenta umlingisi longuMphikeleli wabuye wakhipha tincwadzi
         tekushona kwebatali bakhe, Mphikeleli wamcolela.                                  (2)

9.2      Letheksthi lengenhla iyincenye yesicakacaka ngobe ngulapho kulindzelwe
         imiphumela yelukhetfo lwabososifundzave lolungenelwe boMphikeleli
         naMagumeni loyindvodzana yaSikhulu Tsabetse lovakashelwe nguMphikeleli
         kuyewufuna lwati ngetekuphatsa ummango/ Tetsamelilwati tinemibuto yekutsi
         Sikhulu Tsabetse ngabe abecinisile yini ngelucolo labakhuluma ngalo
         naMphikeleli nobe bekukumhhunga nje kuphela. (Naleminye imibono                   (2)
         lenambako yemukelekile.)

9.3      Usebentise lisu lekumentisa tento, umlingisi longuSikhulu Tsabetse wancisha
         Mphikeleli indzawo yekuhlala abe anayo/Wafuna kumcoshisa esikolweni/Lisu
         Lekumfunta emavi, lapho umlingisi longuTsabetse abuta umlingisi
         longuMphikeleli kutsi abecelwe ngubani kutsi asebentele ummango nekutsi
         uholelwa malini kuloko. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) (kunye
         kwaloku.)                                                                         (2)

9.4      Letheksthi inaye mdvonseni ngobe tetsamelilwati tifisa kwati kutsi ingabe
         umlingisi longuMphikeleli utawemukeleka yini kaTsabetse futsi utalutfola yini
         lolwati lalufunako lwekusebenta kwemakomiti etitaladi newetigodzi esikhatsini
         sakadzeni.                                                                        (2)

9.5      Bekukutfutfukisa ingcikitsi leyimfundvo kutsi nanobe simo singabamatima
         njani, ungalahli litsemba, chubeka ube nenshisakelo yekufundza
         njengaMphikeleli lowagcina atfole ticu temfundvo lephakeme wate waba
         ngusosifundzave.                                                                  (2)

9.6      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi uyakholweka batawesekela ngekutsi, bakhona bantfu labafundza
         sebabadzala njengemlingisi longuMphikeleli/Bakhona bantfu labacolelako
         nawubonile njengaMphikeleli lowacolela umlingisi longuTsabetse. (Naleminye
         imibono lenambako yemukelekile.)
         Labatsi akakholweki batawesekela labakushoko.                                     (2)

9.7      Umlingisi longuSikhulu Tsabetse ekucaleni kwalenoveli simtfola anenhlitiyo
         lelukhuni, angafuni kuboniswa kepha ekugcineni uyagucuka, uveta tincwadzi
         tekushona kwebatali baMphikeleli ubuye utsambisa inhlitiyo yakhe, uyacolisa
         kuko konkhe lakwente umlingisi longuMphikeleli. (Naleminye imibono
         lenambako yemukelekile.)                                                          (2)

9.8      Utedlulisela umlayeto wekusebenta ngekutikhandla kute uphumelele.
         Mphikeleli watikhandla ngemfundvo nekusebentela ummango ekugcineni
         waphumelela waba ngusosifundzave. (Naleminye imibono lenambako
         yemukelekile.)                                                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          11                            DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

9.9      Umbhali umvete njengemlingisi lomcoka ngoba Mphikeleli uvela ekucaleni
         kwalenoveli kanye nenkinga labebukene nayo, utfolakala ashukashukana
         nalenkinga kusukela ekucaleni kute kube sesiphetfweni salenoveli.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

9.10     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatsi libe yimphumelelo bataweseka ngekutsi, ulilandzele libito lakhe
         ngekutsi asite Mphikeleli ngekutfola likamelo lebatawutadishela kulo/Asitane
         naMphikeleli etifundvweni tabo/Ulilandzele ngekutsi asite Mphikeleli
         ngekumhlanganisa nalabanye bafundzi kutsi bamesekele ngalesikhatsi
         acoshwe esikolweni. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.)
         Labatsi alisiyimphumelelo batawesekela labakushoko.                               (2)

9.11     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi bayavelana naye batawesekela ngekutsi bekungakalindzeleki
         kutsi   angashona      ngalesikhatsi     bacedza    kubuyisana nemlingisi
         longuMphikeleli. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.)
         Labatawutsi abavelani naye batawesekela labakushoko.                              (2)

9.12     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi uphumelele batawesekela ngekutsi, usivetele indzawo
         yaseMbalenhle lapho indzaba yenteka khona, wasivetela umlingisi lomcoka
         longuMphikeleli wabuye wasetfulela inkinga labukene nayo. (Naleminye
         imibono lenambako yemukelekile.)
         Labatawutsi abavelani naye batawesekela labakushoko                               (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          12                          DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letesekela kutsi umbhali usikhetse kahle sihloko salenoveli.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi sihloko lesikhetseke kahle kumele
sesekelwe tigameko letenteka endzabeni.

Umtimba
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bavete tigameko letesekela kukhetseka
kahle kwesihloko, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
 Kutsandzana kwemlingisi longuMlungisi nemlingisi longuLomusa – Lokwenta
    Mlungisi atibophelele kulolutsandvo lwabo nanobe Lomusa abengumfelokati,
    wangakunaki kutsi uzilile futsi wangawalandzeli emasiko.
 Kutfolanisa umlingisi longuLomusa endzaweni yesicedzakoma – Lokwenta kutsi
    Lomusa aphendvule Mlungisi ngendzelelo ngalesikhatsi Mlungisi abembuta kutsi
    ufike ngani kulendzawo, Mlungisi wacolela kuhamba kunekutsi bacabane ngobe
    abetibophelele elutsandvweni lwabo.
 Kutfolanisa umlingisi longuLomusa asebentisa tidzakamiva – Lokwenta Mlungisi
    wangakulandzeleli kudla tidzakamiva kwaLomusa ajovana naNkhangala
    ngemijovo nanobe asambonile wachubeka nekumtsandza.
 Kukhetsa kulobola umlingisi longuLomusa kunemlingisi longuSitsembile –
    Lokwenta umlingisi longuMlungisi wangabi nendzaba nekutsi ukhulelise
    Sitsembile, wachubeka nekutibophelela elutsandvweni lwaLomusa langamati nobe
    abenayo yini imbeleko.
 Kugibela imoti yaNkhangala ngalesikhatsi Lomusa atewumlandza ekhayakubo –
    Lokwenta Mlungisi abeketelele bungani baLomusa naNkhangala abe angamfuni
    Nkhangala, lokusho kona kutsi abetibophelele kulolutsandvo lwakhe naLomusa.
 Kulungiselela kwaMlungisi kuyewushada naLomusa. – Lokwenta Mlungisi
    atibophelele elutsandvweni lanalo ngaLomusa kwate kwafika lusuku lebekumele
    bashade ngalo, lolungazange lube yimphumelelo.
    (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngemphumelelo yembhali ekuveteni tigameko letesekela kukhetseka kahle kwesihloko.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B
na C.                                                                                    [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          13                            DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

11.1     Ngumoya welutsandvo. Labalingisi lababoLomusa naMlungisi bebabitana
         ngemagama etitsandzani/ Ngumoya wenjabulo, Lomusa ujabulele
         kuvakashelwa nguMlungisi. (Kunye kwaloku)                                         (2)

11.2     Letheksthi lengenhla iyincenye yesicakacaka, ngobe ngalesikhatsi kufanele
         kwentiwe emalungiselelo emshado, umlingisi longuLomusa lokumele
         ayewushada wabanjwa kugula wangeniswa esibhedlela. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                          (2)

11.3     Usebentise lisu lekumcamba libito/Tento. Umlingisi longuMacaleni
         abetsandza kwenta emacala ngekulwa, abehlala alwa naMlungisi kubangwa
         Lomusa.                                                                           (2)

11.4     Sibiketelo sesigameko sekungafiki kwaLomusa emshadweni ngobe kuvele
         kutsi uboshiwe ngenca yebugebengu nekusebentisa tidzakamiva.                      (2)

11.5     Sigameko sekuphikisana ngemavi kwebalingisi lababoMacaleni naMlungisi
         kubangwa Lomusa/Sigameko sekutsi Mlungisi ayenge unina ngekutsi
         Lomusa abenemkhuhlane kantsi unina uyati kutsi ucamba emanga/
         Kulwa kwaMlungisi naMacaleni. (Kunye kwaloku)                                     (2)

11.6     Umlingisi longuSitsembile akagucuki, kusukela ekucaleni kwalenoveli
         utsandzana nemlingisi longuMlungisi nanobe abona enta emalungiselelo
         ekushada nemlingisi longuLomusa kepha yena akazange wamlahla, wate
         waya emshadweni afuna kutibonela. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                    (2)

11.7     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi akaphili batawesekela ngekutsi, umlingisi longuMlungisi abehlala
         kulendzawo lapho tonkhe letigameko letentiwa ngumlingisi longuLomusa
         tenteka khona, ummango bewati ngalobugebengu lobebentiwa boLomusa
         naNkhangala kepha yena abengabati nanobe sekatjelwa wangakukholwa
         loko/Kulwiswa nguMacaleni lobekungulomunye lowemukela emalobolo
         aLomusa, Mlungisi yena angatibuti kutsi kubangelwa yini abangiswe
         nguMacaleni/Abengalandzeleli afune kwati kutsi loko lakubonako
         lokukujovana ngemijovo kwaboLomusa bakwentelani futsi bafakwe ngubani
         kulomkhuba. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye
         Kwaloku.)
         Labatawutawutsi uyaphila batawesekela labakushoko.                                (2)

11.8     Ngumlayeto wekuma emacinisweni ngasosonkhe sikhatsi. Malume wemlingisi
         longuMlungisi wakhona kutjela Mlungisi ngetindlela lekumele tilandzelwe
         nangabe kutekwa umfati. Ngekungalaleli kwaMlungisi akazange avume kuya
         kuyewumlobolela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          14                            DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

11.9     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi inaye mdvonseni batawesekela ngekutsi tetsamelilwati tifisa
         kwati kutsi loku umlingisi longuLomusa afunwa ngemaphoyisa, utawuba
         khona yini umshado wabo nemlingisi longuMlungisi/Tetsamelilwati tifisa kwati
         kutsi kutawugcina bani emkhatsini wemlingisi longuMacaleni naMlungisi
         njengoba Macaleni abefuna kungena Lomusa kantsi naMlungisi ufuna
         kushada naye. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatawutawutsi ayinaye mdvonseni batawesekela labakushoko.                       (2)

11.10    Sigameko sekuya kwemlingisi longuSicobolo kuMlungisi ayomtjela kutsi
         bakaboLomusa batsi imali yemalobolo yincane akayengete, kuyingwijikhwebu
         ngobe Mlungisi abengakakulindzeli, wati kutsi wacedza kulobola nemali
         abengasenayo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                         (2)

11.11    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatawutsi abevelani naye batawesekela ngekutsi, umlingisi longuMlungisi
         utente yena ngekwakhe ngekungalaleli imiyalo yebangani namalume
         nekungahloniphi liphupho leyise lebelimecwayisa kutsi akafaneli kushada
         umlingisi longuLomusa.
         Labevelana naye batawesekela ngekutsi abechutjwa lutsandvo. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                  (2)

11.12    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
          Umlingisi longuMlungisi abesebenta umsebenti lofaka kwakheka
             kwesimilo semntfwana ngako abefanele kuba sibonelo lesihle
             emmangweni, nakatawushada naLomusa lotsengisa abuye adle
             tidzakamiva bekutawumehlisa sitfunti.
          Umlingisi longuMlungisi abengalahlekelwa nangumsebenti njengobe
             bekungaba malula kungenwa ngulemikhuba yaLomusa yekutsengisa
             tidzakamiva njengoba abemtsandza kakhulu amlalela kuko konkhe
             labemtjela kona lokufaka ekhatsi nemanga ngesimilo sakhe.
          Kuboshwa kwaLomusa bekutawumtsela ngelihlazo angasakhoni
             kwekhuta bantfwana labafundzisako lobekutawenta umsebenti wakhe
             ube matima. (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.)                      (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          15                        DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letesekela kutsi umbhali usikhetse kahle sihloko salenganekwane.
SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi sihloko lesikhetseke kahle kumele
sihambisane nalokwenteka enganekwaneni.
UMTIMBA.
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bavete tigameko letesekela kukhetseka
kahle kwesihloko, lokufaka ekhatsi leti letilandzelako.
'MANDLAKHE'
 Mandlakhe nguye lonikwe emandla ekutsi atsatse bukhosi lapho uyise
   asekhotseme.
 Mandlakhe nguye lowabona indlovu kucala.
 Kuba nesibindzi sekusala yedvwa abhekane nendlovu babalekile bonkhe
   bantfwana benkhosi.
 Mandlakhe nguye lowabulala indlovu yedvwa wakhipha nematinyo ayo.
 Ngenca yemona banakabo bakha lisu lekumbulala, bamphosa emhumeni,
   akafanga Mandlakhe lokwakhombisa emandla abenawo.
 Lamandla abenawo Mandlakhe enta nenyoni yakhuluma, yabikela labadzala
   ngekubangiswa kwakhe bukhosi, nguye umbulali wendlovu nekutsi bambulele
   banakabo.
 Lamandla amsindzisa wangafeli emhumeni, indvuna lebeyitfunywe yinkhosi
   kuyolandza sihlabatsi semhume yamkhipha emhumeni abephoswe kuwo.
'TIBONGO TENKHOSI TOBIAS NKOSI'
 Bekunguye yedvwa umntfwana longumfana.
 Walandvwa nobe abesalahliwe kutsi atewuba yinkhosi.
 Kuphumelela kwakhe ecaleni ePitoli kwenta bantfu babone kutsi bumfanele
    lobukhosi.
 Kutatatelelwa ngulabadzala nabogogo beFeni.
 Uyakhona kusita nekunakekela sive sakhe sonkhe ngaphandle kwekubandlulula.
 Etimeni letimatima akasishiyi sodvwa sive sakhe, uba naso ebuhleni
    nasebumatimeni.
 Uyinkhosi lenetiseka ngaloku lenako akatinjingisi ngekwalabanye.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tikhona nobe atikho tigameko letesekela kuhambisana kwesihloko nenganekwane
yonkhe kanye naletibongo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C.                              [25]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          16                           DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

'Indvodza Leyaniketwa Lidada'

13.1     Kuba khona kwemlumbi/Kuba khona kweligolide/Kuntjintjwa kweligolide libe
         yimali. (Kubili kwaloku.)                                                        (2)

13.2     Lidada litalele licandza legolide.                                               (2)

13.3     Ayisazange iphindze itsengise igolide/Lebeyinayo yaphela yonkhe/Indlu
         lebebahlala kuyo yaguga yadzilika. (Kubili kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

13.4     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Ummbila welikhetselo lebewudliwa lidada lebewutsi nawuhlangene nemanti
         lebeliwanatsa kwente licandza leligode lebelikhicitwa njalo emva kwemalanga
         lamatsatfu.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

13.5     Sifundvo sekutsi nawunikwe umyalo ubowugcina, lendvodza leyanikwa lidada
         yephula imiyalo yemlumbi ngekungalaleli, lekwayenta yagcina seyihlupheka.        (2)

13.6     Usebentise lisu lekumentisa tento, umlingisi longumlumbi wacasha indvodza
         leyanikwa lidada/Wayipha lidada lebelitawenta lendvodza ibe yinjinga
         ngekutalela emacandza egolide. (Kunye kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.)                                      (2)

13.7     Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako:
         Labavumelana nekutsi beyinebuwula batawesekela ngekutsi, lendvodza
         beyiyaliwe kutsi ingalibulali lelidada kepha yona yephula lomyalo/Kuba
         nemcondvo webuwula, icabange kutsi emacandza egolide agcwele esiswini
         selidada/Buwula bekungacabangeli likusasa kutsi naselifile lelidada
         itawuchubeka iphile ngani. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         (Kubili kwaloku.)
         Labangavumelani batawesekela labakushoko.                                        (3)

'Tibongo Tengwenyama Bhunu'

13.8     Lugobe lukhulu lusihlasele/Tinkhomo taphela tinselo/Umugca          we-25,
         Sifanangwaca sa-L newe-34 Sifanangwaca sa-T. (Kunye kwaloku.)                    (1)

13.9     Yentela kugcizelela.                                                             (1)

13.10    Lisetjentiswa nakuyohlaselwa nakuliwa timphi njengobe kuluhlobo lolutsite
         lwesikhali.                                                                      (1)

13.11    Lephethini ayikahleleki ngobe imigca ayilingani.                                 (1)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          17                               DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

13.12    Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako:
         Nawenta intfo nebantfu labatimphunga, iba nemiyalo lokwenta ibe
         yimphumelelo. Bhunu abefulela naletimphunga khona lokufulela kutewuba
         yimphumelelo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                            (2)

13.13    Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako; Lemigca ichaza kutsi umuti
         waseMabondvweni bewukhashane. Umuntfu naya khona abehamba libanga
         lelidze. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                 (2)

13.14    Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako:
         Labatsi iphumelele batawesekela ngekutsi, vele uyintfumbeleti ngobe
         wabitelwa emphini yesilumbi wengca kuletindzawo letilandzelako,
         eSigombeni naseMafutseni, wengca kaMashikisha waze wengcela
         naseLubombo, ngaloko bekatfubeleta. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)
         Labangavumelani batawesekela labakushoko.                                            (2)
                                                                                              [25]

                                                                    SAMBA SESIGABA B:         25

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          18                          DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Indlela boHleta, Mphotfo naLaHleta lababhebhetsekisa ngayo ludvweshu
lwalomdlalo.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tigameko letentiwa badlali
tiyalubhebhetsekisa ludvweshu lwemdlalo.

Umtimba
Bahlolwa baveta tigameko letentiwa badlali, letibhebhetsekisa ludvweshu lwalomdlalo
letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

Tigameko taHleta.
 Kubulawa kwaLaMkhwanati atsi ubulewe nguGedlembane – Lokwabanga
    ludvweshu emkhatsini wemdlali longuNcobile nenina, ngekutsi amalele
    kutsandzana naGedlembane, ludvweshu lwabhebhetseka ngekutsi Gedlembane
    aboshwe aye ejele.
 Kwakha lisu lekubulala Gedlembane ejele – Lokwabanga ludvweshu emkhatsini
    webadlali labanguNcobile naLaHleta ngobe Ncobile walwa afuna liciniso ngashevu
    labefakwe ekudleni, lobekufana ncamashi nendlela uyise wakhe lafa ngayo.
 Kusesha tincwadzi taNcobile – Lokwabanga kucabana kwaNcobile naLaHleta
    ngekushiswa kwesitfombe saGedlembane lesaphuma etincwadzini taNcobile.
 Kulandza timbali ethuneni laGedlembane – Lokwabhebhetsekisa ludvweshu
    lwangekhatsi kuNcobile angati kutsi letimbali tikhishwe ngubani ngobe Mdluli
    abemvumele kutsi ayewutibeka.
 Kucamba emanga atjele Mphotfo kutsi sisu saCelani – Lokwenta kutsi Mphotfo
    acoshe Ncobile ngobe eve kutsi sisu sibikwe kaMavimbela.

Tigameko taMphotfo.
 Kuhamba naNcobile emgwaceni – Lokwabanga ludvweshu kuMphotfo naCelani
    lwaze lwangenwa nguLaHleta ngobe angamfuni Mphotfo.
 Kuganwa nguNcobile – Lokwabhebhetsekisa ludvweshu kuLaHleta naNcobile,
    ngobe LaHleta abengafuni Ncobile atsandzane naMphotfo afuna Celani.
 Kukhulelisa Ncobile – Lokwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali
    longuLaHleta naNcobile, lokwabacabanisa bate behlukana, Ncobile wahamba
    wayohlala naMphotfo.
 Kucosha Ncobile akhulelwe – Kwabhebhetsekisa ludvweshu ngobe watfukutsela
    Mphotfo wangafuna kuva ngesisu lesibikwe kaMavimbela lebekungemanga.
 Kubitela Ncobile ehhotela – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali
    longuNcobile naMphotfo ngobe Ncobile akazange avume kubuyisana naMphotfo.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          19                         DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

Tigameko taLaHleta.
 Kufaka sandla ekubulaweni kwaGedlembane – Kwabhebhetsekisa ludvweshu
    emkhatsini wemdlali longuLaHleta naNcobile ngobe abebasola ngalokufa
    kwemdlali longuGedlembane afuna unina amchazele ngekufana kwendlela
    Gedlembane neyise labashone ngayo.
    Kushisa sitfombe saGedlembane – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini
    wemdlali longuNcobile naLaHleta, lapho Ncobile watfukutsela khona wate
    wamtjela kutsi akashise nalesi seyise lesilenga elubondzeni.
 Kuhlangana naNcobile, Mphotfo naCelani endleleni – Kwabhebhetsekisa
    ludvweshu emkhatsini wemdlali longuLaHleta naNcobile njengobe LaHleta watjela
    Mphotfo kutsi ehlukane naNcobile entela kutsi Ncobile atewusala naCelani kepha
    Ncobile wachubeka nekutsandzana naMphotfo.
 Kucela LaMagagula kutsi batewumbonisana ngaNcobile – Kwabhebhetsekisa
    ludvweshu emkhatsini wemdlali longuNcobile, LaHleta kanye naLaMagagula
    lokwenta bagcine bafune kushaya Ncobile, waphuma asabaleka watfola kulimala.
 Kufuna kuvumisa Ncobile kutsi sisu sibe saCelani – Kwabhebhetsekisa ludvweshu
    emkhatsini wemdlali longuLaHleta naNcobile njengobe Ncobile abengavumi loku
    LaHleta labefuna kumentisa kona.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla ngekuphawula kutsi
tigameko letentiwa badlali tiyalubhebhetsekisa ludvweshu kulomdlalo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          20                           DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

15.1     Kunenkhulumiswano    emkhatsini     wemdlali     longuLaHleta naHleta/
         Inkhulumiswano ihambisana nemnyakato wabo/ Kunebadlali. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile) (Kubili kwaloku)                                 (2)

15.2     Lisiko lekungangenisi sidvumbu semdlali longuGedlembane ngobe afele ejele
         lokungaletsa emashwa.                                                            (2)

15.3     Ncobile ukhombisa lutsandvo loluyingcikitsi yalomdlalo ngesingani sakhe
         Gedlembane lesashona, lapho aya ethuneni laso.                                   (2)

15.4     Umdlali longuHleta ungumelekeleli ngoba welekelela LaHleta kulwa
         naNcobile ngekutsi bamncishe emalungelo ekutikhetsela umuntfu
         lamtsandzako.                                                                    (2)

15.5     Ngekutsi bahambe bayewutsatsa letimbali lebetibekwe nguNcobile ethuneni
         laGedlembane bayewutisakata etaleni, lokwente kwabhebhetsekisa
         ludvweshu lwangekhatsi kuNcobile ngekutibuta atiphendvule kutsi tifike
         njani ekhayakubo.                                                                (2)

15.6     Emathuna lapho umdlali longuNcobile wafike wabeka timbali khona/Sigodzi
         lapho umdlali longuLaHleta enyela khona/Kuhamba libanga lelidze kuyiwe
         emathuneni/Emahlatsi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         (Kubili kwaloku)                                                                 (2)

15.7     Usivete ngetento takhe, umdlali longuHleta tento takhe timveta anesimilo
         lesibi,  ngekubulala   umkakhe     ayewumbeka      emnyango     welilawu
         laGedlembane/Kufakela     Gedlembane       shevu     ekudleni   asejele/
         Ngenkhulumo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                         (2)

15.8     Ngumdlalo losenamisi ngobe esiphetfweni sawo umdlali lolichawe, Ncobile
         uyaphumelela etifisweni takhe, umdlali longuNcobile uyashada nemdlali
         longuMphotfo, uphindze uba lijaji lokwenta lomdlalo ujabulise. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                 (2)

15.9     Umdlali longuCelani uyimbangi ngobe ulwa nemdlali longuMphotfo kubangwa
         kutsandzana kwaboMphotfo naNcobile, labetsandzana naCelani                       (2)

15.10    Sikhatsi sanyalo, umdlali longuNcobile uyewubeka timbali ethuneni lesingani
         sakhe lokusento lesentiwa kuletikhatsi talomuhla/Kuhamba kwaNcobile
         ayewuvusela ethuneni lesingani angakabiki kulabadzala/Kufundza sikolo
         kwaboNcobile nebangani bakhe/ Emakhata lapho kubekwa khona
         tidvumbu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)          (2)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          21                            DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

15.11    Umdlali longuHleta ucambeke kahle libito lakhe lelitsi Mtingelwa, abetingelwa
         ngemaphoyisa ngetigameko tekubulala umkakhe, umkhwenyewakhe
         Magagula nemdlali longuGedlembane, watingelwa wagcina abanjiwe
         esiphetfweni salomdlalo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)              (2)

15.12    Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako:
         Kuhambisana kwesihloko nesiphetfo kutawesekelwa ngekutsi, kwenteka loku
         lokulandzelako, lebekufiswe ngumdlali longuNcobile lolichawe lemdlalo.
          Ncobile abefise kuba ngumuntfu lofundzile, wagcina alijaji esiphetfweni
             salomdlalo.
          Abetsandza umdlali longuMphotfo, wagcina ashade naye esiphetfweni
             salomdlalo.
          Abefise kubona umuntfu lowabulala Gedlembane aboshwa, lokwagcina
             kwenteka ngekuboshwa kwaHleta esiphetfweni salomdlalo.
          Abefise kubona bangani bakhe bafundzile ngekubakhutsata emisebentini
             yabo yesikolo lokwagcina kwenteka esiphetfweni salomdlalo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          22                                 DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Indlela boMahubhulu, Sikhunyana                 naSomhlolo      lababhebhetsekisa   ngayo
ludvweshu lwalomdlalo.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tigameko letentiwa badlali
tiyalubhebhetsekisa ludvweshu lwemdlalo.

Umtimba
Bahlolwa baveta tigameko letentiwa badlali, letibhebhetsekisa ludvweshu lwalomdlalo
letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

Tigameko taMahubhulu.
 Kungahambisani kwaMahubhulu nenchubo yeNkhosi – Kwabhebhetsekisa
    ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu,
    Mahubhulu wagcine enta lobekufunwa nguye njengekuvivisa libutfo leMahubhulu
    Somhlolo angati.
 Kutjelwa kwaSikhunyana ngekuhlasela tive – Kwabhebhetsekisa ludvweshu
    emkhatsini wemdlali longuMahubhulu nemdlali longuSikhunyana ngekutsi
    Sikhunyana ayewubikela inkhosi kutsi Mahubhulu afune kuyewuhlasela Mabhula
    inkhosi ingati.
 Kufuna kuketula umbuso waSomhlolo – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini
    wemdlali longuMahubhulu netindvuna, ngekutsi tindvuna tale kuhambisana naye
    kuvukelwe Somhlolo.
 Kungenti loko latfunywe kona yiNkhosi kaMabhoko – Kwabhebhetsekisa
    ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo nemdlali longuMahubhulu,
    ngekutsi Mahubhulu wefika wacamba emanga kaMabhoko watsi iNkhosi Somhlolo
    beyita itewubahlasela.
 Kuvivisa       libutfo   eMahubhulu     ngaphandle    kwemvumo     yaSomhlolo-
    Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo nemdlali
    longuMahubhulu njengobe inkhosi beyingafuni kutsi kuhlaselwe tive, lokwenta
    kutsi emabutfo amjikele, aye lapho abebitwe khona nguSomhlolo.

Tigameko taSikhunyana.
 Kwesekela Somhlolo – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali
    longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu, ngobe Sikhunyana wema neNkhosi
    lokuyintfo beyingafunwa nguMahubhulu.
 Kungahambisani netento taMahubhulu tekuvivisa eMahubhulu ngaphandle
    kwemvumo yeNkhosi – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali
    longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu ngobe Sikhunyana waya wayewubika,
    Somhlolo wakuncandza lokuviva.
 Kulalela imiyalo yenkhosi – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali
    longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu, Mahubhulu abefuna kulalelwe yena
    hhayi Somhlolo, loko kwamtfukutselisa Mahubhulu wate wabita Sikhunyana
    ngencelebane yeNkhosi.
Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          23                          DBE/Lweti 2020
                                     SC/NSC – Ticondziso tekumaka

   Kuncandwva kwelibutfo leMahubhulu kutsi lingayi kuyewuhlasela –
    Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSikhunyana nemdlali
    longuMahubhulu, lokwenta kutsi Mahubhulu agcine asayinkhomo ledla yodvwa
    angasametsembi Sikhunyana.
   Kucondza Mahubhulu amtjele emaciniso – Kwabhebhetsekisa ludvweshu
    emkhatsini wemdlali longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu, lokwenta
    bagcine ngekuphikisana ngekutsi abenta shengatsi libutfo leMahubhulu
    bekungelakhe, kungesilo lenkhosi.

Tigameko taSomhlolo
 Kungafuni kwaSomhlolo kuvivisa emabutfo ayekulwa – Kwabhebhetsekisa
    ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu,
    ngobe Somhlolo wagcina avimbe libutfo kutsi liyewuhlasela, watsi aliyewutingela
    ehlane.
 Kufuna kwati kwaSomhlolo ngeluhambo lwaMahubhulu kuMabhoko –
    Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali
    longuMahubhulu njengobe Somhlolo weva kutsi Mahubhulu ucambe emanga
    wase utfumela indvuna Nsibandze kutsi iyewumcelela sihlobo lesihle.
 Kumisa libutfo leMahubhulu kutsi lingayi kuyewuhlasela – Kwabhebhetsekisa
    ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu,
    INkhosi yamisa libutfo loko kwenta Mahubhulu atfukutsele lokusho kubhebhetseka
    kweludvweshu.
 Kuhlanganisa        kweNkhosi      letinye  tindvuna     Mahubhulu     angabitwa
    Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali
    longuMahubhulu njengobe wabona kutsi kwakutewukhulunywa ngaye
 Kubitwa kwetindvuna kute kubukwe sijeziso lesinganikwa Mahubhulu –
    kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali
    longuMahubhulu, lolwaholela kutsi Mahubhulu agcine atigwaza ngesijula.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla ngekuphawula kutsi
tigameko letentiwa badlali tiyalubhebhetsekisa ludvweshu kulomdlalo.

CAPHELA:       Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela
               imibono yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C.                                [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2020-memo/c8c52782-ec26-4277-af85-6a166112d90f) — siSwati HL · Memo · 2020 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2020-memo/603e05a8-e11a-4ad7-8029-b880087a7e56) — siSwati HL · Memo · 2020 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021-mg/b6d81b0e-b51e-4d92-ab27-895a7acb7079) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019-memo/17daf158-3a1d-42d1-8cea-d9bf2a4de04b) — siSwati HL · Memo · 2019 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
