# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2021, 24 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021-mg/b6d81b0e-b51e-4d92-ab27-895a7acb7079
- Updated: 2026-10-29
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021-mg/b6d81b0e-b51e-4d92-ab27-895a7acb7079)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2021 · siswati. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021/cec2f463-b79e-4d07-9fa7-e2d2f1ad4cb1) — QP · 2021 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                  NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                   LWETI 2021

                            TICONDZISO TEKUMAKA

EMAMAKI: 80

                      Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-24.

Emalungelo agodliwe                                              Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               2                             DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)

2.       ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

4.       Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Nangabe tinombolo           tetimphendvulo     tinemaphutsa,   maka    ulandzele
         ticondziso.

6.       Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
         kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lamisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         ne-B.

8.       Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
         kufanele acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
         baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
         ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
         kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA      nobe    LIPHUZU/UMBONO,          onkhe    emamaki       anikwa
         sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               3                               DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

WENA GCIWANENDZINI – TE Sithole

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kubhalwa ngekubumbana                kwemigca      nenkondlo       kubhekiswe     emigceni
legcanyisiwe enkondlweni.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko nobe loko lababutwe ngako, babuye basho nekutsi
enkondlweni kuba khona emagama labumbana nenkondlo.

UMTIMBA:
Kuphawulwa kabanti ngekubumbana kwemagama lokufaka ekhatsi lawa lalandzelako:
 Utitselile-ke msobho elutswayini. Kubumbene nenkondlo ngobe yonkhe
   inkondlo iphatselene neligciwane lengculazi njengobe nalingena emtimbeni
   wemuntfu lotilungiselele kudla tidzambisi tekulwa nalo, litawube litifake enkingeni.
 Usilisise njengembokodv' etjeni. Kubumbene ngekutsi lesifo uma simngenile
   umuntfu simvitsita asale angabonakali kutsi abedaleke njani njengobe nawusilisisa
   etjeni loku lokusilwako kugayeka kungasabonakali kutsi bekusesimeni lesinjani.
 Ngilibonile litubane lakho. Indlela leligciwane leligijima ngayo likhona kungena
   kubantfu labanyenti ngesikhashana lesincane/ Kubumbene ngobe lesifo sivele
   sigadle masinyane, simo semphilo yemuntfu sintjintje ngekushesha.
 Ngatsatsa tami ngahloma ngaphelela. Kubumbene nenkondlo ngekutsi
   sonkondlo adle imitsi yakhe asebentise nelwati lalutfole kubeluleki kulwa nalesifo.
 Ngobe wen' ulicili lelihamba ngebumnyama. Kubumbene nenkondlo ngekutsi
   leligciwane lingena emtimbeni wemuntfu angaliboni futsi angaliva/ Leligciwane
   uma lingena emtimbeni wemuntfu alibonakali, livela uma asacilongwa bodokotela.

(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe lebebabhala ngako lapha ngenhla, ngekusho kutsi
lenkondlo inawo emagama labumbene nayo.

CAPHELA:        Bahlolwa kumele bacaphune             imigca     legcanyisiwe   enkondlweni
                kwesekela imibono yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A                                                                                          [10]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               4                      DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBANE – NC Mthethwa

2.1     Luchumanosigcino, emagama lasekugcineni kwalemigca ayefana.                      (2)

2.2      Imphindvwa, kuphindvwe umugca munye kuleyo naleyo ndzima.                       (2)

2.3      Abesesimeni sekudvumisa/sekuhalalisa/senjabulo/sekugcugcutela/kuncoma
         ngobe ukhutsata tinkhanyeti kutsi tichubeke nemsebenti wato lomuhle
         wekukhanyisela umhlaba wonkhe.                                                  (2)

2.4      Ingcikitsi yalenkondlo yimvelo, tibane sonkondlo lakhuluma ngato tiyimvelo
         ledalwe nguMvelinchanti kutsi tikhanyisele umhlaba wonkhe njengobe
         tibonakala esibhakabhakeni.                                                     (2)

2.5      Sonkondlo uphumelele kwetsa ligama 'indvonsa', usho inyeti ngobe ngiyo
         lebonakala nasekuta busuku, iphindze idvonse busuku bonkhe ikhanyise kute
         kuse.                                                                           (2)
                                                                                         [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

LOMCULO NGIYAWUTSANDZA – ME Masina

3.1      Sicedzelelamcondvo. Umcondvo losemgceni longenhla uphelela emgceni
         lolandzelako.                                                                   (2)

3.2      Sidvonsamoya/Isuzuri. Lusetjentiselwe kuphumula/kudvonsa umoya/kutsatsa
         likhefu.                                                                        (2)

3.3      Umoya   wenjabulo/wekudvumisa/wekuncoma/welutsandvo/wekubongelela/
         wenkhumbulo ngobe sonkondlo uveta lutsandvo ngalomculo nekutsi
         umkhumbuta tinsuku letimnandzi takadzeni.                                       (2)

3.4      Sonkondlo usho kutsi labaculi balomculo angeke sibakhohlwe, umculo wabo
         uyohlala udlalwa njalo, ungeke uphele.                                          (2)

3.5      Sonkondlo wedlulisa umlayeto wekungayekeli kulalela umculo wakadzeni/
         Umlayeto wekudvumisa loko lakutsandzako/Bantfu abatsandze umculo
         wakadzeni/Bantfu babowulalela lomculo wakadzeni ngobe unemilayeto.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)
                                                                                         [10]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               5                             DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

NGAWE MANTI – JJ Thwala

4.1      Sifaniso, sonkondlo ufanisa kutsandvwa kwetjwala nekuhlonishwa kwenkhosi.              (2)

4.2      Imphindza, kuphindvwe ligama 'manti' emgceni munye.                                    (2)

4.3      Ingcikitsi yalenkondlo tidzakamiva, indzima yesibili ibumbene nengcikitsi
         yalenkondlo ngobe ikhuluma ngemitselela lemibi yekusetjentiswa
         kwetidzakamiva.                                                                        (2)

4.4      Tetsamelilwati tingasitakala ngekutsi tiyekele kusebentisa tidzakamiva kute
         tiphile imphilo lencono. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                   (2)

4.5      Emabhudlo ngemanti lamanyenti lehla ngemandla, sonkondlo ulisebentise
         kahle ngobe usho letindzawo letikhicita nobe titsengise tjwala ngebunyenti.            (2)
                                                                                                [10]

                                               NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

MNTFWANAMI NGITSI CAPHELISISA – IS Mhlanga

5.1      Luchumanosigcino lolwecako.                                                            (1)

5.2      Ngako-ke mntfwanami ngitsi Caphelisisa.                                                (1)

5.3      Imvumelwanosigcino.                                                                    (1)

5.4      Sicedzelelamcondvo.                                                                    (1)

5.5      Kungobe inetindzima letingalingani/Imigca isukela kule-5 kuya kule-8/
         Emagama asukela kula-2 kuye kula-5 emgceni.                                            (2)

5.6      Ucondze kutitjela kutsi natingafuni kulalela            uma tiyalwa   titawutisola
         ekugcineni.                                                                            (2)

5.7      Mnkantjubovu ligama lelisetjentiswa nakubitwa umuntfu losakhulile lonelwati
         ngetigaba temphilo ngobe sekengce kuto, liyamfanela sonkondlo ngobe
         mdzala, unelwati ngemphilo.                                                            (2)

                                                                                                [10]

                                                                   SAMBA SESIGABA A:            30

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               6                             DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tifundvo umbhali latetfulela tetsamelilwati               ngebalingisi   labalandzelako:
Lushawulo, Tintfombi naLaMagagula.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi inoveli iba netifundvo.

UMTIMBA
Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko,             babuye     bachaze   netifundvo   umbhali
latedlulisela tetsamelilwati ngalabalingisi.

Bahlolwa bangahle bavete letifundvo letetfulwe ngumbhali ngebalingisi
Tifundvo ngaLushawulo
 Kushiya bantfwana ayosebenta eJozi angasabuyi ekhaya. Ngalesikhatsi
    Lushawulo angasabuyi ekhaya bantfwana basala bahlupheka emuva, loko
    kufundzisa tetsamelilwati kutsi atinakekele bantfwana tibakhulise ngendlela
    lefanele.
 Nangabe umuntfu ateke sitsembu; angababandlululi bantfwana balomunye umfati
    utsandze balomunye njengobe Lushawulo enta, wavisa LaMagagula buhlungu
    ngekutsandza bantfwana baTintfombi angasabanaki baLaMagagula. Basala
    bahlupheka kwadala neluchekeko emndenini.
 Tetsamelilwati tifundza kutsi titsandze bantfwana bato ngalokulinganako.

Tifundvo ngaTintfombi
 Kuganwa kwaLushawulo nguTintfombi. Tetsamelilwati tetfulelwa sifundvo sekutsi
    tingabocitsa emakhaya ebantfu, njengaTintfombi lowadala kungevani emtini
    wakaKhumalo ngekuvuma kutekwa nguLushawulo.
 Kulandzela Lushawulo eJozi. Tetsamelilwati titfola sifundvo sekutsi tingahambi
    tigijimisana nemajaha letiwaganile tingatiwa nasekhaya kutsi tashonaphi
    njengaTintfombi.
 Kuphinga kwaTintfombi. Tetsamelilwati tetfulelwa sifundvo sekutsi tiboticoca
    nangabe kukhona letitsandzana nabo ngobe kute lokutawufihlakala unomphela,
    njengaTintfombi lowatala liphumalimile ngekuphinga. Tetsamelilwati tetfulelwa
    sifundvo sekutsi natiyewendza tiboshiya imikhuba yato emuva ngobe
    titawuhlazeka emendvweni, njengaTintfombi lowatselwa lihlazo natimshaya
    emkhayeni.

Tifundvo ngaLaMagagula
 Kuyewendza kuLushawulo. Tetsamelilwati tetfulelwa sifundvo sekutsi tibotsandza
    umuntfu ngaphandle kwekubuka simo semnotfo wakhe, njengaLaMagagula
    lowatsandza Lushawulo ahluphekile.

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               7                          DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

   Kwakha tindlu kaKhumalo nguLaMagagula. Tetsamelilwati tetfulelwa sifundvo
    sekutsi tibotakhela ligama lelihle ngekusebentisa tandla tato natifika emendvweni,
    njengaLaMagagula lowefika wantjintja simo selikhaya lakaKhumalo lebekuyindlu
    yinye, ngekubakhela tindlu.
 Kwakhela Tintfombi indlu nguLaMagagula. Tetsamelilwati tetfulelwa sifundvo
    ngekubeketela, njengaLaMagagula lowabeketela ngisho sebatsi akhele zakwabo
    indlu, ekugcineni kwagcina kusele yena kaKhumalo.
 Kushonelwa bantfwana kwaLaMagagula. Tetsamelilwati tetfulelwa sifundvo
    sekumelana nebumatima, njengaLaMagagula lowashonelwa bantfwana wahlala
    wangabuki kutsi bayaphela kulomuti kwate kwavela emkhayeni lapho tashaya
    Tintfombi khona wacoshwa wasala LaMagagula.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngemphumelelo yembhali kuveta tifundvo ngebalingisi balenoveli.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B                                     [25]

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Kukhahlela tinja lebetimjabulele uma efika/Kutsetsisa LaMagagula
         ngekwephuta kuletsa umetjiso/Kuncapha ngalesikhatsi aphutsata umetjiso
         angawutfoli.                                                                        (2)

7.2      Wena sewakuloya kudzala.                                                            (2)

7.3      Sigameko sekushaywa kwaTintfombi emkhayeni kutsiwe nguye lobulele
         bantfwana baLushawulo.                                                              (2)

7.4      Ekucaleni Lushawulo ukhombisa tento tekutsandza Tintfombi ute uyamteka
         uba sesitsenjini, esiphetfweni akasafuni nekumbona uyamcosha emtini wakhe
         ute umshisela tindlu takhe.                                                         (2)

7.5      Kuvetela tetsamelilwati kutsi bangummango               losekelanako/lovanako/
         lobumbene. Njll.
         (Naleminye imibono yemukelekile.)                                                   (2)

7.6      Uluphawu lwekubhubhisa/lwentfukutselo njengobe alumeka tindlu lekumele
         kulale ngisho bantfwanabakhe.                                                       (2)

7.7      Kube neligalelo lekutsi LaMagagula ahlupheke imphilo yakhe yonkhe
         esitsenjini.                                                                        (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               8                      DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

7.8      Ngumlandzi longusatikonkhe longumuntfu wesitsatfu ngobe wati konkhe
         lokwentekako, labakucabangako nalokutakwenteka.                                 (2)

7.9      Ukhona mdvonseni ngobe kufika kwabomnakaTintfombi ngalesikhatsi tindlu
         tivutsa kwenta tetsamelilwati tibe nelilukuluku tifune kwati kutsi
         kutawentekani.                                                                  (2)

7.10     Sincumo sekumlobolela umfati longuTintfombi. Tintfombi ufika udala
         luchekeko emtini waLushawulo ngekubulala bantfwana baLushawulo abuye
         aloyise LaMagagula.                                                             (2)

7.11     Umbhali usivetele indvuna ngalesikhatsi umuti waKhumalo uvelelwe yinkinga
         yekuloyisana lokuvetwe emkhayeni, indvuna ifika ihlakata sicuku besibukela
         yase icela bakaMaseko kutsi babuye ngalelinye lilanga kutewucocisana
         naLushawulo.                                                                    (2)

7.12     Yehlukile ngobe wemukela Tintfombi lochamuka nendvodza yakhe/
         Upheleketela Tintfombi etinyangeni ngalesikhatsi agulelwa ngumntfwana/
         Wakhela Tintfombi tindlu tekuhlala/Ucelela Tintfombi lucolo lekutsi mane
         Lushawulo akhiphe timphahla ngembi kwekushisa tindlu.                           (3)
                                                                                         [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               9                        DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tifundvo umbhali latetfulela tetsamelilwati ngebalingisi             labalandzelako:
Mphikeleli Zwane, Sikhulu Tsabetse naMatsiya Nyoni.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tetsamelilwati kufanele titfole tifundvo
letitsite ngebalingisi enovelini lebhaleke kahle.

UMTIMBA
Bahlolwa bachaza bachaza ngetigameko letenta umbhali aphumelele kwetfula tifundvo
ngalabalingisi labandzelako:

Mphikeleli Zwane

   Tetsamelilwati tifundza kubeketela. Mphikeleli wabeketela afuna imfundvo
    kumatima angenandzawo yekuhlala, wacoshwa nasesikolweni kepha wafundza
    wacedza.
   Tifundza kuhlonipha. Abehlonipha bantfu labadzala nalabancane, abephendvula
    ngenhlonipho Sikhulu Tsabetse ngalesikhatsi amfaka imibuto ngemvelaphi yakhe
    afuna kumcoshisa esikolweni.
   Tifundza ngekungatsatseli bantfu phasi. Matsiya abetsatselwa phasi anganakwa
    ngumuntfu atsatfwa njengeluhlanya lwendzawo kepha Mphikeleli wahamba naye
    kutsi ayewummela ecaleni lakhe lekucoshwa esikolweni.
   Tifundza kucolela. Mphikeleli wacolela Tsabetse ngalesikhatsi atfola tincwadzi
    tekushona kwebatali bakhe.
   Tifundza kubonga. Mphikeleli wabonga Matsiya ngekumelaphisa ngekuhlanganisa
    belaphi bendzabuko ngoba wammela ngalesikhatsi acoshwa esikolweni.

Sikhulu Tsabetse
 Tetsamelilwati tifundza kutsi tingasebentisa tikhundla kucindzetela bantfu atigcini
   kahle emphilweni. Tsabetse wacambela Mphikeleli emanga watsi ulikhomanisi
   kute acoshwe esikolweni, wagcina angakakutfoli labekufisile ngaMagumeni kutsi
   ancobe lukhetfo.
 Tifundza kutsi kubambelana emagcubu kukwakhela titsa. Tsabetse
   abenemagcubu ngebatali baMphikeleli wagcina asitsa saMphikeleli.
 Tifundza kutsi kutikhukhumeta kutawenta ugcine ungasilutfo emmangweni
   Tsabetse watikhukhumeta ngalesikhatsi Matsiya atewumela Mphikeleil ecaleni
   wambita ngeluhlanya, Matsiya ugcine afundzile, Tsabetse angasilutfo.
 Tifundza kucolisa. Tsabetse wacolisa ngalesikhatsi Mphikeleli ayewufuna lwati
   ngetekuphatsa, yena wabuye wamnika tincwadzi tekushona kwebatali bakhe.
 Tifundza kukhuluma emaciniso. Tsabetse ekugcineni wakhuluma emaciniso kutsi
   yena    abesebentela     umbuso      wemaBhunu       ngesikhatsi   sembalandlati
   ngekwetsembeka.

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10                     DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

Matsiya Nyoni
 Tetsamelilwati tifundza kutetsemba. Matsiya wakhona kuyewumela Mphikeleli
    ngalesikhatsi acoshwa esikolweni.
 Tetsamelilwati tifundza kusitana. Wakhona kusita Mphikeleli kutsi atfole indzawo
    yekuhlala.
 Kungalahli litsemba. Akazange alahle litsemba wachubeka wafundza
    emvakwekutsi Mphikeleli amelaphise.
 Tetsamelilwati tifundza kutsi lwati umuntfu lanalo angeke umemuke lona. Matsiya
    unelwati lolumayelana nemagazethi emfundvo, lokuyintfo bebangayicabangi kutsi
    ingaphuma emntfwini lophitsene emcondvweni.
 Tetsamelilwati tifundza kutsi tibosemukela simo letikuso tingatitsatseli phasi.
    Matsiya bekatiwa njengemuntfu lonemcondvo lophitsene kodvwa abengakunaki
    loko abesita nalabaphilile kahle emcondvweni.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngemphumelelo yembhali kuveta tifundvo ngebalingisi balenoveli.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C:                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              11                       DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Utsi bantfwana abangancengwa kutsi bafundze/ Bantfu abangatihluphi
         ngekungafuni kufundza kwebantfwana/ Labadzala bafundzelani ngobe
         sebakhulile.                                                                     (2)

9.2      Imfundvo yebantfwana ikhulunywa nguwonkhewonkhe.                                 (2)

9.3      Sigameko sekucoshwa kwakhe esikolweni kutsiwe semdzala, ngiso lesimente
         kutsi abe nenshisakalo yekutsi wonkhe umuntfu afundze.                           (2)

9.4      Mphikeleli ekucaleni abelwela kucedzela imfundvo yakhe kepha
         angamukelwa, bese kutsi esiphetfweni ufundzile ute uba ngusosifundzave
         waseMbalenhle.                                                                   (2)

9.5      Kuveta lubanjiswano nekuvana lokwabakhona eMbalenhle.                            (2)

9.6      Imfundvo iluphawu lwemphumelelo nentfutfuko.                                     (2)

9.7      Kube neligalelo lekutsi Mphikeleli abe nelwati lalucotjelelwe nguTsabetse
         lolumayelana netekuphatsa ummango.                                               (2)

9.8      Ngumlandzi longusatikonkhe longumuntfu wesitsatfu ngobe wati konkhe
         lokwentekako, labakucabangako balingisi nalokutakwenteka.                        (2)

9.9      Sinaye mdvonseni ngobe tetsamelilwati tifuna kwati kutsi Matsiya njengobe
         aphitsene engcondvweni utawuphumelela yini kumela Mphikeleli ecaleni
         lakhe lekucoshwa esikolweni.                                                     (2)

9.10     Sibe neligalelo lekutsi Mphikeleli agcine afundzile angumuntfu lobalulekile
         emmangweni.                                                                      (2)

9.11     Umbhali uphumelele kuveta Magumeni njengesicaba ngobe akagucuki
         kusukela ekucaleni kwendzaba ulwa naMphikeleli kute kuyofika esiphetfweni.       (2)

9.12     Mphikeleli ukholwela elubanjiswaneni uma atsatsa tincumo njengekwaba
         imisebenti yemakhansela ngetigodzi/Unikana inhlonipho nakumuntfu
         longenasitfunti njengaMatsiya/Uyatehlisa ngisho nakulaba labamtondzako
         njengakuSikhulu Tsabetse lafuna lwati lwekuphatsa kuye/Uyawukhatsalela
         ummango ngekufuna kuwubona utfutfukile njalo ngekucamba luhlelo lwe-
         OPERATION HAMBA UYEWUFUNDZA.                                                     (3)
                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              12                            DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tifundvo umbhali latetfulela            tetsamelilwati    ngebalingisi   labalandzelako:
Mlungisi, Lomusa naMadvodza.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tetsamelilwati kufanele titfole tifundvo
letitsite ngebalingisi enovelini lebhaleke kahle.

UMTIMBA

Bahlolwa bachaza ngetigameko letenta umbhali aphumelele kwetfula tifundvo
ngalabalingisi labandzelako:

Tetsamelilwati tifundza loku lokulandzelako:

Mlungisi
 Kubalulekile kulalela bantfu nabakwekhuta. Mlungisi abengalaleli batali nebangani
   bakhe nabamekhuta watitfola asenkingeni.
 Kufanele bantfu batsatse tecwayiso tebantfu letakhako. Mlungisi bekangatsatsi
   tecwayiso tebangani bakhe netebatali bakhe, lokugcine kumfaka ehlazweni
   ngelusuku lwakhe lwemshado.
 Bantfu kumele batinike sikhatsi ngembikwekutsatsa tincumo. Mlungisi wenele
   kuganwa nguLomusa wagijimela kumteka angati ngemvelaphi yakhe nangesimilo
   sakhe.
 Kubalulekile kutsi bantfu bahloniphe imihambo yemmango. Mlungisi ukhombisa
   kungahloniphi indlela ummango lochuba ngawo emasiko nemihambo, utfolakala
   asoma umfati logcoke inzilo, ngemva kwaloko walandzelwa ngemashwa.
 Kubalulekile kungemukeli tintfo wente shengatsi akukenteki lutfo. Mlungisi utfola
   Lomusa esicedzakoma kunguye yedvwa umfati lonatsa tjwala kodvwa akehlukani
   naye.
Lomusa
 Bugebengu abukhokheli. Lomusa ugcina aboshiwe nebangani bakhe ngenca
   yebugebengu.
 Emanga akaphumelelisani. Agcine avele ebaleni. Emanga aLomusa ngebatali
   bakhe agcina aphumele ebaleni ngobe batali baLomusa bagcine bavela
   emshadweni.
 Bantfu abacikelele kutsi bangafaki labanye bantfu enkingeni ngetento tabo.
   Lomusa akanandzaba nemphilo yaMlungisi ngobe abengalahlekelwa yimphilo
   yakhe ngenca yaMacaleni.
 Kubalulekile kutsi bantfu bagcine emasiko. Lomusa utsandzana naMlungisi abe
   agcoke inzilo lokukhomba kutsi akalandzeli inchubo lechutjwa emmangweni.
 Bantfu bafundza kutiphatsa kahle kute bangatfoli sifo sengculazi, bangenti
   njengaLomusa lotfolakala asanaleligciwane lesandvulelangculazi ngenca
   yekungatiphatsi kahle.

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              13                     DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

Madvodza

   Bantfu babotinaka tecwayiso tebangani babo. Madvodza abemecwayisa umngani
    wakhe ngenkinga lalengela kuyo ngaLomusa kepha anganaki.
   Bangani kumele besekelane ebuhleni nasebubini. Madvodza abemesekela
    Mlungisi ngato tonkhe tikhatsi, nangalesikhatsi ahlazeka emshadweni bekakhona.
   Kuyadzingeka kutsi bantfu banake lokwenteka emimangweni labaphila kuyo.
    Madvodza kwamsita ngobe abenelwati ngaLomusa ngiko akhona kwecwayisa
    Mlungisi ngaye.
   Kusita umngani uma asenkingeni kubalulekile. Madvodza usite Mlungisi ngekuba
    ngulomunye webakhongi baMlungisi nanobe angahambisani nalesento sakhe.
   Bantfu abangangeni shi etindzabeni tebantfu labatsandzanako. Madvodza
    abembonisa kuphela Mlungisi acikelela kutsi akabacabanisi.

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe lebebabhala ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngemphumelelo yembhali kuveta tifundvo ngebalingisi balenoveli.

(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B:                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              14                       DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

11.1     Kunyamalala     kwaSitsembile/Kungati    kwaMlungisi    ngekunyamalala
         kwaSitsembile/Kutsatfwa kwaSitsembile ngemadvodza langatiwa.                     (2)

11.2     Weva shengatsi usanganelwa yinhloko Mlungisi waphelelwa ngemagama/
         Wadideka Mlungisi wehluleka nekukhuluma njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile)                                       (2)

11.3     Sigameko sekufika kwaLomusa atewulandza Mlungisi embi kwaSitsembile
         ahambe naye ngenkhani endlini yakhe.                                             (2)

11.4     Esingenisweni saletheksthi lengenhla Sitsembile         unyamalele   kepha
         esiphetfweni utfolakele sewuneluswane lwaMlungisi.                               (2)

11.5     Lokutfunjwa kwaSitsembile kuvetela tetsamelilwati kutsi ngummango/
         longakaphephi/lonebugebengu/longevani/longenalubumbano.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.6     Letembatfo letimnyama letigcokwa nguLomusa tiluphawu lwekutsi ushonelwe
         yindvodza, kumele ahloniphe kute nemmango umhloniphe.                            (2)

11.7     Kutiphatsa kabi kwaLomusa enovelini yonkhe kodvwa Mlungisi abe achubeka
         nekumtsandza anjalo kuyiveta ebaleni ingcikitsi yelutsandvo.                     (2)

11.8     Umbhali usebentise umlandzi longusatikonkhe, longumuntfu wesitsatfu ngobe
         uba sendzaweni labakuyo, wati konkhe lobakwentako nalabakucabangako
         balingisi.                                                                       (2)

11.9     (Imibono itawehluka.)
         Labavumako batawesekela ngekutsi:

         Kuba khona kwaMacaleni enovelini kwakha mdvonseni ngobe tetsamelilwati
         tifisa kwati kutsi ngubani lotawugcina ashade naLomusa emkhatsini
         waMacaleni    naMlungisi/kwati  kutsi  Mlungisi  utawuchubeka     yini
         nekutsandzana naLomusa Macaleni asaphila.
         Labangavumelani nalombono batawesekela ngalokusencwadzini.                       (2)

11.10    Lesincumo samfaka elubishini ngekutsi agcine angakateki njengobe abesolo
         angakayishisi lemphepho yemadloti/Lomusa ugcina ngekuboshwa nakufanele
         bashade/Walahlekelwa yimali lenyenti ngekulobola Lomusa lowagcina
         angakefiki emshadweni/Lesincumo senta Mlungisi acabange kutsi unina
         wakhe sewuyavuma kutsi atsandzane naLomusa futsi nemadloti
         ayamemukela ngiko achubeke nekutsandzana naye kantsi sewutawutitfola
         ahlazeka ngelusuku lwemshado.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile)                                       (2)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              15                         DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

11.11    Umbhali akaphumeleli kuveta Lomusa njengemlingisi losicaba ngobe
         uyagucugucuka ahambisane netimo letitsite kulenoveli.                              (2)

11.12    Mlungisi akatsatsi tinyatselo tekusombulula tinkinga letimvelela elutsandvweni
         lwakhe naLomusa nanobe kunebufakazi lobuphatsekako, yena uyabuphikisa/
         Akasebentisi ludlame kusombulula tinkinga takhe telutsandvo/
         Akatitsatsi teluleko talabasatiko similo lesibi saLomusa/ Uyesaba
         kuphikisana naLomusa nakukhona langakuboni kahle/
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile)                                         (3)
                                                                                            [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              16                        DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tifundvo umbhali latetfulela tetsamelilwati ngebalingisi labalandzelako: Make
waChakijane, Chakijane. naNgwane III.
SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tetsamelilwati kufanele titfole tifundvo
letitsite ngebalingisi enganekwaneni nasetibongweni.
UMTIMBA

Bahlolwa bachaza ngetigameko letenta umbhali aphumelele kwetfula tifundvo
ngalabalingisi labandzelako:

Make waChakijane
 Kuhlonipha intfo lengasiyo yato. Make waChakijane watsatsa lubendze
   lwaChakijane angakanikwa.
 Kuhlonipha lomdzala nalomncane. Kudliwa kwelubendze lwaChakijane ngumake
   wakhe kukhombisa kungahloniphi Chakijane ngobe amncane.
 Kucaphela emindenini yato kungabi nguletitawudala tinkinga. Logwaja
   watfukutsela ngekudliwa kwelubendze lwakhe.
 Kucolisa nangabe tente emaphutsa. Make waChakijane akazange acolise.
 Kungenti tintfo kahle ungumtali ungalahlekelwa ngulonako. Chakijane wahamba
   atfukutsele ekhaya.

Chakijane
 Kucolela kute tingafani naChakijane longazange amcolele make wakhe ngekudla
   lubendze lwakhe.
 Kufundza kutsi nangabe umuntfu akwentele lokubi yamukela. Chakijane
   abengemukeli kodvwa abebabhadalisa labantfu labebenta tiphosiso kuye.
 Kuba nebuntfu. Chakijane akazange akhombise buntfu ngekupheka logogo
   aphakele bantfwana.
 Kubi kungeneliseki. Chakijane wagcina asenkingeni ngenca yekungeneliseki
   kwakhe.
 Kusita lapho kudzingeka khona lusito kodvwa uphindze ubeketele nangabe
   kwenteka liphutsa. Chakijane abenawo umoya wekusita bantfu kodvwa
   bekangakhoni kubeketela nasebente emaphutsa.

Tibongo taNgwane III

   Kungabi nelulaka ikakhulukati nawusesikhundleni. Inkhosi Ngwane III abenelulaka
    asatjwa lobekungasiyo intfo lenhle ngobe bekahola sive.
   Kutsi nasisetikhundleni singahlukumeti bantfu. Inkhosi Ngwane III abehlukumeta
    tidzandzane.
   Nangabe uhola bantfu, kumela ubahloniphe. Inkhosi Ngwane III bekangahloniphi
    muntfu ngobe yena aphetse.
   Kuvula tandla nangabe tisetikhundleni letitsite. Inkhosi Ngwane III beyingavuli
    tandla ilalele tinkinga tebantfu lebaholako.

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              17                        DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

Bahlolwa basonga konkhe lebebabhala ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngemphumelelo yembhali kuveta tifundvo ngeNkhosi Ngwane III.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenganekwaneni letesekela
         imibono yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B:                                  [25]

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

INTSANDZANE NENHLANTI YEMLINGO

13.1     Kuvuswa ekuseni ngembulukusa ayewulusa/ Kusetjentiswa kungaphumuli/
         Kunganikwa kudla.                                                                 (2)

13.2     Ekucaleni lentfombatana iyahlupheka kepha esiphetfweni iphila kamnandzi
         iba yindlovukazi.                                                                 (2)

13.3     Kutenta logulako kantsi ufuna kubulawe lenhlanti ngobe isita lentsandzane.        (2)

13.4     Kuyisite ngekutsi ingahlupheki imphilo yayo yonkhe kepha igcine seyiphila
         kahle.                                                                            (2)

13.5     Bafundza kuphatsa bantfwana ngalokulinganako/Bafundza kutsi tijeziso
         tetono lebatentako tedlulela nasebantfwaneni babo.                                (2)

13.6     Tibe neligalelo lekutsi lentfombatana ihlangane nenhlanti leyitayipha kudla
         njengobe abenganikwa kudla.                                                       (2)

13.7     Lenkhulumo isho kutsi umntfwana lonebatali uphila kahle. Lentfombatane
         yahlupheka ngenca yekuswela batali.                                               (3)
                                                                                           [15]

MADIBA

13.8     Luchumanosicalo/Kuphindvwe        ligama       lelifanako         ekucaleni/
         Luchumanomkhatsini kuphindvwe ligama lelifanako emkhatsini.                       (2)

13.9     Madiba ufaniswa nenkhosi kungako kufa kwakhe kubitwa ngekukhotsama.               (2)

13.10    Inkhulumiswano ngaphandle kwekulwa nobe kucitseka kwengati/Kuhlala
         phasi kukhulunyiswane.                                                            (2)

13.11    INingizimu Afrika yakhululeka, kwaphela lubandlululo bantfu baphila kahle,
         kwahlangana tonkhe tinhlanga.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

13.12    Lomugca usho kutsi Madiba bekangasilo ligwala, bekanesibindzi futsi
         atetsemba.                                                                        (2)
                                                                                           [10]

                                                                 SAMBA SESIGABA B:         25

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              18                                 DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA C: UMDLALO
UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letiveta sakhiwo kulomdlalo ngaphasi kwaletihlokwana: setfulo,
sicakacaka neluvutfondzaba.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi umdlalo lobhaleke kahle uba
nesetfulo, sicakacaka neluvutfondzaba.
Umtimba
Bahlolwa bavete sakhiwo semdlalo ngaletihlokwana labanikwe tona.
Setfulo
 Sivete ummeleli/Lichawe lemdlalo lokunguNcobile Magagula.
 Inkinga labukene nayo ummeleli yekukhetselwa batali bakhe umuntfu lekumele
    atsandzane naye.
 Imbangi yemmeleli longuLaHleta.
 Indzawo yakaMatsamo lapho wenteka khona umdlalo.
 Singeniso lesibhaleke kahle kumele sihehe.
Sicakacaka
Emaphuzu lalindzelekile
   Kufa kwaGedlembane afela ejele, kusalindvwe kutsetfwa kwelicala laboshelwe
    lona.
   Kulandvwa kwetimbali ethuneni laGedlembane lokwasusa umsindvo lomkhulu.
   Kushiswa kwesitfombe saGedlembane.
   Kucanjelwa emanga kwaNcobile nguHleta kutsiwe ugane Mphotfo.
   Kukhulelwa nekubaleka kwaNcobile ayohlala naMphotfo.
Luvutfondzaba
Emaphuzu lalindzelekile
   Kwelashwa kwaLaHleta nguMphotfo ngalesikhatsi asesibhedlela abuye ambite
    ngemkhwenyana wakhe.
 Kuhlangana kwaMphotfo naNcobile ehhotela ngenhloso yekucolelana.
 Lusuku lwemshado waMphotfo naNcobile.
 Kuvela kwemaciniso ngekushona kwaMagagula, Gedlembane naLaMkhwanazi
    umkaHleta.
 Kuboshwa kwaHleta ngelusuku lwemshado waNcobile naMphotfo.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile)
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
umbhali walomdlalo uphumelele kuveta sakhiwo salomdlalo.
CAPHELA: Bahlolwa kumele              bacaphune     tigameko     letisemdlalweni    letesekela
         imibono yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B:                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                                       Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              19                       DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

15.1     'Ncobile umntfwanemnakenu njengobe senguwe phela babe wakhe kepha
         nani, uvale tindlebe ngemtfwebeba/Phela sengimdzala nangingaka yemake
         nginemalungelo ami, kepha lomfana yena angikamgani.'/Kudzala umeya
         lodzadzewetfu ngobe umbona kutsi akanamandla.                                    (2)

15.2     Badlali bambalwa/Indzawo igcogcekile/Kunenkhulumiswano nemnyakato.
         (Kubili kwaloku.)                                                                (2)

15.3     Ludvweshu lwangaphandle, boHleta naNcobile ababoni ngeliso linye
         ngebudlelwane lobukhona emkhatsini waNcobile naMphotfo.                          (2)

15.4     Lelibito alimfaneli Celani, konkhe lakwentako akaceli ukwenta ngeludlame
         ngobe usigebengu, ufuna kuchubeka atsandzane naNcobile ngenkhani.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

15.5     Sicakacaka ngobe kungenelela LaMagagula ngenhloso yekusombulula
         inkinga lebukene naNcobile/Iludvweshu ngobe Ncobile nebatali bakhe
         ababoni ngeliso linye.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

15.6     Umoya wekutfukutsela ngobe Ncobile usebentisa emagama endzelelo
         emntfwini lomdzala lokwenta Hleta atfukutsele/Umoya wekudvumala ngobe
         batali bakhe abakholwa kutsi akamgani lomfana.                                   (2)

15.7     Lenkhulumo ifanela Ncobile ngobe bafuna kumshayela sento langakasenti
         sekugana Mphotfo/Ingafanela Gedlembane ngobe uboshelwe kutsi
         ugagadlele wabulala LaMkhwanazi abe angakakwenti loko.                           (2)

15.8     Usenamisi, uphela ngenjabulo ngobe lichawe lemdlalo lelinguNcobile
         liyancoba esiphetfweni semdlalo/Ugcina ngekushada lijaha latikhetsele lona/
         Ugcina ngekubuyisana neyise wemntfwanakhe.                                       (2)

15.9     LaMagagula udlala indzima yekuba ngumlamuli. Utfolakala abitwa njalo
         nakunetinkinga kaMagagula, yena ufike asombulule, Sibonelo, Uhlalisa
         Ncobile kakhe ngalesikhatsi acoshwe nguMphotfo atetfwele.                        (2)

15.10    Bayitfutfukisa ngekucelela Mphotfo lucolo kuNcobile babuye bente taba
         tekuhlanganisa Mphotfo naNcobile bagcine bashada lokuyingcikitsi
         yelutsandvo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile)                                       (2)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              20                       DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

15.11    (Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:)
         Labavelana naye batawesekela ngekutsi: Lelilanga belibalulekile emndenini
         wakaMagagula, naHleta abefanele kuwubona lomshado njengamalume
         waNcobile lobuye wasita ekumkhuliseni nakashonelwa nguyise.
         Labatawutsi abevelani naye batawesekela ngekutsi wabulala umkakhe
         LaMkhwanazi naGedlembane/Abetondza Mphotfo ngobe ahluphekile.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

15.12    Bagcugcuteleka ngetento tekubeketela nekubambelela etifisweni labatihlosile
         emphilweni/ Mphotfo ubeketelela simo senhlupheko angenabatali, uyafundza
         nanobe akhubatekile ute uba ngudokotela njengobe abefisile./Mphotfo
         ubeketelela lutsandvo lwabo naNcobile lobelumenta abe netitsa njengalesi
         lesinguCelani.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile)                                       (3)
                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              21                        DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letiveta sakhiwo kulomdlalo ngaphasi kwaletihlokwana: setfulo,
sicakacaka neluvutfondzaba.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi umdlalo lobhaleke kahle uba naso
setfulo, sicakacaka neluvutfondzaba.

Umtimba
Bahlolwa bavete sakhiwo semdlalo ngaletihlokwana labanikwe tona.

Setfulo
 Ummeleli/Lichawe lemdlalo lokuyinkhosi Somhlolo.
 Inkinga labukene nayo ummeleli yekutsi emabutfo awaphumi ayolwa timphi,
    inkhosi ayiwavivisi ahlasele letinye tive. Ayatihlalela nje atingele tinyamatane.
 Imbangi yemmeleli lokunguMahubhulu.
 Indzawo yakaLobamba lapho wenteka khona umdlalo.
 Singeniso lesibhaleke kahle kumele sihehe.

Sicakacaka
Emaphuzu lalindzelekile

   Mahubhulu ufaka Sigogodvolo umoya lomubi wekutsi bavukele umbuso.
   Bakhuluma kabi ngenkhosi.
   Kungakhulumi latfunywe kona Mahubhulu ngalesikhatsi atfunywe kutsi ayewucela
    sihlobo lesihle.
   Kutjela inkhosi kutsi lakhe lisiphetfo kantsi lamavi bekufanelwe akhulunywe
    yinkhosi.
   Kuphikisana nenkhosi ngalesikhatsi abitwe emphakatsi.

Luvutfondzaba
 Emaphuzu lalindzelekile
 Kuhlangana kwetindvuna kutewutsetfwa licala laMahubhulu.
 Kubalwa kwemacala labekwa Mahubhulu.
 Kukhulunywa ngesigwebo lesifanele Mahubhulu.
 Kutivikela kwaMahubhulu.
 Kubhoboka kwelitfumba lebeliloku lifufusa.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
umbhali walomdlalo uphumelele kuveta sakhiwo salomdlalo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela
         imibono yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B.:                                 [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              22                           DBE/Lweti 2021
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

17.1     'Ngiyakwati lengikwentako Sigogodvolo, ngako-ke akekho lotangigudlula
         endleleni yami.'                                                                     (2)

17.2     Ludvweshu lwangaphandle. Mahubhulu naSigogodvolo ababoni ngeliso linye
         mayelana nendlela iNkhosi Somhlolo ibusa ngayo lelive.                               (2)

17.3     Indzawo igcogcekile, kunenkhulumiswano nebadlali babili kuphela.                     (2)

17.4     Ungumdlali loneludlame akakwesabi kubulala/Akesabi              kucitsa   ingati
         lengenalicala/Ukhombisa kuba nesibindzi sekubulala.                                  (2)

17.5     Esicakacakeni ngobe ngemva kwaloludvweshu lolukuletheksthi Mahubhulu
         ubitelwa emphakatsi sekuhlangene tindvuna tonkhe kutewukhuluma indzaba
         yakhe.                                                                               (2)

17.6     Emavi aletsa umoya wekungevani longadala kulwa ngobe Mahubhulu ufuna
         kucitseke ingati kantsi Sigogodvolo akahambisa nalombono.                            (2)

17.7     Angivumelani nalesincumo ngobe nakangacitsa lombuso kungacitseka ingati
         kufe bantfu labangenacala, kutfunjwe bafati netinkhomo tebantfu.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

17.8     Ligalelo lekutsi kube nekuthula/Ligalelo lekutsi letive lakhelene nato
         tingahlaseli live lakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

17.9     Umbhali uvete Mahubhulu njengembangi kulomdlalo. Mahubhulu uphikisana
         netincumo teNkhosi Somhlolo ufuna nekucitsa umbuso wakhe.                            (2)

17.10    Ingcikitsi ngumbango webukhosi, uyitfutfukise ngekutsi abe nenhloko
         lelukhuni angafuni kugucuka kuloku lakwentako kwekuphikisana nenkhosi.               (2)

17.11    Mahubhulu utfunywa nguSomhlolo kuyewucela buhlobo lobuhle kaMabhoko
         kepha yena ufika wakhela Somhlolo butsa kuMabhoko.                                   (2)

17.12    Agcugcuteleka ngekwakha budlelwane naletinye tive/Agcugcuteleka
         ngekubonisana nalabanye ngembikwekutsatsa tincumo/Kuba neliso
         lelikhaliphile lekushe ubone lokuyingoti/Kubonga labenta kahle umsebenti.            (3)
                                                                                              [25]

                                                                   SAMBA SESIGABA C:          25
                                                                 SAMBA SAKO KONKHE:           80

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                          23                                                            DBE/Lweti 2021
                                                                 NSC – Ticondziso tekumaka

SICHIBIYELO A

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
     Timphawu                      Emalengiso                Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako               Lokusilele          Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                            5–6                            4                          3                        2                       0–1
                            -Sihloko sichazwe            -Sihloko sichazwe          -Sihloko sichazwe          -Kuchazwa kwesihloko    -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko         ngalokujulile.               ngelicophelo lelisetulu    ngalokwenetisako.          akwenetisi.             nakancane.
Kujula kwemibono,           -Kuneluchungechunge          kukhomba kusivisisa.       -Akhona lamanye            -Kulukhuni kutfola      -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa       lwemaphuzu                   -Emaphuzu ekwesekela       emaphuzu lamahle           emaphuzu lesekela       enkondlweni.
kwetheksthi                 lababatekako ekwesekela      ayevakala kodvwa           lesesekela sihloko         sihloko.                -Luhlobo lwembhalo kanye
                            lacashunwe enkondlweni.      akaketfulwa ngendlela      ngalokwenetisako.          -Luhlobo lwembhalo      nenkondlo akukavisiswa
6 EMAMAKI                   -Luhlobo lwembhalo           lelindzelekile.            -Leminye imibono           kanye nenkondlo         nakancane.
                            kanye nenkondlo              -Luhlobo lwembhalo         yesekelwe kodvwa           akukavisiswa kahle.
                            kuvisiswa ngemalengiso.      kanye nenkondlo            esikhatsini lesinyenti
                                                         kuvisiswa ngelicophelo     bufakazi abukholweki.
                                                         lelisetulu.                -Luhlobo lwembhalo kanye
                                                                                    nenkondlo kuvisiswa
                                                                                    ngalokwenetisako.
SAKHIWO NELULWIMI                         4                           3                           2                        1                        0–1
                            -Sakhiwo sibumbene           -Kunesakhiwo lesicacile    -Bukhona bufakazi          -Sakhiwo sikhomba       -Sakhiwo lesingemukeleki
Sakhiwo, Kuhleleka          ngemalengiso.                lesinemibono lehleleke     lobutsite besakhiwo.       emaphutsa ekuhlela.     nakancane.
nekwetfula                  -Imibono yakhiwe             ngelicophelo lelisetulu    -Kubumbana nekuhleleka     -Imibono ayikahleleki   -Imibono ihlangahlangene.
Kusetjentiswa kwelulwimi,   yahleleka ngalokucacile      -Imibono letfuliwe         kwemibono kuyenetisa.      ngalokubumbene.         -Lulwimi lolunemaphutsa
umoya, nesitayela           ngemalengiso.                iyalandzeleka.             -Lulwimi lunemaphutsa      -Lulwimi lunemaphutsa   lamanyenti nesitayela
                            -Lulwimi, umoya              -Kunemaphutsa lambalwa     langasho lutfo; umoya      lamanyenti.             lesingemukeleki
4 EMAMAKI                   nesitayela kuvutsiwe futsi   elulwimi, umoya            nesitayela kuyenetisa.     -Umoya nesitayela       -Umoya nesitayela
                            akunamaphutsa.               nesitayela.                                           akukemukeleki.          akwemukeleki nakancane.
                            -Kute emaphutsa eluhlelo,
                            sipelingi netimphawu
                            tekufundza.

CAPHELA: Nangabe umhlolwa angakabhali ngalokufunwa ngumbuto, abe abhale lokunhlanhlatsako, akanganikwa emamaki ako
        kokubili, Lokucuketfwe, Sakhiwo neLulwimi

Emalungelo agodliwe                                                                                                                               Phenya

### Page 24

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2
                                  Downloaded from hlayiso.com               24                                                                DBE/Lweti 2021
                                                                 NSC – Ticondziso tekumaka

SICHIBIYELO B
SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
     Timphawu                      Emalengiso                Licophelo lelisetulu           Lokwenetisako                 Lokusilele          Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                          12–15                          9–11                         6–8                         4–5                      0–3
                            -Imphendvulo                 -Imphendvulo                -Sihloko sichazwe             -Sihloko sichazwe       -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko         lenemininingwane             lenemininingwane            ngalokwenetisako kodvwa       ngekunyanyalata         kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,           lengemalengiso               lesecophelweni lelisetulu   akusito tonkhe tinhlangotsi   ngaphandle              -Mncane kakhulu umzamo
Kwesekelwa nekuvisiswa      lababatekako: 14–15          -Sihloko sichazwe           leticikelelwe                 kwemininingwane         wekuphendvula umbuto
kwetheksthi                 Imphendvulo                  ngelicophelo lelisetulu     ngalokuphelele                lesekelako              -Imibono ayikholweki
                            lenemininingwane             kukhomba kusivisisa         -Akhona lamanye               -Ambalwa kakhulu        -Luhlobo lwembhalo kanye
15 EMAMAKI                  lengemalengiso               -Lamanye emaphuzu           emaphuzu lamahle              emaphuzu lafanele       netheksthi akukavisiswa
                            langababateki: 12–13         ekwesekela ayevakala        lesesekela sihloko            kwesekela sihloko       nakancane.
                            -Sihloko sichazwe            kodvwa akaketfulwa          ngalokwenetisako              -Kuncane kakhulu
                            ngalokujulile                ngendlela lelindzelekile    -Lamanye emaphuzu             kuvisiswa kweluhlobo
                            -Luchungechunge              -Luhlobo lwembhalo          esekelwe kodvwa               lwembhalo netheksthi.
                            lwemaphuzu                   kanye netheksthi            esikhatsini lesinyenti
                            lababatekako ekwesekela      kuvisiswa ngelicophelo      bufakazi abukholweki
                            lacashunwe etheksthini       lelisetulu.                 -Kukhona lokusilele
                            -Luhlobo lwembhalo                                       ekuvisiseni luhlobo
                            kanye netheksthi                                         lwembhalo kanye
                            kuvisiswe ngemalengiso.                                  netheksthi.
SAKHIWO NELULWIMI                      8–10                          6–7                          4–5                         2–3                      0–1
                            -Sakhiwo lesibumbene         -Sakhiwo lesicacile         -Bukhona bufakazi             -Sakhiwo sikhomba       -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka          -Singeniso nesiphetfo        sinemibono lehleleke        lobutsite besakhiwo.          emaphutsa ekuhlela.     kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula                  lesingemalengiso.            ngelicophelo lelisetulu.    -Kuhleleka nekubumbana        -Imibono ayikahleleki   kubumbana kwemibono.
Kusetjentiswa kwelulwimi,   -Imibono yakhiwe             -Singeniso nesiphetfo       kwemibono kuyenetisa          ngalokubumbene.         -Emaphutsa elulwimi
umoya, nesitayela           yahleleka ngemalengiso.      kanye naletinye tindzima    kodvwa kunemaphutsa           -Lulwimi lunemaphutsa   nesitayela
                            -Lulwimi, umoya              kuhleleke                   -Lulwimi lunemaphutsa         lamanyenti.             lesingakemukeleki kwenta
10 EMAMAKI                  nesitayela kuvutsiwe futsi   ngalokubumbene.             lambalwa; umoya               -Umoya nesitayela       lombhalo ungabi
                            akunamaphutsa.               -Imibono ihleleke           nesitayela kuyenetisa.        akwemukeleki.           yimphumelelo.
                                                         ngelicophelo lelisetulu.    Kuhleleka kwetindzima         Kuhleleka kwetindzima   -Umoya nesitayela
                                                         -Kunemaphutsa lambalwa      kuyenetisa.                   kunemaphutsa.           akwemukeleki.
                                                         elulwimi, umoya                                                                   -Tindzima
                                                         nesitayela.                                                                       tihlangahlangene.
KWEHLUKA                              20–25                         15–19                      10–14                         5–9                       0–4
KWEMAMAKI

 Kufanele kungabi nemehluko wemazinga lamabili emkhatsini welimaki leSakhiwo neLulwimi nelimaki laLokucuketfwe.
 Imphendvulo lengaphendvuli umbuto ayinganikwa emamaki aLokucuketfwe neweLulwimi neSakhiwo.

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2021-mg/c6e46ea0-e72e-4328-a598-244c65ac6a6a) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2021-mg/a3b5da64-a726-48f0-8d2f-147224b1cde2) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020-memo/65c53dc0-f544-461b-9cca-3161ad30995f) — siSwati HL · Memo · 2020 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019-memo/17daf158-3a1d-42d1-8cea-d9bf2a4de04b) — siSwati HL · Memo · 2019 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
