# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2021, 30 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021/cec2f463-b79e-4d07-9fa7-e2d2f1ad4cb1
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2021
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 30

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021/cec2f463-b79e-4d07-9fa7-e2d2f1ad4cb1)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2021 · siswati. Question paper, 30 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021-mg/b6d81b0e-b51e-4d92-ab27-895a7acb7079) — Memo · 2021 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                  LWETI 2021

EMAMAKI: 80

SIKHATSI: Ema-awa 2½

                          Leliphepha linemakhasi la-30.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           2                           DBE/Lweti 2021
                                            NSC

TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

1.       Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.

2.       Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini
         lalokucuketfwe bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe
         ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto
         lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuphendvula yona.

3.       Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:

         SIGABA A:       Tinkondlo           (30)
         SIGABA B:       Inoveli/Temdzabu    (25)
         SIGABA C:       Umdlalo             (25)

4.       ISIHLANU IMIBUTO lefanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A
         imibuto MITSATFU, ESIGABENI B MUNYE, ESIGABENI C MUNYE
         ngalendlela:

         SIGABA A: TINKONDLO

         TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
         ENKONDLWENI LENGAKAFUNDVWA EKLASINI – Uphocelelekile
         kuphendvula lombuto.

         SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

         SIGABA C: UMDLALO

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

5.       KUKHETFWA KWETIMPHENDVULO TESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU)
         NESIGABA C (UMDLALO)

             Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
              nemdlalo lowufundzile.
             Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
              UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
              umbuto wendzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
              uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
              lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
              wendzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhlu lwekutikhumbuta kute
              usitakale.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          3                          DBE/Lweti 2021
                                           NSC

6.        BUDZE BETIMPHENDVULO

             Imibuto    yendzabambhalo     etinkondlweni   kufanele   iphendvulwe
              ngemagama la-190–240.
             Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele iphendvulwe
              ngemagama la-340–390.
             Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
              nelinani lemamaki labekiwe. Labahlolwako kufanele banganhlanhlatsi.

7.       Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni kwaleso NALESO SIGABA.

8.       Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
         ephepheni lemibuto.

9.       Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA.

10.      Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

         SIGABA A:       Lokungenani emaminithi la-40
         SIGABA B:       Lokungenani emaminithi la-55
         SIGABA C:       Lokungenani emaminithi la-55

11.      Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        4                                DBE/Lweti 2021
                                         NSC

LOKUCUKETFWE
Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi bakwati kukhetsa imibuto labafuna kuyiphendvula
ngaphandle kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.
SIGABA A: TINKONDLO
Tinkondlo letifundvwe eklasini: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
     INOMBOLO YEMBUTO                        UMBUTO               EMAMAKI          LIKHASI
1. 'Wena Gciwanendzini'               Umbuto loyindzabambhalo         10              6
2. 'Tibane'                              Imibuto lemifisha            10               7
3. 'Lomculo Ngiyawutsandza'              Imibuto lemifisha            10               8
4. 'Ngawe Manti'                         Imibuto lemifisha            10               9
                                           NA
Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelekile kuphendvula lombuto.
5. 'Mntfwanami Ngitsi Caphelisisa'       Imibuto lemifisha            10              10
*CAPHELA: Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE UMBUTO
          EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo
          ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C.
          ESIGABENI B naseSIGABENI C, phendvula umbuto MUNYE kuphela.
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli laphakanyisiwe.
6. Liphume Nebovu                 Umbuto loyindzabambhalo             25              12
7. Liphume Nebovu                        Imibuto lemifisha            25              13
8. Kubamba Letingelako               Umbuto loyindzabambhalo          25              15
9. Kubamba Letingelako                   Imibuto lemifisha            25              15
10. Tibopho Telutsandvo              Umbuto loyindzabambhalo          25              18
11. Tibopho Telutsandvo                  Imibuto lemifisha            25              18
                                          NOBE
TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lephakanyisiwe.
12. Silulu SeMaswati            Umbuto loyindzabambhalo        25                     21
13. Silulu SeMaswati                     Imibuto lemifisha            25              22

SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE kulemidlalo lephakanyisiwe.
14. Kutawuba Njalo               Umbuto loyindzabambhalo              25              25
15. Kutawuba Njalo                       Imibuto lemifisha            25              25

16. Lami Lisiphetfo                  Umbuto loyindzabambhalo          25              28

17. Lami Lisiphetfo                      Imibuto lemifisha            25              28
CAPHELA: ESIGABENI B ne-C, munye umbuto lophendvuliwe ufanele ube YINDZABAMBHALO
         nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto
         leyindzabambhalo LEMIBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        5                           DBE/Lweti 2021
                                         NSC

LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA

Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi babone kutsi baphendvule linani lemibuto
lekunguyona lekumele bayiphendvule.

              SIGABA                 TINOMBOLO     LINANI LEMIBUTO        BEKA
                                      TEMIBUTO    LEPHENDVULWAKO        LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini)        1–4                2
A: TINKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa                 5                 1
eklasini)
B: INOVELI/TEMDZABU
(Indzabambhalo nobe imibuto            6–13                1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto            14–17               1
lemifisha)

CAPHELA:        ESIGABENI B na C, cinisekisa kutsi uphendvule YINYE INDZABAMBHALO
                NAMUNYE umbuto WEMIBUTO LEMIFISHA.
                Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe
                imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         6                          DBE/Lweti 2021
                                          NSC

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI bese uphendvula imibuto lelandzelako.

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

WENA GCIWANENDZINI! – TE Sithole

1        Azange ngikusukele
2        Nguwe lowangisukela,
3        Wahlala nami ngaphandle kwekuvumelana
4        Awuzang' ufune kuva umbono wami.
5        Utitselile-ke msobho elutswayini
6        Ngitakukhomba bantfu kutsi banjani!

7        Emahlon' awunawo mbulalavendzini!
8        Awunandzaba nesitfunti semuntfu
9        Utitsel' inyandza ugadle,
10       Usilisise njengembokodv' etjeni.
11       Usila kulomdzala, usile kulomncane
12       Hhawu lobudlabha bakho!
13       Lamuhla ufik' ekugcineni.

14       Ngilibonile litubane lakho
15       Uta ngemadl' ufike ugadle,
16       Ufike ubhubhise nasewufikile,
17       Ngatsatsa tami ngahloma ngaphelela,
18       Ngaya kubeluleki bangihlomisa ngelwati
19       Ngalalelisisa njengemntfwana nakatfunywa.
20       Siyohlangan'etulu njengelihlindzafuku.

21       Angeke ngikucoshe gciwanendzini
22       Sitawuhlala nje sinawe
23       Kodvwa utawulalela mine,
24       Ngiyat' imizuzu nemahora kuyatfubeleta,
25       Kujahele kungisibekela ngentima,
26       Nakimi kuyophel' emafuts' esibaneni.
27       Kodvwa angek' ungitfole malula
28       Labanyenti ngiyobacwayisa ngawe,
29       Ngobe wen' ulicili lelihamba ngebumnyama.

Bhala indzabambhalo lapho uphawula khona ngekubumbana kwenkondlo nemigca
lebhalwe ngalokugcanyisiwe. Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama langabi
ngaphasi kwala-190 kodvwa angabi ngetulu kwala-240.                                    [10]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        7                            DBE/Lweti 2021
                                         NSC

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

TIBANE – NC Mthethwa

1        Khanyani tibane letikamkhatsi,
2        Nichakate njengetimbali kaMkhatsi,
3        Kutfokote tsine kaMhlaba
4        Ngebuhle nekukhanya lekungenambalandlati.
5        Khanyani lapho kaMkhatsi
6        Ningikhontele kuSibhakabhaka nakuNyanga,
7        Ningikhontele kuNyeti nakuLanga,
8        Nibahle tibane takaMkhatsi.
9        Nibonakala ngemnyama wasebusuku.
10       Kanifaniswa nangalukhalo emini,
11       Entsatsakusa niholwa likhweti
12       Lilandzelwa yindvonsa idvons' emasuku.
13       Khanyani tibane teMvelinchanti,
14       Khanyani ningacimi nanini.

15       Lapho libalele kuletimphisi,
16       Nivela nilandzelan' emkhatsini,
17       Nichakate nigcame ngekukhanya,
18       Kuhlob' emkhatsini ngebuhle benu.
19       Isuke seyendzel' esokeni
20       Kubomandvukulu nemalulwane.
21       Laph' umtimba nengubo
22       Kusuke sekucoca ndzabanye,
23       Kucedvwe konkhe kwelusuku,
24       Kuphunyulwe kulungiselwe likusasa.
25       Kukhanya kwenu tibane
26       Kusho kuphumula kimi.
27       Khanyiselani tonkhe tidalwa
28       TeMvelinchanti tibane,
29       Khanyani ningacimi nanini.

2.1      Bunkondlo buni lobakhiwa ngulamagama lagcanyiswe emigceni ye-1 neye-2
         walenkondlo? Chaza.                                                            (2)

2.2      Bubitwa ngekutsini bunkondlo lobusemigceni ye-14 neye-29? Sekela
         imphendvulo yakho.                                                             (2)

2.3      Abekusiphi simo sonkondlo uma abhala lenkondlo? Usho ngani?                    (2)

2.4      Sihloko salenkondlo sibumbene kangakanani nengcikitsi yayo? Sekela
         imphendvulo yakho.                                                             (2)

2.5      Phawula ngemphumelelo       yasonkondlo   ekwetseni inyeti ligama   lelitsi
         'indvonsa'.                                                                    (2)
                                                                                        [10]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          8                           DBE/Lweti 2021
                                           NSC

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

LOMCULO NGIYAWUTSANDZA – ME Masina

1        Lomculo ngiyawutsandza,
2        Ungikhumbuta tinsuku tayitolo nakutsanti,
3        Laph'emasi nemabele kwakukudla kwemihla.
4        Emadvodz' adl' inyam' ayehlise ngemhluti
5        Abuy'anats' umcombotsi.

6        Ngitsandza kuhlelenjiswa kwetinsimbi kuwo,
7        Ngitsandza kuhlangana kwemisindvo kuwo,
8        Lokungitsatsa kungikhuphule
9        Kungewet' imifula nemawa;
10       Kungicancis' imicansa,
11       Netintsaba letimakheleketse,
12       Ngite ngifike lapho ngingati khona.

13       Lomcul' utfob' emanceb' ubusis' inhlitiyo,
14       Utfob' umphefumulo lowephukile,
15       Ungikhumbut' emachawe lamadzala,
16       Emachawe lasaba matsambomhlophe,
17       BoZakes Nkhosi naboSpokes Mashiyane,
18       Yeb' emachawe langek' afe kuma- Afrika.

19       Lomcul' ungikhumbut' umculo wetinyoni
20       Letihlabelel' etikwenkhokhokho,
21       Mhla ngilindz'emabel'emasimin'ababe,
22       Yebo, tatihlabelela kamnandzi.

23       Lomculo lengiwuvako
24       Yebo, lomculo lengiwulalele,
25       Uyangibusisa futs' uyangitfoba
26       Impela lomculo ngiyawutsandza.

3.1      Bunkondlo buni lobuvetwe imigca ye-4 neye-5 yalenkondlo? Sekela
         imphendvulo yakho.                                                              (2)

3.2      Lubitwa ngekutsini luphawu lolulandzela ligama lelicindzetelwe emgceni
         we-22? Lusetjentiselwani?                                                       (2)

3.3      Lenkondlo inawuphi umoya? Usho ngani?                                           (2)

3.4      Hlatiya lenkhulumo yasonkondlo lesemgceni we-18 walenkondlo.                    (2)

3.5      Phawula ngemlayeto wasonkondlo kutetsamelilwati takhe ngalenkondlo
         lengenhla.                                                                      (2)
                                                                                         [10]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           9                              DBE/Lweti 2021
                                            NSC

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

NGAWE MANTI – JJ Thwala
1        Uwuncobil' umhlaba jikelele
2        Ngetikhali takho letinemandla,
3        Wakhobosa wakhotsama kuwe
4        Manti latsakiwe, mant' etimanga.
5        Ngawe tinkanankana tiyaphindzaphindzana
6        Ub' ugcamisa kuts' ungumcatululi;
7        Unikana sibindzi nenhlakanipho
8        Manti lanongiwe, mant' etiga.
9        Labakwatiko bacevuta batsi:
10       Usilulu sebuchomeketi nelusizi,
11       Uyindumba yemhobholo nelunya,
12       Uyintsanga yenkhohlakalo nelulaka.
13       Mant' etiga! Mant' emihlolo!
14       Wagobhota kangaka yini?
15       Uchamuka kusiphi siyalu
16       Lesi lesinemandla lesingashi?
17       Labakutsandzako bakukhontisa kwenkhosi,
18       Kuwe bakhotsama ngemadvolo,
19       Kuwe batfula tigcoko,
20       Kuwe bashaya tandla.
21       Kugubhatela kwakho manti,
22       Kufana nekwemagagas' elwandle,
23       Kufana nekwelibhudlo sibili,
24       Kulets' umsindvo locedvwa butfongo.
25       Wo, Mvelinchanti kulelisenhla,
26       Hlisa somiso salamanti
27       Kushe tiyalu, kushe ticoja,
28       Kush' emabhudlo, kushe titiba.

4.1      Sinongo sini lesitfolakala emgceni we-17 walenkondlo lengenhla? Usho
         ngani?                                                                               (2)
4.2      Bunkondlo buni lobakhiwa ngemagama labhalwe ngalokugcamile emgceni
         we-4 walenkondlo? Sekela imphendvulo yakho.                                          (2)
4.3      Hlatiya kubumbana kwendzima yesibili nengcikitsi yalenkondlo lengenhla.              (2)
4.4      Tetsamelilwati tingasitakala njani ngesifundvo lesitfolakala kulenkondlo?            (2)
4.5      Uphumelele kanganani sonkondlo ekusebentiseni ligama                lelibhalwe
         ngalokwehlukile emgceni we-28. Sekela imphendvulo yakho.                             (2)
                                                                                              [10]
                                            NA
Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        10                              DBE/Lweti 2021
                                         NSC

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

Wonkhe umhlolwa uphocelelekile kutsi awuphendvule lombuto.

UMBUTO 5

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

MNTFWANAMI NGITSI CAPHELISISA – IS Mhlanga

1        Bukhatikhati balomhlaba buyinhlulo
2        Leyehlula Divas neNkhosi Solomoni
3        Sebangene shice kubo kwabat' umehluko,
4        Babalelwa ekubeni boMoni,
5        Ngako-ke mntfwanami ngitsi Caphelisisa.

6        Yecwaya umshuco webangani
7        Utakuphetsisela ebubini.
8        Tikhetsele lesicotfo singani
9        Lesingeke sikuhlindzele etibini
10       Ngobe talomuhla tingani tinelufu
11       Lolusibhaha kunempheme welufu
12       Ngako-ke mntfwanami ngitsi Caphelisisa.

13       Yekela kushakutela
14       Ngoba yindze lendlela,
15       Ungababoni bacwebetela,
16       Kunetintfuli kulendlela,
17       Ngako-ke mntfwanami ngitsi caphelisisa.

18       Tsatsa teluleko tami,
19       Mine lesengingumnkantjubovu,
20       Ngoba wena uyawukuba ngewami,
21       Noma sekumnyama kubovu,
22       Mntfwanami ngitsi Caphelisisa.

23       Nawuhlushwa yindlebe, kwakho,
24       Utongikhanuka ngingasekho,
25       Sewumatima umtfwalo wakho,
26       Tingani nebangani bangasekho,
27       Sewutenwaya utilila utisola,
28       Mine-ke ungabongisola
29       Ngisho selikuyingile,
30       Ngako-ke mntfwanami ngitsi caphelisisa.

                                                          [Emakhangala: Likhasi 99–100]

5.1      Hlobo luni lweluchumano lolutfolakala emigceni ye-14 neye-16 yalenkondlo?         (1)

5.2      Khokha umugca loyimphindvwa kulenkondlo.                                          (1)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11                                 DBE/Lweti 2021
                                            NSC

5.3      Bhala luhlobo lwemvumelwano lolugcanyiswe endzimeni yesibili yalenkondlo
         lengenhla.                                                                              (1)

5.4      Ngubuphi bunkondlo lobakhiwa imigca ye-28 neye-29 kulenkondlo lengenhla?                (1)

5.5      Tizatfu tiphi letenta kutsiwe lenkondlo ayikahleleki? Nika TIMBILI.                     (2)

5.6      Humusha lokucondvwe ngusonkondlo             ngemugca     we-23       walenkondlo
         lengenhla kutetsamelilwati.                                                             (2)

5.7      Ligama lelitsi 'mnkantjubovu', limfanela ngayiphi indlela sonkondlo kutsi kube
         nguye lowedlulisa lomlayeto?                                                            (2)
                                                                                                 [10]

                                                                SAMBA SESIGABA A:                [30]

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2     12                               DBE/Lweti 2021
                                      NSC

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

Kulesigaba kunemanoveli LAMABILI netemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
loyifundze eklasini lonyaka uphendvule ngayo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kuleyo naleyo noveli/temdzabu loyifundzile. Nangabe ukhetsa
         kuphendvula umbuto wendzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi
         ESIGABENI C uphendvule imibuto lemifisha.

INOVELI

Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli langentasi.

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Bhala indzabambhalo ngetifundvo      umbhali   latetfulela   tetsamelilwati   takhe
ngalabalingisi labalandzelako.

    Lushawulo
    Tintfombi
    LaMagagula

Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                       [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        13                          DBE/Lweti 2021
                                         NSC

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI A

Watsi angena nje Lushawulo emabaleni wabe aphutsata umetjiso emakhukhwini
asafuna kulumeka tona phela tindlu takaTintfombi.

'Nx!' asho ngekucasuka nakakhandza kutsi kute umetjiso emakhukhwini akhe.

'Ase ungiphe umetjiso LaMagagula, sheshisa!'

LaMagagula acondze endlini atidvonsa nje ngobe kute langakusho nasakulesimo 5
Lushawulo. Atsi asawubuka eve Lushawulo asashito ngelivi lelikhulu.

'Ngitsi gijima bo, LaMagagula, kantsi lometjiso awuwuboni yini?' Washo vele
asamhlangabeta ngobe abona kutsi uyamphutisela. Kwetinja lokwatsi kujikitisa
imisidlana kuyamjabulela, wavele wakukhukhula ngesicatfulo kwakhalela etulu kungati
kutsi kwentenjani. Washo walumeka indlu yekulala wengca wayawulumeka emadladla 10
nelilawu lendvodzana yakhe lenkhulu.

'Hawu! Khumalo kepha ungasamane ubayekele bacale bakhiphe timphahla tabo
nebakitsi,' kusho LaMagagula etama kukhipha lokuncane lanemandla ekukukhipha.
Atsi uyakukhipha, Lushawulo akujike emlilweni.
'Wentani LaMagagula? Ukhipha letintfo talomtsakatsi? Lapho ngifuna kushe tonkhe 15
timphaka lamuhla. Wena ngiyabona sewakudlisa kadzeni lomuntfu.'

Undlondlobale umlilo manje ube nemandla sibili, naLaMagagula umehlule. Ayabatseke
lonkhe libala ahlaba inyandzaleyo kutsi kumbe kungatfuka kuba khona umuntfu
lobanesibindzi sekutawukhulumisa Lushawulo kulentfo labesangiyo.

Lesicuku besita kancane satsi lapho sibona kusuka intfutfu inconga iya etulu kwaba 20
ngikhona batsatsa tinyawo. Kutse sebasedvute kwangikhona babona kahle kutsi kusha
tindlu taTintfombi. Batsi befika bakhandza Lushawulo asajame egedeni netikhali takhe.
Abephiphitsa vele atsi emtini wakhe akafuni muntfu.

'LaMagagula, ngenani endlini kanye nalabantfwana angaze anifumbe ngemayeza
akhe lomtsakatsi.' Nembala LaMagagula avele atsi shobe ngekhatsi endlini 25
ngaphandle kwekutsi vu. Kusenjalo kuvakale livi livela kuleso sicuku lesasivinjwe
nguLushawulo egedeni.

'Hawu, bomnaketfu ningasangeni nimane ningikhiphele lengitawumane ngifihle ngako
umtimba,' kusho Tintfombi akhihla sililo.

'Utsini lomkhunkhuli? Utsi kukhona longangena kuleligede wakaMaseko? Imphela 30
ngingavuka ngifile.' Ngaleso sikhatsi abesajangaza ehla enyuka egedeni.

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         14                               DBE/Lweti 2021
                                          NSC

Indvuna yatsi kube ibone kutsi sekubi, futsi seyibona nengoti lengahle yenteke,
yevakala seyitsi, 'Nine bekunene, kuncono sisale sibuyela emakhaya. Nani boMaseko
nitawubuya ngalelinye lilanga kutewushweletela lodzadzewenu,' atsi akalimiti amncage
Lushawulo.                                                                           35

'Utsi batewushweleta bani? Usho Tintfombi? Phela lomuntfu angagcina angitsengele
bantfu kutsi bangibulale. Kungatsi sesiphume emlonyeni wengwenya nebantfwabami,
ngiphindze ngivumele lomuntfu kutsi alubeke lapha kulomuti wami. Cha imphela
uyawubuya ngifile.' Washo kwathula kwatsi cwaka. Wonkhe lowabelapho wabamba
lete ngayo. Lushawulo wasala emile ungatsi akasaphefumuli.                       40

Umlilo wase ulotsile, sekubhunya tintfushana nje lapha nalapha emabibini. Kwase
kusele tindlu taLaMagagula. Lushawulo wetfuka asabanjwa nguyise ngesandla.
'Ndvodzana yami, asale siya endlini Mntungwa 'Heyi babe, imphela ungatsi
ngiyabhudza kutsi lomfati uhambile.'
                                                                        [Likhasi 108–110]

7.1      Bhala tento LETIMBILI letiveta intfukutselo yaLushawulo nakangena nje
         ekhaya lakhe.                                                                       (2)

7.2      Bhala lenkhulumo yaLushawulo ngewakho emagama 'Wena ngiyabona
         sewakudlisa kadzeni.'                                                               (2)

7.3      Landzisa ngesigameko lesenteka phambilini lesenta Lushawulo angalawuleki.           (2)

7.4      Catsanisa singeniso nesiphetfo         salenoveli   ubhekise   elutsandvweni
         lwaLushawulo naTintfombi.                                                           (2)

7.5      Kuta kwemmango ngalesikhatsi LaMagagula ahlaba inyandzaleyo kutivetelani
         tetsamelilwati ngesimonhlalo salommango?                                            (2)

7.6      Lomlilo lolunyekwe nguKhumalo lapha emtini wakhe uluphawu lwani
         kulenoveli? Chaza.                                                                  (2)

7.7      Kungantjintji kwaTintfombi kube naliphi ligalelo ekutfutfukiseni ingcikitsi
         yalenoveli?                                                                         (2)

7.8      Ucabanga kutsi umbhali walenoveli usebentise luhlobo luni lwemlandzi? Usho
         ngani?                                                                              (2)

7.9      Uyavumelana yini nekutsi kufika kwabomnakaboTintfombi ngalesikhatsi
         kusha tindlu takhe kunamdvonseni? Sekela imphendvulo yakho.                         (2)

7.10     Ngusiphi sincumo lesitsetfwe nguyise waLushawulo lesifake indvodzana
         yakhe enkingeni? Chaza.                                                             (2)

7.11     Hlola kuphumelela kwembhali ekuveteni indvuna njengemlamuli kulenoveli.             (2)

7.12     Indlela LaMagagula latsatsa ngayo timo letilukhuni lahlangana nato, yehlukile
         kuneyalabanye bafati labasesitsenjini. Fakazela lesitatimende ngemaphuzu
         LAMATSATFU ubhekise kulokwenteka kuletheksthi lengenhla.                            (3)
                                                                                             [25]
Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         15                               DBE/Lweti 2021
                                          NSC

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Bhala indzabambhalo ngetifundvo          umbhali   latetfulela   tetsamelilwati   takhe
ngalabalingisi labalandzelako.

    Mphikeleli Zwane
    Sikhulu Tsabetse
    Matsiya Nyoni

Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                           [25]

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI B

'Sesifikile sikhatsi sekutsi bonkhe bantfwana labangephasi kweminyaka lelishumi
nesishiyagalombili kumele babe setikolweni. Angifuni kubona namunye umntfwana
longafundzi,' kusho Mphikeleli.

'Umntfwana longafundzi ngobe angafuni kufundza yena lucobo lwakhe kumele
entiweni?' Kubuta Magumeni.                                              5

'Kufanele kuhlalwe phasi naye lowo mntfwana aboniswe, elulekwe, akhonjiswe indlela
abuye avetelwe ematfuba lamahle latawuba nawo ngekutinikela emfundvweni.'

'Abe ancengelwani ngobe likusasa lakhe imfundvo, akusilo lalomunye umuntfu?'
'Umntfwana ngumntfwana sihlobo sami. Kumele abeketelelwe, elulekwe, afundziswe
akhutsatwe aboniswe indlela.'                                                  10
'Sibe sitihluphelani kangaka sihlobo?'

'Kufanele sitihluphe ngebantfwana betfu. Uma singatihluphi ngabo, sitatihlupha
ngabobani?'

'Yebo, kumele ngabe wena wati kancono kunatsi njengathishela. Kumele utihluphe
kakhulu ngekufundzisa umntfwana kuze aphumelele etifundvweni takhe,' kusho 15
Mphikeleli.

Indzaba yekufundza kwebantfwana beyisematseni. Bekukhulunywa ngemntfwana,
sikolo, emakhono nemagugu. Mphikeleli wakhutsata kutsi kuhanjelwe imiti yonkhe,
kutfolakale kahle kutsi ngabe bonkhe bantfwana bayafundza yini. Watsi akafuni kutsi
kubekhona bantfwana labangafundzi. Loko kwagcugcutelwa nguMphikeleli kwatiwa 20
ngekutsi yi-OPERATION HAMBA UYEWUFUNDZA! Kwatsakaselwa bantfu labanyenti.

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        16                            DBE/Lweti 2021
                                         NSC

Kutsi imphilo ichubeka iyaphi kwagcama esiveni sonkhe. Bafundzi labanyenti
bakujabulela kutfola ematfuba ekuyewufundza, kwancipha tivimbelo letiminyaka, imali,
linani lebafundzi, kufakwa kweticelo tekuyewufundza kusenesikhatsi naletinye.
'Lokunye lengifuna sikhulume ngako yimfundvo yebantfu labadzala. Kumele isekelwe 25
kakhulu ngobe lelive lidzinga bantfu labafundzile.' Kusho Mphikeleli.
'Batawufundza nje sebakhulile?' Kubuta Magumeni.
'Akusiwo umbuto lekumele ngabe uchamuka kuwe lowo. Umuntfu ufundza aze
ayewukufa. Kunyenti lekumele kufundziswe bantfu labadzala. Kumele bafundziswe
umcombelelo, liphakelo, intsela yentsengo, tindzawo, kubala, kubhala, kufundza 30
nalokunye.'

Ubona kutsi tikolo tabo kumele tihleleke njani?
'Sigceme nesigceme kumele sibe naso sikolo salabadzala. Kumele kufundziswe bantfu
labanyenti kuze bati ngekuvota, ngetembusave, ngetemvelo, ngetethekhinonolji
naletinye.' Umsebenti lona watiwa ngeligama lelitsi, 'FUNDZA BABE NAMAKE, 35
FUNDZA MKHULU NAGOGO!

Kufundza kwakhutsatwa kakhulu yimeya yendzawo. Kwatsi kusabatjatwa ligalelo lakhe
kutemfundvo, wabonakala asabuke simo sematfuba emisebenti. Kwabonakala
kwakhiwa imisebenti leminyenti endzaweni. Kwakhiwa titolo, emagalaji, emafemu,
kuvulwa timayini nalokunye. Kutfolakala kwemisebenti kwaba yintfo lesematseni. 40
Bantfu bafundziswa ngemakhono ekuvula emabhizinisi abo. Ummango wawujabulela
kakhulu umsebenti wemeya yabo. Bebasho labanyenti batsi, kunini sijika nelilanga
sesatiwa njengabojikanelilanga? Kunini sihlala silindzile sesatiwa ngekutsi
sibomahlalabalindzile? Kunini sihleti sesatiwa ngekutsi sibomahlalela?'

Bantfu labanyenti batinikela emisebentini leminyenti baba bakhi, babati, badvwebi, 45
bosogezi nalokunye. Intfutfuko yabonakala ngemandla. Emehlo onkhe abetse njo
ehhovisi lemeya lekungilo sisusa nesicalo salemisebenti. Ligalelo lemeya labonakala
ngekutsi labo lelisebentisana nabo bakhutsatwe, kuhlelwe ndzawonye, kubuyeketwe
tinhlelo, kubukwe imphumelelo, kubukwe titsiyo, kubanjiswane ngalokuphelele.

                                                                       [Likhasi 89–91]

9.1      Bhala tintfo leTIMBILI letikhomba kutsi Magumeni akayikhatsaleli imfundvo
         yebantfwana.                                                                     (2)

9.2      Chaza lenkhulumo lelandzelako ngewakho emagama. 'Indzaba yekufundza
         kwebantfwana beyisematseni'.                                                     (2)

9.3      Ngusiphi sigameko lesenteka phambilini kuMphikeleli        lesimenta    abe
         nenshisekelo yekutsi wonkhe umuntfu afundze? Chaza.                              (2)

9.4      Catsanisa singeniso nesiphetfo ubhekise emfundvweni yaMphikeleli.                (2)

9.5      Kutfutfuka kwalommango lokwaletfwa yimeya kutivetelani tetsamelilwati
         ngesimonhlalo?                                                                   (2)

9.6      Imfundvo legcanyiswe ngulenoveli iluphawu lwani? Chaza.                          (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          17                              DBE/Lweti 2021
                                           NSC

9.7      Kuntjintja kwaSikhulu Tsabetse kube naliphi ligalelo ekutfutfukiseni ingcikitsi
         yalenoveli?                                                                         (2)

9.8      Ucabanga kutsi umbhali walenoveli usebentise luhlobo luni lwemlandzi? Usho
         ngani?                                                                              (2)

9.9      Lesigameko sekuyotsetfwa kwelicala laMphikeleli amelwe nguMatsiya sinaye
         yini mdvonseni? Sekela imphendvulo yakho.                                           (2)

9.10     Sincumo sathishelanhloko sekubuyeketa kucoshwa kwaMphikeleli esikolweni
         sibe naliphi ligalelo? Chaza.                                                       (2)

9.11     Hlola kuphumelela kwembhali ekuveteni Magumeni njengemlingisi losicaba
         kulenoveli.                                                                         (2)

9.12     Indlela Mphikeleli lahola ngayo ummango yehlukile kunalabanye baholi.
         Ngemaphuzu LAMATSATFU fakazela lesitatimende.                                       (3)
                                                                                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        18                               DBE/Lweti 2021
                                         NSC

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Bhala indzabambhalo ngetifundvo        umbhali    latetfulela   tetsamelilwati   takhe
ngalabalingisi labalandzelako.

    Mungisi
    Lomusa
    Madvodza

Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                           [25]

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI C

Satsi siphuma sikolo besekagula Mlungisi. Indzaba yaMacaleni beyimphetse kabi
kakhulu. Usuke lapho wacondza ekhaya. Akati kutsi utawenta njani namuhla. Kufanele
aye ekhaya noma kanjani.
'Hawu Mlungisi, yini le loyentako ngempela?'
'Sengenteni make?'                                                                       5
'Sitsembile sewumhambiseleni sekahleli kahle kanjena? Nami besengite situnge.'
'Usho kutsini nawutsi uhanjiswe ngimi?'
'Angisho kufike bantfu labatsatfu ngemoto batsi batfunywe nguwe.'
'Kahle make bo!'
'Uhambile nje?'                                                                          10
'Usekhaya nje?'
'Kuyacaca phela. Batsite labo bantfu utsite wena abamyise ekhaya, sewubakhokhele
wena?'
Yadvuma inhloko kuMlungisi wacakeka wetama kukhuluma kwangaphumi emagama.
'Iyangitfusa lendzaba make kute namunye umuntfu lengitsite akete atotsatsa               15
Sitsembile amhambise mine. Bafike sikhatsi sini?'
'Ekuseni kungakashayi lihora lelishumi.'
'Beyinjani leyo moto?'
'Beyibovu.'
'Kodvwa ngabe bamyisephi Sitsembile nkhosi yami?'                                        20
'Kantsi ucinisile yini Mlungisi?'
'Akunamuntfu make lengitsite abotsatsa Sitsembile lapha.' Ayikho intfo leyalalwa
nguMlungisi ngalelo langa. Ekuseni wabona kutsi kuhle avukele emaphoyiseni ayobika
lendzaba. Lebekumetfusa kutsi uma bangambulala Sitsembile kuyocaca kutsi
sewuyokushadela ejele naLomusa. Wacabanga kwate kwaphola inhloko afuna kutfola           25
kutsi ngabe bobani labatsetse Sitsembile akatfumanga muntfu.
Wesuka lapho wacondza esikolweni Mlungisi. Kute intfo layifundzisa ngalelo langa
umcondvo wakhe bewugcwele tinkinga: 'Kwangatsi awukakhululeki nje namuhla
Mlungisi kwentenjani?'
Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                                  DBE/Lweti 2021
                                          NSC

'Cha, kukhona inkinga nje lencane, kodvwa shengatsi itawucatululeka.'                 30
'Kuncono uma usho njalo. Usekhona Sitsembile?'
'Ukhona kodvwa sewutawuhamba'
'Usekhona?'
'Ukhona Madvodza uve kutsi uhambile yini?'
'Ngisho ngoba kuphakatsi kweliviki, akasebenti kantsi?'                               35
'Uyasebenta.'
Siphume sikolo acondze ekhaya Mlungisi ayochazela unina kutsi uhambe njani.
Bayicoce sikhatsi lesidze indzaba nenina.
'Asengihambe ngihogele lendzaba nami make. Uma ngiphuta kubuya uvale make.'
'Uyiphatse ngesinono lendzaba Mlungisi. Uma tigebegu tingatfola kutsi uyayilandzelela 40
tingakwentakalisa mntfwanami.' Avalelise Mlungisi. Acondze kuLomusa Sekumnyama
impela.

Ahambe asheshise. Sekuvaliwe emnyango kaLomusa. Anconcotse avule Lomusa.
Angene Mlungisi. Babambane bemile bagonane sikhatsi lesidze.
'Yini lebekukadze kwenteka lapha endlini?'                                                  45
'Kusho kutsi kukuletindlu lengakhelene nato.' Acalate indlu yonkhe Mlungisi abone
emakomishi etjwala sekanganalutfo.
'Ngubani lobekanatsa lapha?'
'Ngulabanye nje bangani bami. Utawuhamba noma uyalala?'
'Angihambi Lomusa.'                                                                         50
'Kuncono ngiyokwentela kudla.'
'Kuncono intfo yekunatsa.' Asukume Lomusa ente sinatfo.
'Singageza sobabili?'
'Angati Lomusa asetame kodvwa.' Asukume Lomusa acale kukhumula tembatfo.
'Ngiyabonga mntfwanaketfu. Ngibonga nemahembe longitsengele wona'                           55
'Mine sengiyalala, ngikhatsele kabi.' Kusho Lomusa.
'Nami sengiyalala manje.'
Atumeke Mlungisi babe wakhe afike sekacosha intfombatane legcoke tembatfo
letimnyama futsi. Lokwammangalisa Mlungisi kutsi ngaleso sikhatsi naLomusa wavuka
wagcuma.                                                                                    60
'Kwentenjani Lomusa?'
'Ngiphupha ngibanjwa libhubesi.'
                                                                         [Emakhasi 25–27]

11.1     Bhala tintfo leTIMBILI letikhomba kukhatsateka kwaLaNdlovu ngalesikhatsi
         kufika Mlungisi.                                                                       (2)

11.2     Chaza lenkhulumo lelandzelako. 'Yadvuma inhloko yaMlungisi wacakeka
         wetama kukhuluma kwangaphumi emagama.'                                                 (2)

11.3     Landzisa ngesigameko        lesisolisako     lesenteka    ngembikwekutfunjwa
         kwaSitsembile.                                                                         (2)

11.4     Catsanisa   singeniso saletheksthi      nesiphetfo       salenoveli     ubhekise
         elutsandvweni lwaMlungisi naSitsembile.                                                (2)

11.5     Kutfunjwa kwaSitsembile       kutivetelani     tetsamelilwati   ngesimonhlalo
         salommango?                                                                            (2)
Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            20                                DBE/Lweti 2021
                                             NSC

11.6     Tembatfo letimnyama letigcokwa nguLomusa tiluphawu lwani emphilweni
         yakhe? Chaza.                                                                            (2)

11.7     Kutiphatsa kwaLomusa        kube    naliphi   ligalelo   ekutfutfukiseni   ingcikitsi
         yalenoveli?                                                                              (2)

11.8     Ucabanga kutsi umbhali walenoveli usebentise luhlobo luni lwemlandzi?
         Usho ngani?                                                                              (2)

11.9     Uyavumelana yini nekutsi kubakhona kwaMacaleni endzabeni yonkhe
         kwakha mdvonseni kutetsamelilwati? Chaza.                                                (2)

11.10    Lesincumo lesatsatfwa nguLaNdlovu sekutsi Mlungisi ashise imphepho kute
         Lomusa amukeleke emadlotini akaMhlanga, samfaka njani Mlungisi
         elubishini?                                                                              (2)

11.11    Hlola kuphumelela kwembhali ekuveteni Lomusa njengemlingisi losicaba
         kulenoveli.                                                                              (2)

11.12    Indlela Mlungisi lasombulula ngayo tinkinga telutsandvo yehlukile
         kuneyalamanye emajaha laselutsandvweni. Fakazela lesitatimende
         ngemaphuzu LAMATSATFU ubhekise kulokwenteka kulenoveli.                                  (3)
                                                                                                  [25]

                                            NOBE

Emalungelo agodliwe                                                                      Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       21                               DBE/Lweti 2021
                                        NSC

TEMDZABU

Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Bhala indzabambhalo ngetifundvo        umbhali   latetfulela   tetsamelilwati   takhe
ngalabalingisi labalandzelako.

    Make waChakijane
    Chakijane
    Tibongo taNgwane III

Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.

TIBONGO TANGWANE III

1         Lulakane waDlamini!
2         Ngwane lonelulaka,
3         Ekhaya netsafeni,
4         Ematfuntin'etintsaba.
5         Mbetsi wetidzandzan'emasekweni,
6         Kwetfuk'emadvodza,
7         Bonina bangekho basematsafeni.
8         Ngwane ngimbon'abuk'emuva,
9         Was'ubuk'emadvodza;
10        Wachubekel'embili.
11        Chibi lisemhlonhlotseni,
12        Lelinganatfwa tinkhomo,
13        Linatfwa ngemadvodza.
14        Abuk'emangce,
15        Ngekuphephel'ematjeni,
16        Ats'emadvodza kusetjeni
17        LaNgwane.
18        Eva lusi lwenyama,
19        Yetinkhomo netinyamane
20        Wakhumbula,
21        Ulilitela ngagogo wakhe

                                                                        [Likhasi 98–99]    [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          22                              DBE/Lweti 2021
                                           NSC

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI D

                        INTSANDZANE NENHLANTI YEMLINGO

Bekukhona indvodza nemfati bahlala bobabili, banemntfwana munye wentfombatana.
Kutsite basatihlalele kahle, dvukudvuku, washona unina. Wacindzeteleka lobabe kutsi
ateke lomunye umfati latawuhlala naye abuye amkhulisele lomntfwana
wentfombatana. Nembala wamtfola. Lentfombatana lapha kunina lomusha, beyehlulwa
lunya lwalomake. Lomfati naye watfola umntfwana wentfombatana. Labantfwana 5
lababili bebangashiyani ekudzeni kakhulu ngeminyaka. Kutsite ngemuva kwesikhatsi
lesidze, kwadzingeka kutsi babe walapha ekhaya ahambe aye emsebentini. Wacala-ke
make walapha ekhaya kuyihlupha lentfombatana. Bekuba ngiyo levuka ekuseni
ngembulukusa, ngisho nasebusika, kantsi nasebusuku kungiyo lelala ekugcineni.
Yagucuka simbamgodzi salapha ekhaya. Bekunguye futsi lelusa tinkhomo talapha 10
ekhaya onkhe emalanga ingaphumuli. Bekwenteka futsi lomake angayiniki kudla.

Kutsite ngalelinye, yahamba kuyawunatsisa tinkhomo emfuleni. Itsite ingefika lapho
intfombatana, yahlala eceleni, yasidzindza sililo, icabanga ngaletinhlupheko
letiyiphetse. Letinyembeti tayo betitfonsela ekhatsi esitibeni lesisedvute kwalelitje
lebeyihleti kulo. Kutsite kusenjalo ingakalindzeli lutfo, yeva livi litsi: 'Ukhalelani?' 15

Nayo yaliphendvula lelivi noma nje ingaliva nekutsi lichamuka ngakuphi, yaphendvula
ngelivi lelilusizi yatsi: 'Ngilambile!' Itsite nayitsi calacala ifuna kubona kutsi lelivi
lichamuka ngakuphi, yabona inhlanti ivele ngenhloko khona esitibeni lesisembikwayo.
'Uyabona ntfombatana yami lenhle, ngiyakudzabukela. Kumele kutsi njalo emini onkhe
emalanga, ute lapha esitibeni. Ubotsi ungefika, ushaye lamanti ngendvuku yakho 20
lowelusa ngayo. Nawubona sekukhihlika ligwebu lapha emantini, ukhulume ngobe
ngitakube sengilele.'

Nembala intfombatana yahamba ngemuva kwekutsi bavalelisane nalenhlanti. Itsite
nayifika nje ekhaya, yashaywa, ibutwa kwekutsi kantsi tinkhomo betinatsa ematje yini
tingabuyi nje. Yakhala intfombatana yagcina seyithulile nje, sekwenanela sibibitfwane 25
nje kuphela. Ngakusasa yavuka ekuseni yabuyela emsebentini wayo wekwelusa. Itsite
naseyiva indlala seyibhoka, yashona etjeni layo lelingasesitibeni. Yefika yahlala, yenta
njengobe beyitjelwe yinhlanti. Yawashaya emanti ngendvuku yayo leyelusa ngayo.
Kutsite ngemuva kwesikhashana iwashayile, lacala kuphuphuma ligwebu lebeyitjelwe
inhlanti ngalo. Itsite nayisuka lapho yakhuluma:                                         30

'Sengifikile phela mngamu. Sengifile yindlala. Kudla solo ngikugcine itolo.' Ibindze
inhlanti bese iphendvula itsi: 'Lindza-ke ntfombi yami lenhle ngisayekulandzela kudla.'
Nembala kwathula sikhashana inhlanti isaye kuyawulandza kudla.
                                                                          [Likhasi 66–68]

13.1     Nika tintfo LETIMBILI       letikhomba   kutsi   simonhlalo   salentfombatana
         besingajabulisi.                                                                    (2)
Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         23                           DBE/Lweti 2021
                                          NSC

13.2     Catsanisa imphilo yalentfombatane esingenisweni kanye nasesiphetfweni.          (2)

13.3     Ngusiphi sento lesigcamisa bucili kulenganekwane? Sekela imphendvulo
         yakho.                                                                          (2)

13.4     Kugcina imiyalo kuyisite ngani lentfombatane?                                   (2)

13.5     Sifundvo sini lesingafundvwa bomake lebatitfola bakulesimo lesifana nalesi
         salomake kuletheksthi? Chaza.                                                   (2)

13.6     Tinkhomo lebeteluswa ngulentfombatana leyashonelwa ngunina taba naliphi
         ligalelo emphilweni yayo?                                                       (2)

13.7     Chaza lenkhulumo letsi 'intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina' ubhekise
         kulendlela lekuphatfwa ngayo lentfombatane kulelikhaya.                         (3)

                                          NA

Fundza letibongo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

MADIBA

1        (KuDkt. Nelson Mandela)
2        Madiba!
3        Tilishumi kuNkhenkhweti,
4        Emnyakeni wanga- 1994
5        Waniketw' emandl' ekubusa,
6        Sengatsi ngiyakubon' ugiya,
7        Sengatsi ngiyakubon' umoyitela,
8        Hhayi ngekujabulel' umbuso
9        Inkhululeko kuphela kulabamphisholo,
10       Inkhululeko kuphela kubadzeshi.
11       Uyajabula wanga- 1918
12       Ngekuvela kwakho kubakaXhosa,
13       Washiya bukhosi eTranskei,
14       Wabashiya baTembu wafulatsela,
15       Watsi ngingum- Afrika!
16       Wakhetsa kuyewukulw' esilungwini.
17       Ungamlibali Sabata,
18       Ngekukuyis' enyonini,
19       Udzimate unatse naseFort Hare,
20       Ngob' uyihl' asakhotsama.
21       Bewungasilo nakancane livaka.

                                                                    [Likhasi 115–116]

13.8     Bunkondlo buni lobuvetwa yimigca ye-13 neye-14? Usho ngani?                     (2)

13.9     Nika sizatfu lesenta umugca we-20 kutsiwe yinhlonipho.                          (2)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          24                              DBE/Lweti 2021
                                           NSC

13.10    Nguliphi lisu lelasetjentiswa ngulelichawe kubuyisa iNingizimu Afrika?              (2)

13.11    Lesento saMadiba sekushiya bukhosi saba naliphi ligalelo kuNingizimu Afrika
         yonkhe?                                                                             (2)

13.12    Humusha umcondvo walomugca logcanyisiwe kuletibongo letingenhla.                    (2)
                                                                                             [25]

                                                               SAMBA SESIGABA B:             25

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           25                           DBE/Lweti 2021
                                            NSC

SIGABA C: UMDLALO

Kulesigaba kunemidlalo LEMIBILI. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze eklasini
lonyaka uphendvule ngawo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kulowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto
         wendzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule
         imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha
         enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto
         wendzabambhalo.

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Bhala indzabambhalo lapho uhluta khona sakhiwo semdlalo lotsi 'Kutawuba Njalo'
ubhekise kuletihlokwana letilandzelako.

   Setfulo
   Sicakacaka
   Luvutfondzaba

Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kepha angabi
ngetulu kwala-390.                                                                         [25]

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI E

(KukaMagagula, kunaLaMtfombeni anti waNcobile naHleta babitwe nguLaHleta kutsi
bete batembonisa bamelekelele ngendlela Ncobile latiphetse ngayo. Kubitwe Ncobile
ahlale phasi ngesizotsa.)

HLETA:                (Ngelulaka) Mkhoti ungamangali tsine Mtfombeni sakubitela etulu
                      ungakalindzeli, setame ngawo onkhe emandla etfu kukhalima 5
                      nangu Ncobile umntfwanemnakenu njengobe senguwe phela babe
                      wakhe kepha nani, uvale tindlebe ngemtfwebeba.
NCOBILE:              (Acandvula) Malume uyaphosisa tsine lapho Mntimandze, mine
                      lona angitsandzani nalomfana wakaMnisi!
HLETA:                (Asukuma) Angeke kwenteke loko, itolo loku ngigcine ngitibambela 10
                      mine lo matfupha nitenda nobabili nyalo utekusiyenga! Kungatsi
                      ngimdzala nakangaka ngicambe emanga cedze ngitewuhlanganisa
                      bantfu labadzala!
NCOBILE:              (Asukuma) Malume ngicinisile tsine, loko lokushoko cobo akusilo
                      nakancane liciniso.                                              15

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2     26                           DBE/Lweti 2021
                                      NSC

HLETA:       (Abhavumule mlibe) Kuliciniso lengitibambele mine matfupha
             ntfombi lendzala, kudzala ukwenta kukulungela lamuhla loku ufike
             kamgodzi uyagcina ngobe nangu anti wakho uyativela, kube
             nginguyihlo ngabe ngikubhambabula nganayi intfonga yami nyalo
             nje uve sengatsi uwele etandleni tasathane lucobo lwakhe, kudzala       20
             umeya lodzadzewetfu ngobe umbona kutsi akanamandla! Wacale
             wagana nayi inswelaboya yakaMdluli, ngabindza! Nyalo naku
             usukelana neluphuya lucobo lolungenuki netiko lwemfana
             wakaMnisi.
NCOBILE:     (Akhala) Malume ngicinisile nangitsi lomfana lowa asitsandzani,         25
             kodvwa sifundza kanye le eSidlamafa!
HLETA:       (Agobe umlomo) Lamuhla loku sifuna usitjele kahle liciniso
             ntfombatana! Nawubona kutsi uganile udlalelani pho kangaka
             ngemali yadzadzewetfu ngetidzingo tesikolo? Kungatsi nyalo
             bantfu uyababona kutsi abasafeli kwalapha, sengatsi timphungane         30
             tigcumukela elubisini lucobo wena nganhlanye awuwuhloniphi
             umtimba wakho, ugijimisana nalomfana, ungatfola tifo-ke?
NCOBILE:     (Ngesibibitfwane) Malume ngiyaphindza futsi ngitsi lomfana lowa
             angitsandzani naye! Solo akwemukeleki loko?
HLETA:       (Aphakamise livi) Nawungatsandzani naye utsandzana nabani-ke,           35
             nemnganakhe?
NCOBILE:     (Ngalelusizi) Kute lengitsandzana naye mine nyalo! Make ngicela
             ungelekelele tsine utjele malume kutsi asitsandzani nalomfana!
             Nawe ngakutjela ngalomfana!
LAHLETA:     (Atsetsa) Ye mkhula, asewukhulume nalentfo yakini uyitjele kutsi        40
             ingadlali ngatsi sibadzala.
NCOBILE:     (Ababuka) Lentfo lenibitele yona anti kutsi nitewubonisana ngayo
             lapha ekhaya, ngiyaphindza ngitsi angiyati.
LAHLETA:     (Agcugcutela) Usachubeka nalamanga futsi, usibona silapha nje
             sifuna kutsi ube nelikusasa lelihle silimandzini. Sifihlele kepha       45
             utawutisola kusasa.
NCOBILE:     (Ngekwedzelela) Phela sengimdzala nangingaka yemake
             nginemalungelo ami, kepha lomfana yena angikamgani kwekube
             bengimganile, bengingeke ngesabe kunitjela.
LAMAGAGUALA: (Atenwaya) Ncobile, akukhulunywa kanjalo nebantfu labadzala             50
             uyeva? Emalungelo asangenaphi lapha? Ngisho neyihlo Mavela
             abengete akuvuma kwedzelelwa nguwe ngalendlela! Umganile
             lomfana? Hhe?
NCOBILE:     Angikamgani. Babe bekangati kutsi ngingumntfwanakhe lokhuluma
             liciniso njalo!                                                         55
LAMAGAGULA:  Lamuhla ngifuna kukukhomba kutsi nginguyihlo-ke nami! Uyeva?
NCOBILE:     (Asukuma abambe lukhalo) Ngiyeva anti, kepha …!
LAMAGAGULA:  (Agoba umlomo) Uvani ungafuni kusitjela liciniso nhhi?
             Umhluphelani loLaHleta wena? Uwutsatsaphi lowo mtsetfo?
             (Acalate le nale) Nyalo sesitakubamba ngaleti tetfu tandla              60
             sikukhiphe buntfombi sibubeke le kahhele. (Abuke LaHleta) Mkhula
             asiyinyatselo letfo. Kukhuluma Mavela cobo lwakhe manje!
NCOBILE:     (Amemeta lite) Yehheni, ngelekeleleni bo, nangu anti namake
             bangibulalela intfo lengingayati nekuyati!
                                                                  [Likhasi: 66–69]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         27                                DBE/Lweti 2021
                                          NSC

15.1     Caphuna umugca lokuletheksthi        loveta   kutsi   Ncobile   ungumntfwana
         longalaleli batali bakhe.                                                            (2)

15.2     Nika KUBILI lokungenta letheksthi lengenhla idlaleke enkhundleni.                    (2)

15.3     Hlobo luni lweludvweshu lolukhona kuletheksthi lengenhla? Usho ngani?                (2)

15.4     Chaza ngekwetseka kwelibito lemdlali longuCelani.                                    (2)

15.5     Letheksthi lengenhla igcamisa yiphi incenye yesakhiwo salomdlalo? Sekela
         imphendvulo yakho.                                                                   (2)

15.6     Inkhulumo yaHleta netimphendvulo taNcobile            tiveta    muphi   umoya
         kuletheksthi lengenhla? Sekela imphendvulo yakho.                                    (2)

15.7     Lenkhulumo letsi 'kubhocwa ngemsobho inyama ungakayidli' ifanela muphi
         umdlali? Sekela imphendvulo yakho.                                                   (2)

15.8     Kubangelwa yini kutsiwe lomdlalo usenamisi?                                          (2)

15.9     Ucabanga kutsi nguyiphi indzima ledlalwa nguLaMagagula emdlalweni
         wonkhe? Sekela imphendvulo yakho.                                                    (2)

15.10    Hlatiya kutsi bangani baNcobile bayitfutfukise ngayiphi indlela ingcikitsi
         yalomdlalo lelutsandvo?                                                              (2)

15.11    Ngabe uyavelana yini nemdlali longuHleta ngalesigameko lesenteka kuye
         ngelusuku lwemshado waNcobile. Sekela imphendvulo yakho.                             (2)

15.12    Ngemaphuzu LAMATSATFU phawula kutsi bafundzi labaphila ngaphasi
         kwesimonhlalo   lesinjengesaMphotfo bagcugcuteleka njani ngemva
         kwekufundza lencwadzi?                                                               (3)
                                                                                              [25]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2021/9571be71-c4ea-4d14-866a-ebe45dc4c833) — siSwati HL · QP · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2021/b6f91b95-7d53-4cae-818f-f3e0ad5f7cd7) — siSwati HL · QP · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022/4962fddf-8335-40fc-aca8-80c9abf397ed) — siSwati HL · QP · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020/0bb7e6fe-23bf-41e0-9f8a-b2ca57338dab) — siSwati HL · QP · 2020 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019/0bd1c003-8e87-4081-ab49-970faefde194) — siSwati HL · QP · 2019 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
