# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2022, 19 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38
- Updated: 2026-10-29
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 19

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · siswati. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022/4962fddf-8335-40fc-aca8-80c9abf397ed) — QP · 2022 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                  NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                   LWETI 2022

                            TICONDZISO TEKUMAKA

EMAMAKI: 80

                      Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-19.

Emalungelo agodliwe                                              Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               2                             DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)

2.       ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       ESIGABENI B na-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yendzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto loyindzabambhalo.

4.       Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Nangabe tinombolo           tetimphendvulo     tinemaphutsa,   maka    ulandzele
         ticondziso.

6.       Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
         kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto loyindzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lamisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         na-B.

8.       Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
         kufanele acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
         baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
         ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
         kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/
         kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               3                     DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBANE – NC Mthethwa

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko, babuye basho imphumelelo yembhali ekuveteni buhle
bemvelo enkondlweni letsi 'Tibane'.

UMTIMBA:
Kuphawulwa kabanti ngekuphumelela kwembhali ekuveteni buhle bemvelo:

    Tichakata njengetimbali tinkhanyeti, timbali timibalabala lokwenta kutsi kube
     kuhle esibhakabhakeni.
    Letibane tikhanyisela yonkhe indalo lekhona lapha emhlabeni lokufaka ekhatsi
     bantfu netilwane.
    Sonkondlo uncoma buhle belilanga, inyanga, sibhakabhaka kanye nenyeti kutsi
     akukhetsi bala lemuntfu.
    Tinkhanyeti tigcama kahle ebusuku uma sekumnyama tibuye ticedze kwesaba.
    Tilwane letihamba ebusuku tiyajabula nakuvela kukhanya kwetinkhanyeti.
    Bantfu bayakujabulela kukhanya kwetinkhayeti ngobe sebatawulala baphumule
     balungiselele lusuku lolulandzelako.
    Sonkondlo uphindza ancome kuvela nekukhanyisa kwato ngetikhatsi letehlukene.

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, ngekusho kutsi
sonkondlo uphumelele kuveta buhle bemvelo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune imigca legcamisa imphumelelo yasonkondlo
         ekuveteni buhle bemvelo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A:                                                                               [10]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               4                              DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

WENA GCIWANENDZINI – TE Sithole

2.1      Luchumanosigcino, emagama lasekugcineni kwalemigca ayefana.                             (2)

2.2      Sidvonsamoya/Sicatsanisi/Imphindza.(Kubili kwaloku)                                     (2)

2.3      Secamagama, kweciwe ligama 'tikhali'/tindvuku.                                          (2)

2.4      Lamagama aveta umoya wekutetsemba/wekutfukutsela, sonkondlo utsi
         angeke litentele matsandza kuye leligciwane.                                            (2)

2.5      Sifundvo lasetfulela bafundzi kutsi nangabe leligciwane selikungenile kumele
         ungapheli emandla kepha ulwe nalo ngekutfola lwati kanye nemakhambi
         ekulidzambisa.                                                                          (2)
                                                                                                 [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

MABITW' ASABELE – SC Msibi

3.1      Imvumelwanosicalo leyecako, letinhlavu letisekucaleni tiyefana bese umugca
         losemkhatsini awucali ngaletinhlavu.                                                    (2)

3.2      Sifanangwaca, onkhe emagama lakulomugca anemsindvo longungwaca 't'.                     (2)

3.3      Ilirikhi ngobe sonkondlo uveta imiva yakhe ngamakhalekhukhwini.                         (2)

3.4      Kuncinta kusento sekulimata umuntfu akhale usebentisa iminwe, sonkondlo
         usebentise lesimuntfutisi kukhombisa indlela locindzetela ngayo tinkinobho
         tamakhalekhukhwini bese uyasebenta.                                                     (2)

3.5      Ngumlayeto wekutsi makhalekhukhwini               wenta   loko   latfunywe   kona
         ngekushesha ngaleso sikhatsi.                                                           (2)
                                                                                                 [10]

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               5                        DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

SHUKELA – FC Nkosi

4.1      Luchumanomkhatsini, lemigca ineligama lelifanako emkhatsini wayo.                 (2)

4.2      Uyidle kancane, kancane, kancane,' ngobe kuphindvwe ligama 'kancane'.             (2)

4.3      Lomugca ucuketse umoya wekutfukutsela/wentondvo/wekukhatsateka ngobe
         sathane wenta tintfo letenyanyekako naletingatsandvwa njengaso lesifo
         sashukela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                            (2)

4.4      Lesisho lesitsi 'kukhala libhungane' sisho kutsi akusenamuntfu ekhaya.
         Sikhetseke kahle ngobe sifo sashukela sibulala wonkhe umndeni kusale
         kungenamuntfu.                                                                    (2)

4.5      Yebo kubumbene, ingcikitsi yalenkondlo temphilo, kujula kwalenkondlo sifo
         sashukela lesitsintsa imphilo yaloyo muntfu losuke asabanjwe ngulesifo
         sashukela.                                                                        (2)
                                                                                           [10]

                                               NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

MAYE! NGAWE MBALI! – JJ Thwala
5.1      Maye, ngawe mbali!                                                                (1)
5.2      Sicedzelelamcondvo.                                                               (1)
5.3      Iphethini yalemigca yakhiwe ngemagama lamatsatfu/emagama ayalingana.              (1)
5.4      Sidvonsamoya/Isizuri.                                                             (1)
5.5      Sicatsanisi ngobe kusetjentiswe emagama lanemcondvo lophikisanako
         emgceni.                                                                          (2)
5.6      Usisebentise kahle sonkondlo lesifaniso ngobe nebuhle baMbali bedlule
         njengayo intfwasahlobo lefika yente imvelo ibe yinhle kwesikhashana bese
         iyedlula.                                                                         (2)
5.7      Sonkondlo uma angakhoni kwedlulisa lesimo angehluleka kuchubeka
         nemphilo, angangenwa tifo letibangwa kuhlala ucabanga nobe
         usebuhlungwini aphindze alahlekelwe litsemba lemphilo/Angatsatsa
         sincumo sekungaphindzi atsandzane nemuntfu agcine angenawo
         umndeni.                                                                          (2)
                                                                                           [10]

                                                                 SAMBA SESIGABA A:         30

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                              DBE/Lweti 2022
                                      NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU– BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Imilayeto levetwa balingisi balenoveli.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza        sihloko      babuye   bavete   tigameko   letikulenoveli letesekela
lemilayeto.

UMTIMBA
Umlayeto: Tinike sikhatsi sekumati umuntfu lofuna kutsandzana naye uvetwa
nguletigameko letilandzelako.

    Lushawulo akatange atinike sikhatsi sekumati Tintfombi ngembi kwekuhlala naye.
    Tintfombi ufika kaKhumalo ucedza bantfwana uphindze ucabanisa umndeni.
    Tintfombi utfola umntfwana longumdzeshi lokukhomba kutsi akasuye
     waLushawulo.
    LaMagagula akatange atinike sikhatsi sekumati Lushawulo ngembi kwevuma
     kutsi amteke.
    Lushawulo bekangabati butsakatsi baTintfombi.

Umlayeto: Ungabalahli bantfwana bakho, uvetwa nguletigameko letilandzelako.

    Lushawulo uya emsebentini akasabuyi ekhaya.
    Lushawulo ushiya bantfwana nenina babulawa yindlala.
    Ushiya LaMagagula atetfwele anetinyanga letine.
    Labanye bantfwana bayedlula emhlabeni acedze angabangcwabi.
    Tintfombi naye ulahlela umntfwanakhe kunina kutsi amkhulisele.

Umlayeto:      Beketela   kutawugcina       kulungile,  uvetwa   nguletigameko
letilandzelako.
     LaMagagula ubeketelela simo sekushiywa yindvodza anebantfwana.
     LaMagagula ubeketelela indlala ahambe acela imphuphu kubomakhelwane.
     LaMagagula ubeketelela inhlupheko lahlangabetana nayo kaKhumalo.
     LaMagagula uyabeketela nobe asanikwe umtfwalo wekwakhela zakwabo indlu.
     LaMagagula ubeketelela maketala longasatsandzi bantfwabakhe losatsandza
      baTintfombi.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, ngekuvetwa
kwemilayeto lesekelwe tigameko letisenovelini.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C:                                         [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               7                       DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Kusila kwaLaMagagula akhala/Kukhala kwebantfwana babanga sikhokho
         sencwancwa/Kusila ummbidlana wekugcina labephiwe wona.
         (KUBILI kwaloku)                                                                 (2)

7.2      Kuyasilwa/Kuyalinywa/Kuphekelwa edladleni/Kuyiwa emashingweni/Bobabe
         basebentela khashane nasemakhaya. (KUBILI kwaloku)                               (2)

7.3      Lushawulo akananhlitiyo/Akanaluvelo/Ute buntfu ngobe ushiye umndeni
         wakhe abe ati kahle kutsi kute losebentako ngaphandle kwakhe.                    (2)

7.4      Kuletheksthi LaHlophe uyagucuka ahambisane nesimo. Ufika ekhaya
         ujabulile kepha uma atfola makoti wakhe aselusizini uvelana naye.                (2)

7.5      Ludvweshu lwangekhatsi ngobe LaMagagula uyatibuta uyatiphendvula
         aphindze akhaliswe nangulenhlupheko lemkhungetse/Kunekushayisana
         kwemicabango engcondvweni yaLaMagagula.                                          (2)

7.6      Kube nemvuzo wekutsi ugcina aphila kahle nendvodza yakhe angahlushwa
         nguTintfombi.                                                                    (2)

7.7      Kuveta simo lesimatima senhlupheko lekhona kaKhumalo lokufaka ekhatsi
         kuswelakala kwekudla netinsita.                                                  (2)

7.8      Ngumlayeto wekutsi umntfwanakho uyamvikela nobe ente emaphutsa
         njengobe enta LaHlophe kuletheksthi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

7.9      Sifundvo sekwati imvelaphi yelijaha, ulifundze futsi ulati kahle ngembi
         kwekutsi uvume kutsandzana nalo.                                                 (2)

7.10     Uyise wahamba wabashiya wayohlala nalomunye umfati basala bahlupheka
         njengoba naye enta kuLaMagagula.                                                 (2)

7.11     Imibono itawehluka: Labavumako batawesekela ngekutsi intfombi igana lijaha
         lelitsandzako/Ayikhetselwa.
         Labangavumelani nalombono batawesekela ngekutsi akukho umtali lofisa
         kutsi umntfwanakhe ayokwendza lapho kunenhlupheko khona.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

7.12      LaMagagula wasala nendvodza yakhe.
          Umtsakatsi wavela ebaleni.
          Lushawulo wabuya ekhaya.
          Umuti wakaKhumalo wakhululeka emva kwenhlupheko yeminyakanyaka.
          Bantfwana baLaMagagula batfola litfuba lekutsandvwa nguyise.
         (KUTSATFU kwaloku)                                                               (3)
                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               8                              DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO– DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Imilayeto levetwa balingisi balenoveli.
SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete tigameko letikulenoveli letesekela lemilayeto.
UMTIMBA
Umlayeto lotsi: Ungavumi kutsi kube nesimo lesivimba imphumelelo yakho,
uvetwa nguletigameko letilandzelako.
 Mphikeleli akazange avume simo sekungatfoli indzawo kutsi sime endleleni yakhe
    yemphumelelo.
 Mphikeleli akazange avumele kucoshwa kwakhe esikoleni kume endleleni
    yekufeza liphupho lakhe.
 Mphikeleli akazange avumele Magumeni nalabanye beme endleleni yakhe
    yekusebentela ummango.
 Mphikeleli akasivumelanga simo sekungabi nebatali sime endleleni yakhe
    yemphumelelo.
 Mphikeleli akavumelanga tigameko tekuhlaselwa ngemaphoyisa emahlandla
    enyuvesi kutsi timvimbe angafundzi.
Umlayeto lotsi: Beka sive embili nawusebentela ummango, uvetwa
nguletigameko letilandzelako.
 Mphikeleli wetfula imibiko ngetinsita temmango ngekwetsembeka.
 Mphikeleli utfutfukisa indzawo yaseMbalenhle ngekuletsa tinsita.
 Mphikeleli ukhutsata kutsi wonkhe umuntfu afundze.
 Mphikeleli ukhutsata kwakhelwa kwebantfu tindlu letincono.
 Mphikeleli ukhutsata kuntjintjwa kwemagama etitaladi netakhiwo tahulumende.
Umlayeto lotsi: Sita lomunye umuntfu uma ahlangabetana nebumatima, uvetwa
nguletigameko letilandzelako.
 Matsiya welekelela Mphikeleli ngekutfola indzawo yekuhlala.
 Matsiya umela Mphikeleli esikolweni uma acoshwa.
 Msiti naMphikeleli bebalekelelana etifundvweni baphindze besekelana
   kutemmango.
 Mphikeleli    welaphisa   Matsiya     ngekuhlanganisa     belaphi bendzabuko
   nebasenshonalanga.
 BoKhulumile nalabanye basekela Mphikeleli ngalesikhatsi acoshiwe esikoleni
   nasekukhankhaseleni lukhetfo lwaSosifundzave.
SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako                   lapha   ngenhla,   ngekuvetwa
kwemilayeto lesekelwe tigameko letisenovelini.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela lemilayeto.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C:                                        [25]

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               9                            DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
9.1      Kwedzelela ummango ngekufuna kungalandzelwa luhlelo lwemhlangano
         kulalelwe yena/Kulwisa Mphikeleli atsi akahambisani nenchubo yekuhola
         kwakhe/Kutjela Matsiya kutsi liyeta lihlobo umcondvo wakhe utawuphitsana.
         (KUBILI kwaloku)                                                                      (2)
9.2      Kubiketela kutsi angeke aphumelele elukhetfweni ngendlela latiphatsa ngayo
         emmangweni/Kutjela ummango kutsi Magumeni angeke abe ngumholi
         locotfo.                                                                              (2)
9.3      Sigameko lapho kuvela khona kutsi Magumeni abebambe umhlangano
         ngasese ngembi kwalomhlangano wemmango.                                               (2)
9.4      Kuletheksthi    uyehluleka     kumelana             naMphikeleli     Magumeni
         naseluvutfondzabeni      uchudzelana              naMphikeleli     elukhetfweni
         lwaSosifundzave kepha uyehluleka.                                                     (2)
9.5      Ludvweshu lwangephandle ngobe Magumeni naMphikeleli ababoni ngeliso
         linye ngendlela yekulandzela luhlelo lwemhlangano.                                    (2)

9.6      Sikhatsi sanyalo ngobe siyabona kulesikhatsi bohulumende basemakhaya
         betfula imibiko yetinsita letfulelwa ummango.                                         (2)

9.7      Abehlose kuveta kutsi ungapheli emandla nawusebentela ummango nobe
         kukhona labangavumelani nawe/Kugcamisa sihloko salenoveli lesitsi
         'Kubamba Letingelako' njengobe abetikhandla kuyo yonkhe intfo labeyenta
         angavinjwa bantfu labeme endleleni yakhe kute aphumelele.                             (2)
9.8      Tifundza kuhlela nekutilungiselela nawuya emhlanganweni/Tifundza
         kulandzela luhlelo lwemhlangano nekutsi leminye imibono yalabanye
         iyemukelwa ifakwe ekugcineni kweluhlu.                                                (2)
9.9      Kubalulekile kuba nababe ngobe abengeke ahlupheke Mphikeleli aneyise
         latameseka uma abukene netinkinga temmango njengekucoshwa kwakhe
         esikoleni.                                                                            (2)

9.10     Kukhula abona uyise alwela inkhululeko ngobe akholelwa kuyo waze
         wakufela loko, kwente Mphikeleli wachubeka nekulwela inkhululeko, wakhona
         nekumelana nebantfu labalukhuni nalabafuna kumsusa kuloku labehlose
         kukwentela ummango.                                                                   (2)

9.11     Abefanele kumteka Khulumile ngobe bafundze kanye,                     bayatana
         ngalokwenetisako futsi bayesekelana ekusebenteleni ummango.                           (2)

9.12        Uvusa umuti wakaZwane uba nemndeni wakhe.
            Utfola timphendvulo ngekushona kwebatali bakhe.
            Kufezeka emaphupho akhe ekusebentela ummango.
            Utfola litfuba lekusebentela ummango ngekukhetfwa               kutsi   abe
             nguSosifundzave. (KUTSATFU kwaloku)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (3)
                                                                                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10                              DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Imilayeto levetwa balingisi balenoveli.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete tigameko letikulenoveli letesekela lemilayeto.

UMTIMBA
Umlayeto lotsi: Tinike sikhatsi sekumati umuntfu ngembi kwekushada naye,
uvetwa nguletigameko letilandzelako.
 Mlungisi abengayati imvelaphi yaLomusa labefuna kushada naye.
 Mlungisi watsi acala nje kumbona esikhumulweni sematekisi wavele watsi Lomusa
   ngumfati wekulotjolwa.
 Mlungisi abengamati kutsi Lomusa usebenta msebenti muni futsi kuphi.
 Mlungisi akabati batali baLomusa kantsi nesibongo sakhe akasati.
 Mlungisi abelungiselela kushada naLomusa labengamati kutsi usigebengu.
 Mlungisi abengalati liciniso ngaMacaleni, Sicobolo naNkhangala kutsi bahlobene
   njani naLomusa.

Umlayeto lotsi: Ungatibandzakanyi nebugebengu, uvetwa nguletigameko
letilandzelako.
 Kutsengisa kwaLomusa aphindze adle tidzakamiva.
 Kutfunjwa kwaSitsembile nalabanye bantfu baphindze bababulale.
 Kubolekwa kwemali yaMlungisi nguLomusa atsi uyokhipha Sicobolo ejele.
 Kuntjontjelwa imali kwaMlungisi nguLomusa ngekumlobolisa ebanganini bakhe.
 Kubonakala kwaLomusa naNkhangala babala imali lenyenti lengatiwa kutsi
     ibuyaphi.

Umlayeto lotsi: Ubolalela uma wekhutwa, uvetwa nguletigameko letilandzelako.
 Kunganaki kwaMlungisi emaphupho lamecwayisako lavela kuyise.
 Kungalaleli kwaMlungisi uma akhutwa ngunina ngalomfelokati lafuna kushada
   naye.
 Kungalaleli kwaMlungisi malume wakhe nakamtjela kutsi akacale ati imvelaphi
   yaLomusa.
 Kungalaleli kwaMlungisi umngani wakhe Madvodza uma ameluleka ngaLomusa.
 Kungalaleli kwaMlungisi uma Lomusa amtjela ngaMacaleni labefanele amngene.

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako                   lapha   ngenhla,   ngekuvetwa
kwemilayeto lesekelwe tigameko letisenovelini.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela lemilayeto.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B
na C:                                                                                            [25]

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              11                         DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA
TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala
11.1     Lomusa naMlungisi babukana emehlweni/kugonana              sikhatsi   lesidze
         kwaLomusa naMlungisi/bayahleka. (KUBILI kwaloku)                                   (2)
11.2     Kubiketela ingoti langahle ahlangane nayo endleleni emva kwekulwa
         naMacaleni endlini yaLomusa.                                                       (2)
11.3     Macaleni uyalilandzela libito lakhe, kulesigameko lapho Macaleni nebangani
         bakhe bamele Mlungisi endleleni bamshaya ngeliketane, lesigameko senta
         Macaleni abe nelicala langaboshwa ngalo uma angamangalelwa nguMlungisi.            (2)
11.4     Kuletheksthi asikho sizatfu lesenta kutsi LaNdlovu abe yindilinga ngobe
         akagucuki ekutseni akafuni Mlungisi ateke umfelokati.                              (2)
11.5     Lesigameko sekushaywa kwaMlungisi siludvweshu lwangaphandle ngobe
         kuyaliwa, Macaleni nebangani bakhe bashaya Mlungisi kantsi naye ubavikisa
         ngentjumentju.                                                                     (2)
11.6     Lendzaba yenteka esikhatsini salomuhla, Mlungisi uganwe nguLomusa
         umfelokati futsi ufuna kumteka/Lomusa uhlala emcashweni/Lomusa ugane
         Mlungisi abe agcoke inzilo/umbhede/kulungiselelwa umshado/sikolo.                  (2)
11.7     Ngalokungaguculi umcondvo kwaMlungisi umbhali abehlose kuveta kutsi
         Mlungisi abeboshwe tibopho telutsandvo. Kute intfo lebeyingamehlukanisa
         naLomusa/Abehlose kuveta kahle ingcikitsi yalenoveli lelutsandvo/Kuveta
         kahle kutsi sihloko salenoveli siyahambisana nendzaba yonkhe.                      (2)
11.8     Lomusa uhlala emcashweni elokishini eNgodini, lesimo sendzawo simsitile
         ngobe abekhona kuchuba libhizinisi lakhe ngaphandle kwetihibe/Utsengisa
         akhululekile ngobe angatiwa kulendzawo. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                     (2)
11.9     Sifundvo sekutsi kumele ucale ngekwati imvelaphi yentfombi ngembikwekutsi
         ukhulume tindzaba temalobolo kute ungatitfoli sewunika tigebengu imali
         yakho. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                 (2)
11.10    Abengatsatsa tincumo letincono emphilweni yakhe ngobe bekatawubonisana
         neyise kutsatsa tincumo letifanele/ Wehlulekile kulalela bonkhe
         labebamekhuta lokukhomba kutsi neyise abengeke amlalele.                           (2)
11.11    Labatawutsi abefanele LaNdlovu kumalela Mlungisi kutsi ateke Lomusa
         batawesekela ngekutsi:
          Ngekwelisiko lijaha lelingakase liteke akukafaneli liteke umfelokati ngobe
             loko kubanga emashwa futsi kutsiwa angete liphindze liganwe yintfombi.
         Labatawutsi bekungakafaneli batawesekela ngekutsi:
          Imphilo seyintjintjile ayisafani nakadzeni, sekuphilwa simanjemanje futsi
             Mlungisi kumele atikhetsele umuntfu lamtsandzako.                              (2)
11.12        Kubona sandla semtsetfo sidlala indzima yaso kuboLomusa nebangani
              bakhe.
             Kukhululeka kwaMlungisi esandleni saLomusa.
             Kwati kwekutsi Mlungisi sewuyalati liciniso ngaLomusa.
             Kuphepha kwemmango kulesigebengu lesinguLomusa nebangani bakhe.
              (KUTSATFU kwaloku)                                                            (3)
                                                                                            [25]
Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              12                               DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

TEMDZABU

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Imilayeto levetwa ngulobuciko bemlomo.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete tigameko letikulencwadzi letesekela
lemilayeto.

UMTIMBA
Umlayeto lotsi: Ungalilahli litsemba, uvetwa ngulamaphuzu lalandzelako.
 Madiba waphila njengentsandzane ashiye bukhosi bakubo.
 Hluphekile wakhula ahlupheka anelitsemba lekutsi imphilo itawuba ncono kusasa.
 Madiba akatange alilahle litsemba lekulwa nekucocisana nembuso welubandlululo.
 Madiba waba nelitsemba lekutsi umbuso welubandlululo utawuncoba.

Umlayeto lotsi: Imphumelelo ita ngekubeketela, uvetwa ngulamaphuzu
lalandzelako.
 Hluphekile ukhula angati batali bakhe.
 Hluphekile ubeketelela kusetjentiswa matima ngunina lomncane.
 Madiba ubeketelele simo sekufundza ngaphandle kwebatali bakhe.
 Hluphekile ubeketelela kwenta yonkhe imisebenti yasekhaya ayedvwa.

Umlayeto lotsi: Beka sive embili nawusebentela ummango, uvetwa
ngulamaphuzu lalandzelako.
 Madiba wabeka sive embili washiya sihlalo sebukhosi nemndeni wakhe.
 Madiba wadzela busha bakhe ngekuhlala ejele sikhatsi lesidze.
 Madiba waya emaveni angesheya aloku alwa nembuso welubandlululo.
Lesaga lesitsi akulahlwa mbeleko ngakufelwa:
 Sisho kutsi awulilahli litsemba emphilweni njengobe boMadiba naHluphekile
   babeketelela timo letimatima labebaphila ngaphasi kwato bate baphumelela
   ekugcineni.

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla,ngekuvetwa kwemilayeto
lesekelwa ngemaphuzu lasencwadzini.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

CAPHELA:       Bahlolwa     kumele     bacaphune     emaphuzu    lasencwadzini    lasekela
lemilayeto.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C:                                         [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              13                             DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

'MANDLAKHE'

13.1     Kubusa inkhosi lenesitsembu/Bafana bayaphuma bayotingela/Bantfwana
         benkhosi abatsandzani/Kunebucili nebugebengu. (KUBILI kwaloku)                         (2)

13.2     Uvetwe ngeligama lakhe lelisho kuba nemandla, wabulala indlovu ayedvwa.                (2)

13.3     Kuveta umoya wekwesaba ngobe banakabo babaleka bamshiya yedvwa.                        (2)

13.4     Emaciniso lavetwa ngulenyoni kutsi Mandlakhe nguye lobulele indlovu/
         Banakabo bambangisa bukhosi/Banakabo bamfaka emhumeni.
         (KUBILI kwaloku)                                                                       (2)

13.5     Ludvweshu lwangephandle ngobe lamadvodza akavumelani                   ngekutsi
         kulalelwe lenyoni lehlabelako kantsi labanye batsi ayicoshwe.                          (2)

13.6     Lesaga sisho konakala kwelisu njengobe indvuna itfunywe yinkhosi kuyofuna
         umhlabatsi wekwelapha libutfo emhumeni lapho kufakwe khona Mandlakhe.                  (2)

13.7     Ligalelo lelifakwa tinganekwane ebantfwaneni; Kutfola sifundvo ngemphilo/
         Kuhlanganisa umndeni/Kucitsa situnge/Kwakha similo sebantfwana.
         (KUTSATFU kwaloku)                                                                     (3)

'SIKHUNGO SASEMATSAMO'

13.8     Sifanisongco,    sonkondlo        ubite    sikhungo     saseMatsamo    ngekutsi
         silidvonsamehlo.                                                                       (2)

13.9     Imvumelwanosigcino, lemigca yomibili igcine ngetinhlavu letifanako.                    (2)

13.10    Luchumanomkhatsini ngobe ligama 'sati' lisetjentiswe emkhatsini walemigca/
         Sigci ngobe kuvakala ngatsi kuyahlatjelelwa.                                           (2)

13.11    Lesikhungo sitfutfukisa lubumbano ngekuheha tivakashi letichamuka
         kulamanye emave emhlabeni/Kutsengiswa tinhlobonhlobo temvunulo yesive
         naletinye tintfo letiligcabho lesive seMaswati.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)

13.12    Bahlomula ngekutfola umsebenti/Bafundza ngemasiko/Kutfutfuka umnotfo
         nekugcineka kwemlandvo wesive lesimnyama/Batfola litfuba lekukhangisa
         ngemakhono abo. (KUBILI kwaloku)                                                       (2)
                                                                                                [10]
                                                                  SAMBA SESIGABA B:             25

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              14                        DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA C: UMDLALO
UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letiveta imphumelelo ngesimilo salabadlali kulomdlalo.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi kubeketela, kutimisela nekungabambi
emagcubu kuletsa imphumelelo.
Umtimba
Bahlolwa baveta timo letisemdlalweni letifakazela lesimilo kulabadlali kutsi siletse
imphumelelo.
Lokwentiwe nguMphotfo naNcobile lokuveta kutsi bayabeketela.
 Mphotfo abevuka aye esikolweni kepha ahlala edlangaleni lelinganalutfo.
 Mphotfo abebeketelela kuhlekwa nekwedzelelwa bantfwana nakabuya esikoleni.
 Ncobile ubeketelela inhlupheko yekutfola umntfwana longenayise.
 Ncobile uyabeketela emva kwekuba abone timbali labetibeke ethuneni lesingani
   sakhe Gedlembane tisakatwe etaleni.
 Ncobile uyakubeketelela kubekwa emacala nguHleta ngaso sonkhe sikhatsi.
 Ncobile naMphotfo babeketelela kwetfukwa nekubitwa ngemagama lahlabako
   bangalahli litsemba bachubeka bafundza.
Lokwentiwe nguMphotfo naNcobile lokuveta kutsi bayatimisela.
   Mphotfo naNcobile bayatimisela ngekufundza sikolo emva kwekuba
    bahlangabetane netimo letimatima.
   Mphotfo naNcobile benta imisebenti yesikolo baphumelela ngemalengiso.
   Mphotfo naNcobile bayagcugcutelana ngekutsi bangayekeli sikolo ngobe sisikhiya
    selikusasa labo.
   Ncobile uncenga unina kutsi amsalele nemntfwana kute abuyele esikolweni.
   Mphotfo naNcobile baphumelela batfola ticu basebenta imisebenti lesetulu.
Lokwentiwa nguMphotfo naNcobile lokuveta kutsi ababambi emagcubu.
   Kwala kwaNcobile kuvulela unina licala emva kwekulimala kabuhlungu.
   Mphotfo akabambelanga LaHleta emagcubu emva kwekumetfuka, wamelapha
    ngalesikhatsi agula.
   Mphotfo uyacolisa kuLaHleta, utjela naNcobile kutsi kufanele bacolise.
   Ncobile uyahleka ukhumbuta unina ngaletikhatsi letimatima kutsi 'lokwenyanywa
    ngimi kunyanywa nguwe'.
   Bobabili bahleka namalume wabo Hleta ngelusuku lwabo lwemshado.
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, lokuveta tintfo
letifakazela similo lesiphumelelise labadlali.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C:                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              15                      DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
15.1     NguHleta ngobe nguye lowashayela Mphotfo lucingo amtjela kutsi lesisu
         akusiso sakhe futsi sesibikiwe.                                                 (2)
15.2     Umoya waMphotfo usetulu ngobe atfukutseliswe kuva kutsi umntfwana
         lotfwele nguNcobile akasuye wakhe kantsi umoya waNcobile uphasi ngobe
         amangaliswa kubhocwa ngentfo langayati.                                         (2)
15.3     Simonhlalo salendzawo sikhomba inhlupheko ngobe bakhuluma bahleti
         edlangaleni laMphotfo.                                                          (2)
15.4     Similo saMphotfo kuletheksthi siveta kungabi neluvelo, kungametsembi
         nekungamtsandzi Ncobile ngaloko latjelwe kona nguHleta/Utsatsa tintfo
         ngemawala akatihlolisisi ngembikwekutsi atsatse sincumo.                        (2)
15.5     Ikhona     ingwijikhwebu     esiphetfweni    ngobe      kwenteka    intfo
         lebeyingakalindzelwa, Mphotfo ucosha Ncobile atetfwele kungatiwa kwekutsi
         kufanele ayephi ngobe esuke ekhaya ngaphandle kwemvumo.                         (2)
15.6     Sigameko lapho Ncobile aphuma kaMphotfo atetfwele ahamba kungatiwa
         kutsi uyaphi, bafundzi bafuna kwati kutsi wagcina njani.                        (2)
15.7     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labavumako batawesekela ngekutsi vele bakhona bantfu labatigebengu
         lababulala umndeni bawucedze njengaHleta.
         Labangavumi batawesekela ngekutsi akaphili kute umuntfu longabulala
         umkakhe, sibali wakhe kanye nesingani semshana wakhe kube
         kungenasizatfu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                     (2)
15.8     Utifundzisa kungatsatsi tintfo ngemawala/Kwenta siciniseko ngembi
         kwekutsatsa sincumo/Ungakholwa nguko konkhe lokushiwo bantfu/Kutfola
         emaciniso ngembi kwekutsatsa tincumo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)
15.9     Ube neligalelo lelihle ngekumkhutsata ngemisebenti yesikolo/Abemeluleka
         ngalesikhatsi   afuna     kuyekela   sikolo/Abemvakashela    esibhedlela/
         Wamkhutsata kutsi abuyelane neyise wemntfwanakhe.                               (2)
15.10    Lenkhulumo isho kufihla intfo lesebaleni, lenkhulumo ayibumbani naNcobile
         ngobe acanjelwa emanga, lesisu lanaso sakhe Mphotfo.                            (2)
15.11    Inhloso bekukukhomba kutsi Ncobile uhlakaniphile uyakhona kubona likusasa
         lelichakatile kuMphotfo ngobe atsandza sikolo futsi abephumelela
         ngemalengiso    abedlula   bonkhe.    (Naleminye     imibono  lenembako
         yemukelekile.)                                                                  (2)
15.12     Mphotfo wakhula angenabo batali kodvwa wakhona kuphumelela
            etifundvweni takhe.
          Wafundza waba ngudokotela lodvumile ngaphasi kwesimo senhlupheko.
          Wavusa umuti wakubo washada waba nemndeni wakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (3)
                                                                                         [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              16                            DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letiveta imphumelelo ngesimilo salabadlali kulomdlalo.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi kubeketela/kungabeketeli, kukhuluma
ungagegi nekuba nesibindzi kuletsa imphumelelo/kungaphumeleli.
Umtimba
Bahlolwa baveta timo letisemdlalweni letifakazela lesimilo kulabadlali kutsi siletse
imphumelelo/kungaphumeleli.
Lokwentiwe     yinkhosi         Somhlolo       naMahubhulu       lokuveta   kubeketela/
kungabeketeli.
   Somhlolo ubeketelela Sigogodvolo labehambisana naMahubhulu ekucitseni
    umbuso.
   Somhlolo ubeketelela Mahubhulu ngalesikhatsi avivisa libutfo ngaphandle
    kwemvumo.
   Somhlolo ubeketelela Mahubhulu ngalesikhatsi avukela umbuso.
   Kwehluleka kwaMahubhulu kubeketelela imiyalo yenkhosi yekungacitsi ingati.
   Mahubhulu abehluleka kubeketelela indlela inkhosi lebusa ngayo.
Lokwentiwe yinkhosi Somhlolo naMahubhulu lokuveta kutsi bakhuluma
bangagegi.
 Mahubhulu utsi, 'Lami Lisiphetfo' utjela inkhosi Somhlolo emehlweni.
 Mahubhulu uvela ebaleni utjela Sigogodvolo kutsi yena akahambisani nendlela
   inkhosi lebusa ngayo.
 Mahubhulu ukhuluma ngco akagegi kutsi akucitseke ingati kufe labafako.
 Inkhosi Somhlolo nayo ayigegi itjela Mahubhulu itsi, 'Lami Lisiphetfo’.
 Mahubhulu utjela Sigogodvolo emehlweni kutsi inkhosi iligwala ayifuni kuhlasela
   letinye tive.
Lokwentiwe yinkhosi Somhlolo naMahubhulu lokuveta kutsi banesibindzi.
 Mahubhulu akayesabi imphi nekucitsa ingati.
 Mahubhulu uvivisa libutfo leMahubhulu kutsi liyewuhlangana naMabhula
   kuhlaselwe inkhosi Somhlolo.
 Mahubhulu ukhuluma emanga kuMabhoko kutsi inkhosi ifuna kumhlasela
   ngenjongo yekususa imphi.
 Mahubhulu watibulala ngobe abona kutsi imitamo yakhe ayiphumeleli.
 Inkhosi Somhlolo ayetfuki nayiva ngekucitfwa kwembuso wayo nguMahubhulu.
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, lokuveta tintfo
letifakazela letimilo letiphumelelise labadlali.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
              yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C:                                 [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              17                          DBE/Lweti 2022
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
17.1     Sengatsi nalabaphasi banganipha tinhlanhla nonkhe tindvuna tami.                    (2)
17.2     Umoya ukhomba kungajabuli ngobe kudzingidvwa tindzaba tekucitfwa
         kwembuso wenkhosi Somhlolo.                                                         (2)
17.3     Kunekwesaba kutsi umbuso wenkhosi Somhlolo ungahlaselwa nobe kunini
         ngobe kunendvuna lengahambisani nendlela lebusa ngayo inkhosi.                      (2)
17.4     Uyakwati kuncoma nangabe umuntfu ente kahle/Uyinkhosi lengatishayi
         sifuba ngobe isebenta ngekubambisana netindvuna tayo kute iphumelele.               (2)
17.5     Ikhona ingwijikhwebu esiphetfweni salesakhiwana ngobe kwenteka intfo
         lebeyingakalindzelwa, Mahubhulu uvivisa libutfo kuyohlasela inkhosi
         Somhlolo kantsi kuletheksthi kusadzingidvwa ludzaba lwesigwebo
         lesimfanele.                                                                        (2)
17.6     Indzima yekuba ngumelekeleli ngoba usita inkhosi kucatulula tinkinga
         letikhona eveni layo/Welekelela inkhosi ngekwakha lisu lekutsi ayomema
         Mabhula emgidvweni wenkhosi lekufanele ahlangane neMahubhulu
         kuhlaselwe inkhosi.                                                                 (2)
17.7     Lusha lushuca emigwacweni lushise takhiwo letitinsita, lushise takhiwo
         tahulumende.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (2)
17.8     Sigameko lapho Sikhunyana agijima ayovimba eMahubhulu. Bafundzi bafuna
         kwati kutsi waphumelela yini kuncandza eMahubhulu kute angayi
         kuyohlangana naMabhula kuhlaselwe inkhosi/Nsibandze waphumelela yini
         kulelisu lakhe lekuyomema Mabhula emgidvweni lebewuhlelwe yinkhosi kute
         kuncandvwe imphi lehlelwe nguMahubhulu.                                             (2)
17.9     Bekukuveta kutsi nabomake banalo likhono lekuphatsa emmangweni/Kutsi
         noma sewukhulile uyakhona kuya kumake uyombikela tinkinga takho.                    (2)
17.10    Kungalaleli nekucinisa inhloko kunemtselela lomubi njengobe Mahubhulu
         wagcina aselubishini langakhoni kutikhipha kulo, watibulala.                        (2)
17.11    Ingcikitsi yalomdlalo ngumbango webukhosi ngako-ke ibumbene
         nesibekandzaba    sendzawo ngobe  lomdlalo wenteka   endzaweni
         yasemakhaya lapho kunebukhosi khona lokuvamile vele kutsi kube
         nemibango yekuhola sive.                                                            (2)
17.12        Unelutsandvo lwebantfu akafuni kucitseke ingati lengenacala.
             Uyatilalela tikhalo tebantfu naMahubhulu wamlalela ngalesikhatsi akhala
              ngekutsi emabutfo awaphume ayohlasela.
             Akatitsatseli tincumo ayedvwa ngobe ayinkhosi, uyabonisana netindvuna
              kanye namake wesive Somnjalose.
             Uyakwati kubeketela; wabeketelela Mahubhulu ngalesikhatsi alwa
              avukela umbuso, wakhulumisana naye kahle. (KUTSATFU kwaloku)                   (3)
                                                                                             [25]
                                                                   SAMBA SESIGABA C:         25
                                                                 SAMBA SAKO KONKHE:          80

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                   18                                                         DBE/Lweti 2022
                                                          NSC – Ticondziso Tekumaka

SICHIBIYELO A

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
    Timphawu                    Emalengiso           Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako              Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                         5-6                        4                          3                     2                       0–1
                          -Sihloko sichazwe        -Sihloko sichazwe         -Sihloko sichazwe        -Kuchazwa kwesihloko    -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko       ngalokujulile            ngelicophelo lelisetulu   ngalokwenetisako         akwenetisi              nakancane
Kujula kwemibono,         -Luchungechunge          kukhomba kusivisisa       -Akhona lamanye          -Kulukhuni kutfola      -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa     lwemaphuzu               -Emaphuzu ekwesekela      emaphuzu lamahle         emaphuzu lesekela       enkondlweni
kwetheksthi               lababatekako             ayevakala kodvwa          lesesekela sihloko       sihloko                 -Luhlobo lwembhalo
                          ekwesekela lacashunwe    akaketfulwa ngendlela     ngalokwenetisako         -Luhlobo lwembhalo      kanye nenkondlo
6 EMAMAKI                 enkondlweni              lelindzelekile            -Leminye imibono         kanye nenkondlo         akukavisiswa nakancane
                          -Luhlobo lwembhalo       -Luhlobo lwembhalo        yesekelwe kodvwa         akukavisiswa kahle
                          kanye nenkondlo          kanye nenkondlo           esikhatsini lesinyenti
                          kuvisiswa ngemalengiso   kuvisiswa ngelicophelo    bufakazi abukholweki
                                                   lelisetulu                -Luhlobo lwembhalo
                                                                             kanye nenkondlo
                                                                             kuvisiswa
                                                                             ngalokwenetisako
SAKHIWO NELULWIMI                      4                       3                          2                       1                       0-1
                          -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile       -Bukhona bufakazi        -Sakhiwo sikhomba       -Sakhiwo lesingemukeleki
Sakhiwo, Kuhleleka        ngemalengiso             lesinemibono lehleleke    lobutsite besakhiwo      emaphutsa ekuhlela      nakancane
nekwetfula                -Imibono yakhiwe         ngelicophelo lelisetulu   -Kubumbana nekuhleleka   -Imibono ayikahleleki   -Imibono ihlangahlangene
Kusetjentiswa             yahleleka ngalokucace    -Imibono letfuliwe        kwemibono kuyenetisa     ngalokubumbene          -Lulwimi lolunemaphutsa
kwelulwimi, umoya,        ngemalengiso             iyalandzeleka             -Lulwimi lunemaphutsa    -Lulwimi lunemaphutsa   lamanyenti nesitayela
nesitayela                -Lulwimi, umoya          -Kunemaphutsa             langasho lutfo; umoya    lamanyenti              lesingemukeleki
                          nesitayela kuvutsiwe     lambalwa elulwimi,        nesitayela kuyenetisa    -Umoya nesitayela       -Umoya nesitayela
4 EMAMAKI                 futsi akunamaphutsa      umoya nesitayela                                   akukemukeleki           akwemukeleki nakancane
                          -Emaphutsa eluhlelo,
                          sipelingi netimphawu
                          tekufundza kuyindlala

CAPHELA: Nangabe umhlolwa angakabhali ngalokufunwa ngumbuto, abe abhale lokunhlanhlatsako, akanganikwa emamaki ako
         kokubili, Lokucuketfwe, Sakhiwo neLulwimi.

Emalungelo agodliwe                                                                                                                     Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                     19                                                               DBE/Lweti 2022
                                                            NSC – Ticondziso Tekumaka
SICHIBIYELO B
SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
    Timphawu                     Emalengiso            Licophelo lelisetulu            Lokwenetisako                 Lokusilele          Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        12–15                       9–11                         6–8                        4–5                      0–3
                          -Imphendvulo               -Imphendvulo                -Sihloko sichazwe            -Sihloko sichazwe       -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko       lenemininingwane           lenemininingwane            ngalokwenetisako             ngekunyanyalata         kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,         lengemalengiso             lesecophelweni lelisetulu   kodvwa akusito tonkhe        ngaphandle              -Mncane kakhulu
Kwesekelwa                lababatekako: 14–15        -Sihloko sichazwe           tinhlangotsi leticikelelwe   kwemininingwane         umzamo wekuphendvula
nekuvisiswa kwetheksthi   Imphendvulo                ngelicophelo lelisetulu     ngalokuphelele               lesekelako              umbuto
                          lenemininingwane           kukhomba kusivisisa         -Akhona lamanye              -Ambalwa kakhulu        -Imibono ayikholweki
15 EMAMAKI                lengemalengiso             -Lamanye emaphuzu           emaphuzu lamahle             emaphuzu lafanele       -Luhlobo lwembhalo
                          langababateki: 12–13       ekwesekela ayevakala        lesesekela sihloko           kwesekela sihloko       kanye netheksthi
                          -Sihloko sichazwe          kodvwa akaketfulwa          ngalokwenetisako             -Kuncane kakhulu        akukavisiswa nakancane
                          ngalokujulile              ngendlela lelindzelekile    -Lamanye emaphuzu            kuvisiswa kweluhlobo
                          -Luchungechunge            -Luhlobo lwembhalo          esekelwe kodvwa              lwembhalo netheksthi
                          lwemaphuzu                 kanye netheksthi            esikhatsini lesinyenti
                          lababatekako               kuvisiswa ngelicophelo      bufakazi abukholweki
                          ekwesekela lacashunwe      lelisetulu                  -Kukhona lokusilele
                          etheksthini                                            ekuvisiseni luhlobo
                          -Luhlobo lwembhalo                                     lwembhalo kanye
                          kanye netheksthi                                       netheksthi
                          kuvisiswe ngemalengiso
SAKHIWO NELULWIMI                   8–10                        6–7                          4–5                         2–3                     0–1
                          -Sakhiwo lesibumbene       -Sakhiwo lesicacile         -Bukhona bufakazi            -Sakhiwo sikhomba       -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka        -Singeniso nesiphetfo      lesinemibono lehleleke      lobutsite besakhiwo          emaphutsa ekuhlela      kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula                lesingemalengiso           ngelicophelo lelisetulu     -Kuhleleka nekubumbana       -Imibono ayikahleleki   kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa             -Imibono yakhiwe           -Singeniso nesiphetfo       -Kuhleleka nekubumbana       ngalokubumbene          -Emaphutsa elulwimi
kwelulwimi, umoya,        yahleleka ngemalengiso     kanye naletinye tindzima    kwemubono kuyenetisa         -Lulwimi lunemaphutsa   nesitayela
nesitayela                -Lulwimi, umoya            kuhleleke                   kodvwa kunemaphutsa          lamanyenti              lesingakemukeleki kwenta
                          nesitayela kuvutsiwe       ngalokubumbene              -Lulwimi lunemaphutsa        -Umoya nesitayela       lombhalo ungabi
10 EMAMAKI                futsi akunamaphutsa        -Imibono ihleleke           lambalwa; umoya              akwemukeleki            yimphumelelo
                                                     ngelicophelo lelisetulu     nesitayela kuyenetisa        Kuhleleka kwetindzima   -Umoya nesitayela
                                                     -Kunemaphutsa               Kuhleleka kwetindzima        kunemaphutsa            akwemukeleki
                                                     lambalwa elulwimi,          kuyenetisa                                           -Tindzima
                                                     umoya nesitayela                                                                 tihlangahlangene
KWEHLUKA                             20–25                    15–19                        10–14                       5–9                       0–4
KWEMAMAKI
 Kufanele kungabi nemehluko wemazinga lamabili emkhatsini welimaki leSakhiwo neLulwimi nelimaki laLokucuketfwe.
 Imphendvulo lengaphendvuli umbuto ayinganikwa emamaki aLokucuketfwe neweLulwimi neSakhiwo.
Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2022-mg/8aa73309-662a-4038-9576-4d771f30c124) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2022-mg/317a0182-e1b9-447f-bc12-d0b386e10192) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021-mg/b6d81b0e-b51e-4d92-ab27-895a7acb7079) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020-memo/65c53dc0-f544-461b-9cca-3161ad30995f) — siSwati HL · Memo · 2020 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019-memo/17daf158-3a1d-42d1-8cea-d9bf2a4de04b) — siSwati HL · Memo · 2019 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
