# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2022, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022/4962fddf-8335-40fc-aca8-80c9abf397ed
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022/4962fddf-8335-40fc-aca8-80c9abf397ed)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · siswati. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38) — Memo · 2022 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                  LWETI 2022

EMAMAKI: 80

SIKHATSI: Ema-awa la-2½

                          Leliphepha linemakhasi la-28.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           2                           DBE/Lweti 2022
                                            NSC

TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

1.       Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.

2.       Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini
         lalokucuketfwe bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe
         ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto
         lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuyiphendvula.

3.       Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:

         SIGABA A:       Tinkondlo          (30)
         SIGABA B:       Inoveli/Temdzabu   (25)
         SIGABA C:       Umdlalo            (25)

4.       ISIHLANU IMIBUTO lekufanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A
         imibuto MITSATFU, ESIGABENI B MUNYE, ESIGABENI C MUNYE
         ngalendlela:

         SIGABA A: TINKONDLO

         TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
         INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI – Uphocelelekile kuphendvula
         lombuto.

         SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

         SIGABA C: UMDLALO

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

5.       KUKHETFWA KWEMIBUTO YESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU)
         NESIGABA C (UMDLALO)
          Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
            nemdlalo lowufundzile.
          Phendvula UMBUTO MUNYE LOYINDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
            UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
            umbuto loyindzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
            uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
            lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
            loyindzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhla lwekutikhumbuta kute
            usitakale.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          3                        DBE/Lweti 2022
                                           NSC

6.        BUDZE BETIMPHENDVULO

             Umbuto loyindzabambhalo etinkondlweni kufanele uwuphendvule
              ngemagama la-190 kuya kula-240.
             Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele uyiphendvule
              ngemagama la-340 kuya kula-390.
             Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
              nelinani lemamaki labekiwe, ungahlanhlatsi.

7.       Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni KWALESO NALESO SIGABA.

8.       Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
         ephepheni lemibuto.

9.       Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA.

10.      Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

         SIGABA A:       Lokungenani emaminithi la-40
         SIGABA B:       Lokungenani emaminithi la-55
         SIGABA C:       Lokungenani emaminithi la-55

11.      Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        4                               DBE/Lweti 2022
                                         NSC

LOKUCUKETFWE
Lelikhasi litakusita kutsi ukwati kukhetsa imibuto lofuna kuyiphendvula ngaphandle
kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.
SIGABA A: TINKONDLO
Tinkondlo letimisiwe: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
       INOMBOLO YEMBUTO                     UMBUTO                EMAMAKI         LIKHASI
1. 'Tibane'                          Umbuto loyindzabambhalo        10               6
2. 'Wena Gciwanendzini'                  Imibuto lemifisha          10                7
3. 'Mabitw' Asabele'                     Imibuto lemifisha          10                8
4. 'Shukela'                             Imibuto lemifisha          10                9
                                           NA
Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelelekile kuwuphendvula lombuto.
5. 'Maye! Ngawe Mbali!'                  Imibuto lemifisha           10              10
*CAPHELA: Phendvula UMBUTO MUNYE LOYINDZABAMBHALO kanye NAMUNYE UMBUTO
          EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto loyindzabambhalo
          ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C.
          ESIGABENI B naseSIGABENI C, phendvula umbuto MUNYE kuphela esigabeni
          ngasinye.
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli laphakanyisiwe.
6. Liphume Nebovu                 Umbuto loyindzabambhalo           25               12
7. Liphume Nebovu                        Imibuto lemifisha          25               12
8. Kubamba Letingelako               Umbuto loyindzabambhalo        25               15
9. Kubamba Letingelako                   Imibuto lemifisha          25               15
10. Tibopho Telutsandvo              Umbuto loyindzabambhalo        25               17
11. Tibopho Telutsandvo                  Imibuto lemifisha          25               17
                                          NOBE
TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lephakanyisiwe.
12. Silulu SeMaswati            Umbuto loyindzabambhalo        25                    19
13. Silulu SeMaswati                     Imibuto lemifisha          25               20
SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE kulemidlalo lephakanyisiwe.
14. Kutawuba Njalo               Umbuto loyindzabambhalo            25               23
15. Kutawuba Njalo                       Imibuto lemifisha          25               23

16. Lami Lisiphetfo                  Umbuto loyindzabambhalo        25               26

17. Lami Lisiphetfo                         Imibuto lemifisha              25    26
CAPHELA: ESIGABENI B na-C, munye umbuto lowuphendvulile kufanele ube
              YINDZABAMBHALO nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule
              imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              5                                DBE/Lweti 2022
                                               NSC

LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA

Lelikhasi litakusita     kutsi   uphendvule    linani   lemibuto   lekungulona     lekumele
uliphendvule.

              SIGABA                  TINOMBOLO          LINANI LEMIBUTO             BEKA
                                       TEMIBUTO         LEPHENDVULWAKO             LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini)              1–4                  2
A: INKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa                      5                    1
eklasini)
B: INOVELI/TEMDZABU
(Indzabambhalo nobe imibuto               6–13                     1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto               14–17                    1
lemifisha)

CAPHELA:        ESIGABENI B na-C, cinisekisa kutsi uphendvule MUNYE umbuto
                LOYINDZABAMBHALO NAMUNYE WEMIBUTO LEMIFISHA.
                Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe
                imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         6                          DBE/Lweti 2022
                                          NSC

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI bese uphendvula imibuto lelandzelako.

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

TIBANE – NC Mthethwa

1        Khanyani tibane letikaMkhatsi,
2        Nichakate njengetimbali kaMkhatsi,
3        Kutfokote tsine kaMhlaba
4        Ngebuhle nekukhanya lekungenambalandlati.
5        Khanyani lapho kaMkhatsi
6        Ningikhontele kuSibhakabhaka naNyanga,
7        Ningikhontele kuNyeti nakuLanga,
8        Nibahle tibane takaMkhatsi.
9        Nibonakala ngemnyama wasebusuku.
10       Kanifaniswa nangalukhalo emini,
11       Entsatsakusa niholwa likhweti
12       Lilandzelwa yindvonsa idvons' emasuku.
13       Khanyani tibane teMvelinchanti,
14       Khanyani ningacimi nanini.

15       Lapho libalele kuletimphisi,
16       Nivela nilandzelan' emkhatsini,
17       Nichakate nigcame ngekukhanya,
18       Kuhlob' emkhatsini ngebuhle benu.
19       Isuke seyendzel' esokeni
20       Kubomandvukulu nemalulwane.
21       Laph' umtimba netingubo
22       Kusuke sekucoca ndzabanye,
23       Kucedvwe konkhe kwelusuku,
24       Kuphunyulwe kulungiselwe likusasa.
25       Kukhanya kwenu tibane
26       Kusho kuphumula kimi.
27       Khanyiselani tonkhe tidalwa
28       TeMvelinchanti tibane,
29       Khanyani ningacimi nanini.

Bhala indzabambhalo lapho uphawula khona ngemphumelelo yembhali ekuveteni
buhle bemvelo kulenkondlo lengenhla.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-190 kuya kula-240.                         [10]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                  7                              DBE/Lweti 2022
                                                   NSC

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

WENA GCIWANENDZINI – TE Sithole
1        Azange ngikusukele
2        Nguwe lowangisukela,
3        Wahlala nami ngaphandle kwekuvumelana
4        Awuzang' ufune kuva umbono wami.
5        Utitselile-ke msobho elutswayini
6        Ngitakukhomba bantfu kutsi banjani!
7        Emahlon' awunawo mbulalavendzini!
8        Awunandzaba nesitfunti semuntfu
9        Utitsel' inyandza ugadle,
10       Usilisise njengembokodv' etjeni,
11       Usila kulomdzala, usile kulomncane
12       Hhawu lobudlabha bakho!
13       Lamuhla ufike ekugcineni.
14       Ngilibonile litubane lakho
15       Uta ngemandl' ufike ugadle,
16       Ufike ubhubhise nasewufikile,
17       Ngatsatsa tami ngahloma ngaphelela,
18       Ngaya kubeluleki bangihlomisa ngelwati
19       Ngalalelisisa njengemntfwana nakatfunywa.
20       Siyohlangan' etulu njengelihlinzamfuku.
21       Angeke ngikucoshe gciwanendzini
22       Sitawuhlala nje sinawe
23       Kodvwa utawulalela mine,
24       Ngiyat' imizuzu nemahora kuyatfubeleta,
25       kujahele kungisibekela ngentima,
26       Nakimi kuyophel' emafuts' esibaneni.
27       Kodvwa angek' ungitfole malula
28       Labanyenti ngiyobacwayisa ngawe,
29       Ngobe wen' ulicili lelihamba ngebumnyama.

2.1      Hlobo luni lwebunkondlo lobakhiwa ngulamagama labhalwe acindzetelwa
         emgceni we-1 newe-2? Usho ngani?                                                           (2)

2.2      Nika BUBILI bunkondlo lobutfolakala emgceni we-11 walenkondlo lengenhla.                   (2)

2.3      Sinongo sini senkhulumo              lesitfolakala   emgceni     we-17   walenkondlo
         lengenhla? Usho ngani?                                                                     (2)

2.4      Chaza umoya lovetwa ngulamagama lasemgceni we-13 walenkondlo.                              (2)

2.5      Ngusiphi sifundvo           lasetfulela   bafundzi   sonkondlo    ngemugca     we-27
         walenkondlo?                                                                               (2)
                                                                                                    [10]

Emalungelo agodliwe                                                                       Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         8                              DBE/Lweti 2022
                                          NSC

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

MABITW' ASABELE – SC Msibi

1      Bakubita ngemagama lamanyenti,
2      Ngobe kwentenjani makhalekhukhwini?
3      Bats' ungumabitw' asabele,
4      Ngobe kwentenjani makhalekhukhwini?
5      Ngitjele ngitewutekela situkulwane
6      Sayitolo lesihamb' ungakabikhona!
7      Ngitjele nesitukulwane sakusasa
8      Ngebuchwepheshe lobubonakele kuwe!

9      Khala mlingo webuchwepheshe lobusha,
10     Ngobe sekukhona lokuncintile
11     Lowente kuts' uze udzedzese kangaka!
12     Ticeketse ceketsile, ticeketse,
13     Takho tindzaba ticwebe timbitakati,
14     Utihambisa ngeligagasi lemoya.
15     Kudzela lowat' umlingo wekusebenta kwakho!

16     Bakucwaningile bongcondvonkhulu
17     Batitfola tindlela tekukusebentisa
18     Nembal' awuzang' ube nenkhani.
19     Ubahloniphile waya lapho bakutfuma khona,
20     Ngob' utfunywa ungakhonondzi,
21     Uyavuma kulokutfumako
22     Ugijime ungaphumuli nawutfunyiwe,
23     Ngalo ligagasi lakho lemoya.
24     Ngiko loku bats' ungumabitw' asabele!

3.1      Letinhlavu leticindzetelwe endzimeni yekucala takha buphi bunkondlo? Usho
         ngani?                                                                            (2)

3.2      Hlobo luni lwesifanamsindvo lesakhiwa nguletinhlavu letigcanyisiwe emgceni
         we-13? Nika sizatfu semphendvulo yakho.                                           (2)

3.3      Etinhlotjeni tetinkondlo lofundze ngato ucabanga kutsi hlobo luni lwenkondlo
         lolu lolungenhla? Chaza.                                                          (2)

3.4      Catsanisa loluhlobo lwesimuntfutisi lesisemgceni       we-10   walenkondlo
         lengenhla nemcondvo lofihlakele walenkondlo.                                      (2)

3.5      Ngekubona kwakho nguwuphi umlayeto lawetfulela tetsamelilwati sonkondlo
         ngemugca we-22?                                                                   (2)
                                                                                           [10]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        9                            DBE/Lweti 2022
                                         NSC

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
SHUKELA – FC Nkosi
1        Kantsi wena ungushukela lonjani
2        Ngobe bonkhe boshukela bayanongotela.
3        Bonkhe boshukela bamnandzi,
4        Bonkhe boshukela bayatsandvwa,
5        Ngobe bayintsandvokati ebantfwaneni,
6        Kepha wena awunjalo,
7        Usitsa sawonkhe wonkhe.
8        Ungena sinyenyela endvodzeni,
9        Uyidle kancane, kancane, kancane,
10       Uyishaye kusale lutsi.
11       Umfati we-Afrika awumuva
12       Naye umshaya umbeke le.
13       Ushaya emalunga kusangane ingcondvo.
14       Kusale lithuna kulilwe lesimatsambo.
15       Ungenisa kwelikamela endlini yendvodza.
16       Ungene sakudlala ingcondv' idideke
17       Ingaboni kutsi sewukhona,
18       Ingani ungakhulekela vele
19       Uyati utawuncandvwa esangweni,
20       Ungenisa kwenyoka emgodzini longasiwayo.
21       Shukela ndzini kantsi unjani?
22       Ungusathane lowacoshwa ezulwini.
23       Ungusathane lucobo,
24       Ngekubhucabhuca umndeni,
25       Kusale kukhala libhungane ekhaya.
26       Ingabe wachamukaphi?
27       Ingabe wekutalwa kuphi?
28       Unyoko wabol' ematfumbu.
29       Hamba, natsi asikudzingi.

4.1      Ngubuphi bunkondlo lobuvetwa ngulamagama lagcanyisiwe emgceni we-3
         newe-4 walenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo yakho.                        (2)
4.2      Caphuna umugca lonemphindza endzimeni yesibili bese unika sizatfu sekutsi
         kungani kutsiwe unemphindza.                                                   (2)
4.3      Nguwuphi umoya locuketfwe ngulomugca we-22 walenkondlo? Chaza.                 (2)
4.4      Ngekubona kwakho lesisho lesisemgceni we-25 sikhetseke kahle yini
         kulenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo yakho.                               (2)
4.5      Ingcikitsi yalenkondlo ibonakala ibumbene nekujula kwalenkondlo. Utsini
         umbono wakho?                                                                  (2)
                                                                                        [10]
                                         NA

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          10                              DBE/Lweti 2022
                                           NSC

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

Uphocelelekile kutsi uphendvule lombuto.

UMBUTO 5: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

MAYE! NGAWE MBALI! – JJ Thwala

1       Bekumnandzi ukusami sandla
2       Uhlobis' intsendze yaso,
3       Ungumhlaba nemkhatsi kimi,
4       Usipho lesivela kuSomandla
5       Lengibusiswe ngaso kulomhlaba-
6       Maye, ngawe mbali!

7       Nangikubuka ngikubukisisa,
8       Bengikubon' uluphawu lwelikusasa
9       Lelihle lelinganakufiphatwa nanini,
10      Bengikubon' usisekelo semphilo yami,
11      Kodvwa lamuhl' akusenjalo cha-
12      Maye, ngawe mbali!

13      Buhle bakho kusami sandla
14      Bebungeteka bukhula njalo,
15      Litolo lingefani nelamuhla,
16      Lamuhla lingefani nelikusasa;
17      Kodvwa lamuhl' akusenjalo
18      Imimoya lenemandl' ikushatisile.

19      Sandla lebesiphetse itolo
20      Lamuhl' asisaphatsanga lutfo,
21      Wo hhe, mbalindzini
22      Ugcine ngekubuna wavutfuka,
23      Sandla sasala site lutfo-
24      Maye, ngawe mbali!

25      Bengingati … bengingacondzi …
26      Kutsi kantsi buhle
27      Bunjengekutfwasa kwelihlobo
28      Nekwendlula kwalo, bunjengekuchamuka
29      Kwelilanga nekusitsela kwalo-
30      Maye, ngawe mbali!
                                                               [Impalampala 3 Likhasi 41]

5.1      Caphuna umugca loyimphindvwa kulenkondlo lengenhla.                                 (1)

5.2      Bunkondlo buni lobakhiwa ngumugca we-8 newe-9 walenkondlo?                          (1)

5.3      Chaza iphethini yalemigca lecindzetelwe endzimeni yesitsatfu yalenkondlo.           (1)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       11                           DBE/Lweti 2022
                                        NSC

5.4      Bunkondlo buni lobakhiwa ngulomugca logcanyisiwe endzimeni ye-4
         kulenkondlo lengenhla?                                                        (1)

5.5      Sinongo sini lesivetwa ngumugca we-16 walenkondlo? Usho ngani?                (2)

5.6      Ucabanga kutsi sonkondlo usisebentise kahle yini lesifaniso lesisemgceni
         we-26 kuya ku-27 walenkondlo? Chaza.                                          (2)

5.7      Ngekubona kwakho kungaba namtselela muni emphilweni yasonkondlo
         lokungakhoni kwedlulisa lesimo lakuso? Chaza.                                 (2)
                                                                                       [10]

                                                           SAMBA SESIGABA A:           30

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         12                             DBE/Lweti 2022
                                          NSC

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

Kulesigaba kunemanoveli LAMABILI netemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
loyifundze lonyaka uphendvule ngayo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kuleyo naleyo noveli/temdzabu loyifundzile. Nangabe ukhetsa
         kuphendvula umbuto loyindzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi
         ESIGABENI C uphendvule umbuto wemibuto lemifisha.

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU– BB Malangwane

Bhala indzabambhalo lapho uchaza khona kutsi balingisi balenoveli bayivete ngayiphi
indlela lemilayeto lelandzelako. Sekela imphendvulo yakho ngetigameko letisenovelini.

    Tinike sikhatsi sekumati umuntfu lofuna kutsandzana naye.
    Ungabalahli bantfwana bakho.
    Beketela kutawugcina kulungile.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                             [25]

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU– BB Malangwane

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.

ITHEKSTHI A

Liyasha litje kuLaMagagula edladleni, sewusilela tilalelo. Usila nje akakabindzi
ngenhlitiyo uyabalisa. 'Kuyini kwendza? Kuyini kantsi kuphila? Kodvwa mine
sengiphilelani nje ngempela ngobe ngisha busuku nemini? Kodvwa batali bami
abasangihawukeli ngani bangiphumute kulesihogo lengikuso? Maye make abengitjela
bo, kutsi imphumakudze ngiyifunani, lesichwichwichwi nekwenta.' Ative setigcwala 5
emehlo, kuye kanye etfuke setishisa etihlatsini. Ayekele kusila, agobe sidziyana sakhe
lesesacedvwa ngemanti, atesule kanye nemafinyila labetipheleketela. Noma etama
kutesula tinyembeti temihla, letinye noko tativele ticatsakele emphushini. Ukhala nje
uyati nekutsi nalowo mmbidlana labewusila wawuwekugcina. Nawo phela
abekhangetwe ngudzadzewabo naye angulomunye lotidlembelako. Kati abesalala 10
etiko cobo lapha kaLushawulo. Ingani phela naye abengasati nekutsi kodvwa
kukhonani layishiya ekhaya. Utsite asasila LaMagagula weva lokwebantfwanyana
kwakhe sekukhalisana kubanga sikhokhwana sencwancwa labasukusule ngayo.
'Kodvwa Khetsile ubakhaliselani bantfwana?'
'Akusimi make ngunangu Todvwa udlela umntfwana sikhokho sakhe.'                        15
'Musani kukhalisana boKhumalo, hlephulelanani.'

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          13                            DBE/Lweti 2022
                                           NSC

Lelo lekugcina laphuma setigeleta tinyembeti asakhumbula kutsi ukhalelwa bantfwana
nje Lushawulo sewatfola labancono kunaye labashayela etulu banganuki imijuluko
njengaye. Aselapho kulowo mcabango eve efikelwa ngulomunye nje umcondvo.
'Kodvwa ngihlaleleni ngingahambi? Yebo, bantfwana basebancane, kodvwa longetulu           20
yena akehlulwa lutfo. Sengiyatisola. Kube ngavele ngahamba lokwa umntfwana
asemunye.'
Atsi asacabanga loko abone lokwemntfwanyana kwekugcina kuta kukhasa. Lucalele
phasi manje lusizi nakacabanga kutsi lomntfwana uyise akamati nangeliso. Empheleni
wamshiya anetinyanga letine esiswini. Asikhihle manje sililo sakhe semihla ngemihla       25
lesasingasiti lutfo noko. Phela emehlo akhe abesahlala abovu ungatsi ngumuntfu lodla
kakhulu umtfunti wetinkukhu. Utsite lapho acedza kukhotfuluta imphuphu etjeni,
kwangena uninatala atiphumela emashingweni. Noma abehlabela, kodvwa
abengakadzakwa.
'Hawu, malukatana, yini kube sengatsi awukajabuli nje lamuhla futsi nemehlo akho          30
abukeka kungatsi bewukhala. Ngabe kubuhlungu kuphi nebakitsi?'
'Utsi kukhona lapho kungebuhlungu khona lapha kimi? Yini nje lengaba mnandzi
emtimbeni nangabe bantfwana balambile, babe balambe nje kungekho lapho
batakutfola khona kudla. Nanyalo ngiyakwesaba lokwangiletsa kunali likhaya.' Usho
nje setiyachuluka manje akasanendzaba nekutesula.                                         35
'Usho kutsini Magagula nawusho njalo?' Sitibutisa ungatsi asikeva lesinguLaHlophe.
'Ngicinisile, yini nje lengahle ijabulise mine nawucabanga? Umuntfu lokunguyena
ngeta kuye lapha ekhaya sewangifulatsela.'
'Wentani nje malukatana usuke ufuna kungivisa buhlungu lobuphindziwe. Kutsi
kungatsi      ngingalali    nje    ngenca    yemntfwanami       lengingati    nekutsi     40
ngisayawuphindze ngimbone, nawe ubese ufuna kuchubisela lutsi esilondzeni.
Lushawulo wavundla kunasi, buhlungu lobuviwa nguwe nje bungeke bufane
nalobuviwa ngimi.' Sitsi sisafuna kuchubeka asitsatse etulu manje LaMagagula.

                                                                          [Likhasi 1–3]

7.1      Bhala tintfo LETIMBILI letisekucaleni kwaletheksthi letikhomba umoya
         welusizi.                                                                         (2)

7.2      Ngukuphi lokuvetwe kuletheksthi lokukhomba kutsi lendzaba yenteka
         endzaweni yasemakhaya? Nika KUBILI.                                               (2)

7.3      Uma ufundza letheksthi Lushawulo uvetwe anesimilo lesinjani? Chaza.               (2)

7.4      Ngusiphi sizatfu lesenta kutsiwe LaHlophe ungumlingisi loyindilinga uma
         ufundza letheksthi lengenhla?                                                     (2)

7.5      Sigameko sekubalisa nekutibuta imibuto leminyenti kwaLaMagagula kuveta
         yiphi incenye yesakhiwo senoveli? Usho ngani?                                     (2)

7.6      Kuhlala kwaLaMagagula kaKhumalo angahambi nobe ahlupheka kube
         namvuzo muni emphilweni yakhe? Chaza.                                             (2)

7.7       Abehloseni  umbhali        ngekuveta   umlingisi   longuLaHlophe     abuya
          emashingweni?                                                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2      14                          DBE/Lweti 2022
                                       NSC

7.8       Tetsamelilwati titfola mlayeto muni ngalamavi aLaHlophe lagcanyisiwe
          kuletheksthi?                                                              (2)

7.9       Ngusiphi sifundvo lesimcoka longasifundzisa intfombi     leseyilungele
          kuyokwendza uma ubuka simo lakuso LaMagagula? Chaza.                       (2)

7.10     Chaza kutsi sendlalelomuva saLushawulo sibe namtselela muni emphilweni
         nasebantfwaneni bakhe.                                                      (2)

7.11     Ngekubona kwakho abefanele yini make waSibolile kutsi amalele Sibolile
         kutsi atekwe nguLushawulo? Sekela imphendvulo yakho.                        (2)

7.12     Ngemaphuzu LAMATSATFU veta kutsi yini lekujabulisako ngesiphetfo
         saTintfombi kulenoveli.                                                     (3)
                                                                                     [25]

Emalungelo agodliwe                                                        Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         15                             DBE/Lweti 2022
                                          NSC

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Bhala indzabambhalo lapho uchaza khona kutsi balingisi balenoveli bayivete ngayiphi
indlela lemilayeto lelandzelako. Sekela imphendvulo yakho ngetigameko letisenovelini.
    Ungavumi kutsi kube nesimo lesivimba imphumelelo yakho.
    Beka sive embili nawusebentela ummango.
    Sita lomunye umuntfu uma ahlangabetana nebumatima.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                              [25]
UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.
ITHEKSTHI B
Kuniketwa kwemibiko akumange kusachubeka ngenca yetinsolo letachamuka
kuMagumeni. 'Mine angeneliswa yindlela lekuchutjwa ngayo,' washo Magumeni bacala
bahlahla emehlo bonkhe ngobe bamangaliswa nguloku labakuvako. Labanye beva
tinhlitiyo tishayela phasi, kulabanye tashayela etulu.
'Kuyevakala Sihlasi kutsi utsi aweneliswa yindlela lekuchutjwa ngayo. Saga seSiswati    5
sitsi umntfwana longakhali ufela embelekweni. Kulilungelo lakho kuveta imiva yakho
yekungeneliswa. Ngicela usiphe litfutjana lekutsi sive imibiko lemayelana nemigwaco:
kwakhiwa, kufakwa tiyela nekucanjwa kwayo,' kukhuluma Mphikeleli.
'Cha, angivumelani nawe. Akulalelwe mine kucala embikwekutsi kuchutjekwe,' kusho
Magumeni.                                                                               10
'Lokuvetile kuvakele futsi kwemukeleka. Asikhulumeni ngako ngemuva kwemibiko.'
'Cha, asikhulumeni ngako nyalo!'
'Khumbula kutsi akukho emaminithini etfu, ngako-ke ungaphoceleli kutsi
kukhulunywe ngako. Yeneliswa nje kutsi ngivumile njengasihlalo kutsi
sitawukhuluma ngako.'                                                                   15
'Uma singakhulumi ngako nyalo, ngicela kutsi singabe sisakhuluma ngako.'
'Ukuveteleni kantsi utawubuye ube nemcondvo wekutsi kungabe kusakhulunywa
ngako?'
'Akukhulunywe ngako nyalo kusashisa!'
'Ngabe kusaseyindlela lesavumelana kutsi sitawuchuba ngayo lena noma                    20
sengulenye?' Kubuta Mphikeleli abonakala kutsi naye sewungena kulelinye ligiya
usitwa nje kuhluteka kwemcondvo lokumenta angahlutfuki.
'Yonkhe leminyaka lengaka ufundzisa bantfwabetfu Tsabetse kusho kutsi
bewufundzisa loku?' Kubuta Lusiba.
'Cha, cha Lusiba. Ngimi sihlalo walomhlangano. Hocisa umbuto wakho ubuye usho           25
utsi uyacolisa,' kusho Mphikeleli.
'Ngiyahocisa. Ngiyacolisa,' kusho Lusiba.
'Iyeta intfwasahlobo Lusiba, umcondvo wakho utawuphambana,' kusho Magumeni.
'Utawuphambana uma kwentenjani? Kusho kutsi bewuphanjaniswe nguwe
kwasekucaleni?'                                                                         30
'Cha, cha Sihlasi. Hocisa emavi akho ubuye ucolise,' kusho Mphikeleli.
'Ngiyawahocisa emavi ami. Ngiyacolisa,' kusho Magumeni.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            16                          DBE/Lweti 2022
                                             NSC

'Siyabonga Sihlasi. Indvodza yenta kanjalo. Sicela inchubekela embili,' kusho
Mphikeleli.
'Ngicela kutsi ninginikete litfuba lekukhuluma loku lokungekhatsi enhlitiyweni yami,'     35
kusho Magumeni.
'Sikhatsi utasitfola lapho sesive yonkhe imibiko. Asive Methula ngetemasiko, bese
kulandzela Lusiba ngetinsita,' kusho Mphikeleli.
'Kadze ngasho ngatsi siphetfwe nguvilakhe!'
'Asilandzeleni inchubo lesavumelana ngayo, singehlukani nayo ngenca yemuntfu              40
munye,' kuphikelela Mphikeleli. Wadvuba Magumeni waphuma waya ngaphandle.
Kwachutjekwa nembiko wetemasiko lochamuka kumholi wesigodzi E.
Kwangena Magumeni lobekadvubile, wahlala phasi.
'Sengilo litfuba lakho Tsabetse,' kusho Mphikeleli.
'Sengcile sikhatsi lebengitimisele kukhuluma ngaso. Akukho lengitawukukhuluma             45
nyalo,' kusho Magumeni. Babukana emehlweni bonkhe ngobe besebalindzele kuva
kutsi uphetse tiphi tindzaba.
'Njengobe kungekho lewutimisele kusitjela kona nyalo, mine-ke nginako
lengitawukutjela emakhansela onkhe,' washo Mphikeleli wakhipha emaminithi
emhlangano lebewubanjwe licembu labaphikisana nalo. Sihlalo walowo mhlangano              50
bekunguMagumeni Tsabetse. Wabaniketa bonkhe emakhophi alowo mhlangano.
                                                                        [Likhasi 52–54]

9.1      Bhala TIMBILI tigameko letentiwa nguMagumeni letikhomba kungabi
         nenhlonipho kuletheksthi.                                                             (2)
9.2      Kuphatamisa kwaMagumeni            kuchubeka    kwemhlangano    kubiketelani
         ngebuholi bakhe?                                                                      (2)
9.3      Ngusiphi sigameko lesikuletheksthi lesisetjentiswe ngumbhali kuveta kutsi
         umlingisi longuMagumeni uyalilandzela libito lakhe? Chaza.                            (2)
9.4      Ngusiphi sizatfu lesenta kutsiwe Magumeni ungumlingisi losicaba uma
         kufundvwa letheksthi?                                                                 (2)
9.5      Nguyiphi incenye yesakhiwo senoveli legcanyiswa            ngulomhlangano
         bewubanjwe nguMphikeleli kuletheksthi? Chaza.                                         (2)
9.6      Sigameko sekwetfulwa kwemibiko yetinsita siveta kutsi lendzaba yenteka
         kusiphi sikhatsi? Sekela imphendvulo yakho.                                           (2)
9.7      Abehloseni umbhali ngekuveta Mphikeleli abambelela angayekeli kuloko
         lakholelwa kuko ngekusebentela ummango nobe ahlukunyetwa?                             (2)
9.8      Tetsamelilwati       tifundzani   ngenkhulumo   yaMphikeleli   legcanyisiwe
         kuletheksthi?                                                                         (2)
9.9      Kuba nababe kubalulekile emphilweni. Vumela nobe uphikise lesitatimende
         ubhekise emphilweni yaMphikeleli.                                                     (2)
9.10     Sendlalelomuva saMphikeleli samsita njani kumelana nebantfu labafana
         naboMagumeni?                                                                         (2)
9.11     Ngekubona kwakho abefanele yini Mphikeleli kutsi ashade Khulumile? Chaza.             (2)
9.12     Ngemaphuzu LAMATSATFU veta kutsi yini lekujabulisako ngesiphetfo
         saMphikeleli kulenoveli.                                                              (3)
                                                                                               [25]
Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         17                             DBE/Lweti 2022
                                          NSC

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Bhala indzabambhalo lapho uchaza khona kutsi balingisi balenoveli bayivete ngayiphi
indlela lemilayeto lelandzelako. Sekela imphendvulo yakho ngetigameko letisenovelini.

    Tinike sikhatsi sekumati umuntfu ngembikwekushada naye.
    Ungatibandzakanyi nebugebengu.
    Ubolalela uma wekhutwa.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                              [25]

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.

ITHEKSTHI C

Bakhuluma njena sebahleli embhedeni bobabili. Bacale babukane emehlweni.
Bahleke. Baphindze bagonane sikhatsi lesidze.
'Akukafaneli kutsi uhambe nyalo. Wati ngani noma Macaleni utokulalela endleleni?'
'Ungangetfusi wena. Utsi angenta njalo?'
'Angati ngiyacabanga nje kuphela.'                                                      5
'Kute sikhali lapha? Intfo lekhona ngulentjumentju yaSicobolo. Uma uyitsatsa usheshe
ungibuyisele yona, nayi'. Ayitsatse Mlungisi. Aphume ahambe. Uhamba uyasheshisa.
Atsi usaya ngasekhaya, nati titfuntana tebantfu labatsatfu. Utawuhlangana nabo
Mlungisi. Kutsi akabhace. Abone kutsi sebambonile. Acondze ngco kubo. Atsi uma
sekasedvute nabo, bahlukane phakatsi. Abone Mlungisi kutsi kuyonakala, asondzele        10
kubo. Bete nabo. Batsi uma bahlangana naMlungisi, bashaye. Abone kutsi bagadla
ngeliketane; eve umsindvo walo. Agcume abuke etulu Mlungisi. Likhale etimbanjeni
liketane. Atsi uyalibamba bashaye sandla. Atsi uyagwaza ngentjumentju. Achele lawa
madvodza. Abone kuncono acele empunzini. Likhale futsi liketane emahlombe. Avuke
asikite ngentjumentju achele futsi lamadvodza. Atsi uma achela atsatsele ngelitubane    15
futsi Mlungisi. Awashiye awadzelise lawo madvodza. Utsite uma afika ekhaya,
wabukisisa sandla lebasishayile. Besivuvukile. Ulimele kakhulu lapha emunweni.
Abuke emanti. Atitfobe. Agcobise umutsi, alale luvalo lumshaye kancane uma
acabanga Macaleni. Asole shengatsi Macaleni utawubuya ngempela atolandza
Lomusa.                                                                                 20
Alale Mlungisi. Butse bufika butfongo bebulanywa nguleliphupho lelimbeleselako.
Aphuphe Mlungisi abone kutsi kufanele asheshise. Acabange nekutsi kunekwenteka
kutsi lulaka lweyise lolucishe lwamlimatisa ngaMacaleni.
Angitjele Lomusa kutsi ngilobola kubani masinyane. Mlungisi ukhuluma yedvwa.
Abone kuncono abonane naLomusa bayikhulume iphele indzaba yabo.                         25
Kusa kwabonwa nguye Mlungisi. Waphutfuma esikolweni. Uhamba nje ucabanga kutsi
shengatsi bothishela batamhleka. Kuyabonakala phela kutsi kukhona lokumntinyelile
ebusweni. Uyacinisela noko.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        18                            DBE/Lweti 2022
                                         NSC

'Hawu Mlungisi; shengatsi uyancipha nje nyalo?'
'Washo njalo Madvodza.' Atibuke Mlungisi. Akhumbule kutsi loko lokumdlako liphupho.    30
'Usakuphetse kahle kodvwa Lomusa?'
'Ungiphetse kahle yena. Intfo leyiyinkinga nje kutsi kufanele ngishade naye
madvutane. Nako-ke kusekhona titsikameto lekufanele ngitigudlute kucala.'
'Yena utimisele ngekutsi nishade?'
'Yena akanankinga.'                                                                    35
'Uma kunjalo chubeka nemalungiselelo-ke wena. Tsine siyokusita uma
usidzinga. Uke waya ekhaya kini kutsi bayombona?'
'Akamange waya. Inkinga ngumake. Akafuni nekumbona nalapho ahambe khona.'
'Yilungise lentfo Mlungisi imcoka kakhulu. Coca namake wakho. Iyangetfusa lentfo
yekuncipha kwakho.'                                                                    40
Bahlukane. Mlungisi wakhombisa kujabula uma eva Madvodza akhuluma emavi
lakhutsata kangaka. Sitse siphuma sikolo Mlungisi wabe sekajahe kuyobona Lomusa.
Wendlula ekhaya, batsi kucoca nenina. 'Ngivumeleni ngishade naLomusa make.'
'Umfunani umfelokati wena?'
'Ngimi loyosala nine ningasekho. Ngicondza kutsi ngifuna kuhlala nemuntfu              45
lengimtsandzako.'
                                                                    [Emakhasi 54–55]

11.1     Bhala tintfo LETIMBILI letisekucaleni kwaletheksthi letikhomba umoya
         welutsandvo.                                                                       (2)
11.2     Kufuna sikhali kwaMlungisi kubiketelani ngeluhambo lwakhe lwekubuyela
         emuva ekhaya? Chaza.                                                               (2)
11.3     Ngusiphi sigameko lesikuletheksthi lesisetjentiswe ngumbhali kuveta kutsi
         Macaleni uyalilandzela libito lakhe? Chaza.                                        (2)
11.4     Ngusiphi sizatfu lesenta kutsiwe LaNdlovu ungumlingisi loyindilinga uma
         kufundvwa letheksthi?                                                              (2)
11.5     Sigameko lapho kushaywa Mlungisi ngeliketane siveta yiphi incenye
         yesakhiwo senoveli? Usho ngani?                                                    (2)
11.6     Ngukuphi lokuvetwe kuletheksthi lokukhomba kutsi lendzaba yenteka
         esikhatsini salomuhla?                                                             (2)
11.7     Abehloseni umbhali ngekuveta Mlungisi angawuguculi umcondvo wakhe
         ngaLomusa emva kwekuba sekalinyatwe nguMacaleni?                                   (2)
11.8     Simo sendzawo lahlala kuyo Lomusa simsite ngayiphi indlela kuchuba
         libhizinisi lakhe? Chaza.                                                          (2)
11.9     Ngusiphi sifundvo lesimcoka longasifundzisa lijaha leselilungele kutsatsa
         umfati njengaMlungisi? Usho ngani?                                                 (2)
11.10    Mlungisi abengenta ncono emphilweni kube uyise abesaphila. Vumela nobe
         uphikise lesitatimende.                                                            (2)
11.11    Ngekubona kwakho abefanele yini LaNdlovu kutsi amalele Mlungisi kutsi
         ashade Lomusa longumfelokati? Chaza.                                               (2)
11.12    Ngemaphuzu LAMATSATFU veta kutsi yini lekujabulisako ngesiphetfo
         saLomusa nebangani bakhe kulenoveli.                                               (3)
                                                                                            [25]
                                       NOBE
Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                     DBE/Lweti 2022
                                          NSC

TEMDZABU

Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Bhala indzabambhalo ngalobuciko bemlomo leveta lemilayeto lelandzelako bese
wesekele ngemaphuzu labumbene naloku lokubaliwe ngentasi.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.
    Ungalilahli litsemba.
    Imphumelelo ita ngekubeketela.
    Beka sive embili.
Inganekwane:
 Hluphekile
Saga:
Akulahlwa mbeleko ngakufelwa.

Tibongo
Madiba
1         Ngitibonile tincocodzi,
2         Tikwetfulel' ingadzibe
3         Bomongameli bemav' emhlaba,
4         Bats' uwucophil' umlandvo,
5         Ngekubuyis' i-Afrika lesentasi,
6         Ngemlom' etafuleni wancoba,
7         Wavimbel' ingati lebovu.
8         Tilishumi kuNkhwenkhweti,
9         Emnyakeni wanga-1994
10        Waniketw' emandl' ekubusa,
11        Sengatsi ngiyakubon' ugiya,
12        Sengatsi ngiyakubon' umoyitela,
13        Hhayi ngekujabulel' umbuso
14        Inkhululeko kuphela kulabamphisholo,
15        Inkhululeko kuphela kubadzeshi.
16        Uyajabula wanga-1918,
17        Ngekuvela kwakho kubakaXhosa,
18        Washiya bukhosi eTranskei,
19        Wabashiya baTembu wafulatsela
20        Watsi 'ngingum' Afrika!'
21        Wakhetsa kuyakulwa esilungini.
22        Ungamlibali Sabata,
23        Ngekukuyis' enyonini,
24        Udzimat' unatse nase Fort Hare,
25        Ngob' uyihl' asakhotsama.
26        Bewungasilo nakancane livaka.
                                                              [Likhasi 115–116]    [25]

Emalungelo agodliwe                                                       Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        20                           DBE/Lweti 2022
                                         NSC

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Fundza letheksthi leyincenye yenganekwane bese uphendvula imibuto lelandzelako.

                                     MANDLAKHE

Inkhosi yesive beyinebantfwana labanyenti emakhosikatini ayo lamanyenti. Indlovukazi
yaba nemntfwana munye, lowatiwa ngekutsi nguMandlakhe. Mandlakhe bekufanele
atsatse sikhundla seyise lapho uyise uma asakhotseme. Kwenteka ngalelinye lilanga
kwabakhona butimba mbumbulu. Lobutimba babuhlelwe balungiswa ngemadvodzana
enkhosi. Kwaphunywa entsatsakusa kwacondvwa emadlelweni, ematsafeni, 5
etinkhalweni nasetintsabeni. Bebayotingela tindlovu. Inhloso yebantfwana benkhosi
bekukuphatsela uyise wabo ematinyo endlovu. Batsi lapho baphuma batsi: 'Babe,
siyokuphatsela lokuhle kakhulu.' Baphuma netinja tabo. Bebaphetse butjoki, tikhali
nemahawu abo.

Kwafika kudzinwa, bahlala phasi badla kudla lebebakuphetse njengengcamu yabo.        10
Mandlakhe wayibona indlovu ihamba yodvwa. Watjela bomnakabo kutsi nansi indlovu.
Bacala balungiselela kuyibulala. Bayiciba yawa. Basondzela edvute kwayo baphetse
tikhali tabo. Yavuka indlovu yema ngetinyawo. Yatsi ayibacedze bantfwana
benkhosi. Babaleka bonkhe, kwasala Mandlakhe yedvwana. Wayigwaza yafa.
Wakhipha ematinyo ayo. Wawatsatsa wacondza lapho kunabomnakabo khona. Wafika         15
wabakhandza babase umlilo badla inyama yenyamatane. Betfuka nabambona afika
nematinyo endlovu. Badla bonkhe ndzawonye. Kwavunyelwana ngekutsi
akuchutjekelwe embili.
Lokwavisa buhlungu kutsi lendlovu yabonwa nguMandlakhe, cedze yabulawa nguye.
Kubuyela kwabo emuva kutawufana nekutsi bona abakenti lutfo. Bawahamba onkhe         20
ematsafa. Batihamba tonkhe tintsaba. Ayikho indlovu labaphindze bahlangana nayo.
Tinhlitiyo tabo taba buhlungu kakhulu. Kudzinwa kwaba ngemandla kubo bonkhe.
Akekho lowafisa kutsi kuchutjekwe neluhambo. Bacabanga ngemhume lomkhulu
labayekwendlula kuwo, beva baphelelwa ngemandla. Babambisana ematinyo endlovu,
bahamba bacondza ekhaya. Batse nabayofika emhumeni babamba Mandlakhe                 25
bamfaka ekhatsi emhumeni. Bavumelana kutsi akekho namunye lotawufike akhulume
ekhaya kutsi kwentekeni. Bavumelana kutsi batawutsi udliwe tingwenyama. Bona
basindze ngekulambisa ngendlela simo besimatima ngayo. Bakwenta konkhe loko
bacabanga kutsi akekho lobabonako.
Batse nabangena ekhaya, babona inyoni lebeyiloku ibalandzela ikhuluma:               30
'Mandlakhe bambulele,
Bambulele bomnakabo,
Mandlakhe umbulali wendlovu,
Mandlakhe ubangiswa bukhosi.'
Abindze onkhe emadvodza abekhona lapho, ase kulalelwe lenyoni lenakashele            35
ngaMandlakhe. Kwasuka munye umntfwana wenkhosi wayishaya ngelitje, yabaleka
lenyoni. Yabuya futsi yachubeka ngekukhuluma. Kwatsiwa kuncono ingashaywa
lenyoni, kepha ilalelwe kutsi itsini. Kwavunyelwana kutsi akuyekelwe lenyoni
kuchutjekwe netindzaba letibalulekile tesive. Kwatsiwa akucocwe tindzaba
letibalulekile kuyekelwe lenyoni yemikhuba. Kwaba lukhuni kutsi ngubani lotawucala   40

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          21                                  DBE/Lweti 2022
                                           NSC

lendzaba yaMandlakhe. Inkhosi yababuta ngemuva kwekwetfula ematinyo endlovu
kuyo yatsi, 'Nihlangene yini nendvuna yami yemphi?'
'Yebo, sihlangene nayo babe.' 'Ngiyitfume kutsi iyongilandzela sihlabatsi semhume
lona lenendlule kuwo ngitewulapha imphi yami.' Yatsi beyisho kanjalo inkhosi, bacala
babukana bodvwa.                                                                     45
                                                                               [Likhasi 62–63]

13.1     Bhala tintfo LETIMBILI letikhomba simonhlalo kulenganekwane.                               (2)

13.2     Shano lisu lekuvetwa kwebalingisi lelisetjentiswe ngumbhali kuveta umlingisi
         longuMandlakhe. Sekela imphendvulo yakho.                                                  (2)

13.3     Umusho logcanyisiwe kulenganekwane uveta muphi umoya kutetsamelilwati?
         Chaza.                                                                                     (2)

13.4     Nguwaphi emaciniso          LAMABILI    lavetwe   ngulenyoni       ngalokwenteke
         kuMandlakhe?                                                                               (2)

13.5     Hlobo luni lweludvweshu loluvetwe kulenganekwane? Sekela imphendvulo
         yakho.                                                                                     (2)

13.6     Lesaga lesitsi 'yawucitsa umutsi inkhonyana' sihambelana njani nekutfunywa
         kwendvuna emhumeni lapho kufakwe khona Mandlakhe?                                          (2)

13.7     Ngemaphuzu LAMATSATFU             shano    ligalelo   lelifakwa     tinganekwane
         ebantfwaneni.                                                                              (3)

                                           NA

Fundza letibongo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

SIKHUNGO SASEMATSAMO

1      Ulidvonsamehlo sikhungo setimangaliso,
2      Kuwe kubonakala labadzala nalabancane,
3      Kuwe kubonakala labamnyama nalabamhlophe,
4      Sibona bomake ngetidziya netidvwaba,
5      Sibon' ematjitji ngendlamu nemihelwane,
6      Sibona tintfombi ngemahiya netimvadla,
7      Sibon' emajaha ngengwe nenkhonyane,
8      Sibon' emadvodza ngemajobo nemibhenso,
9      Sibon' emachegu ngencincane nemibhodze.
10     Ngawe sati inchoboza nencoshane,
11     Ngawe sati indvuli nelikhwane,
12     Ngawe sati imidvonso nelikhotsamo,
13     Ngawe sati ingcongwane nemshayo,
14     Ngawe sati imiganu nelishongwe,
15     Ngawe sati imigwenya nemihlanga.
                                                                           [Likhasi 118]

13.8     Ngusiphi sinongo lesivetwe ngumugca we-1 kuletibongo. Usho ngani?                          (2)

13.9     Ngubuphi bunkondlo lobakhiwa nguletinhlavu letigcanyisiwe emgceni we-10
         newe-11? Fakazela imphendvulo yakho.                                                       (2)
Emalungelo agodliwe                                                                        Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       22                                DBE/Lweti 2022
                                        NSC

13.10    Leligama leligcanyisiwe kuletibongelelo lakha bunkondlo buni? Sekela
         imphendvulo yakho.                                                                 (2)

13.11    Lesikhungo saseMatsamo      silutfutfukisa   ngayiphi   indlela   lubumbano
         lwetinhlanga?                                                                      (2)

13.12    Bantfu baseNingizimu Afrika bahlomula ngayiphi indlela kuleSikhungo
         saseMatsamo? Chaza.                                                                (2)
                                                                                            [25]

                                                             SAMBA SESIGABA B:              25

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          23                             DBE/Lweti 2022
                                           NSC

SIGABA C: UMDLALO

Kulesigaba kunemidlalo LEMIBILI. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze lonyaka
uphendvule ngawo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kulowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto
         loyindzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule
         imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha
         enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto
         loyindzabambhalo.

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Bhala indzabambhalo uvete lokwenteka emdlalweni lokufakazela kutsi Ncobile
naMphotfo baphumelele emphilweni ngekuba nesimilo lesiveta letimphawu
letilandzelako:

 Kubeketela
 Kutimisela
 Kungabambi emagcubu

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                              [25]

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Fundza letheksthi leyincenye yemdlalo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI E

(Mphotfo wenela kuva loko, akaphotisanga maseko, wacondza kuNcobile asavutsa
lulaka lodvwa, emehlo ahlengetela tinyembeti)

MPHOTFO:         (Atfukutsele) Ncobile wabani lomtfwalo lowetfwele?
NCOBILE:         Wakho Mphotfo, wena ucabanga kutsi wabani?
MPHOTFO:         (Atfukutsele) Ncobile ngitsi wabani lomtfwalo lowetfwele?              5
NCOBILE:         (Ngalophansi) Wakho Mphotfo.
MPHOTFO:         (Amunyu) Ungabodlala ngami wena ungenta lesikhulu siphukuphuku
                 uloku ubhaca ngelicembe njengengobiyane! Ngitsi lesisu sabani?
NCOBILE:         Lengikutjele kona kuliciniso, sisu sakho!
MPHOTFO:         (Enyanyile) Lokukhulunywa ngumalume wakho kuliciniso ngobe wena 10
                 ungumntfwana wadzadzewakhe! Kute umuntfu lomdzala cobo
                 longacamba emanga lanjena nitihlobo tengati! Ngicela uhambe nyalo!
NCOBILE:         (Akhala kalusizi) Mphotfo, ngiyakucela tsine mntfwanaketfu
                 ungikholwe kuloko, umntfwana lengimetfwele wakho futsi mine
                 angikhumbuli nangalinye lilanga make atsi kunadzadzewakhe!             15
MPHOTFO:         (Enyanyile sibili) Ncobile, ngiyetsemba ungive kahle kutsi ngitsiteni,
                 butsa emakululu akho uphume uphele kulendlu yami, umnyango
                 uvulekile!

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          24                              DBE/Lweti 2022
                                           NSC

NCOBILE:         Mphotfo, mine ngimsulwa kuloku, anginacala, umntfwana lona wakho!
                 Wakho lomntfwana Mphotfo, losemafini nguye kuphela fakazi wami             20
                 kuloko!
MPHOTFO:         (Ancapha) Kukhala kwakho ntfombatana angeke kwakusita ngalutfo
                 nobe ungakhala ingati! Lami linye kuwe nyalo, phuma uphele
                 uyewubanunusela embili lomntfwana, mine njengobe malume wakho
                 angitjelile ngco, sengigeza tandla ngawe. Ungibona kukhubateka             25
                 nekukutsandza kakhulu sewucabanga kutsi unganginika umntfwana
                 longasiyo ingati yami! Ucabanga kutsi nguwe kuphela umfati
                 kulomhlaba lotsandza indvodza lekhubatekile?
NCOBILE:         (Ngelusizi) Mphotfo mine ngiyakutsandza!
MPHOTFO:         (Ngelunya) Konkhe lokukhuluma nyalo sikhatsi sako sesendlulile             30
                 ntfombatane. Mine sengiyakutondza! Ngiyakutondza! Hamba! Ngitsi
                 hamba nyalo! Vele hamba! Loku lengikushoko angeke ngantjintja
                 kuko. Hamba!
NCOBILE:         Mphotfo kodvwa …
MPHOTFO:         (Abhavumula) Hamba umikise umntfwana kaMkholo lonsundvu lapho              35
                 wamtfola khona, wehlukane nami! Ukhumbule kutsi emanti lapho ake
                 ema khona aphindze eme futsi njengobe naloke walunywa likululu
                 liyewuphindze limlume futsi. Nyalo ngisengotini lembi, nemphilo yami
                 seyizulelwa ngemangce ngendzaba yakho! Hamba nyalo Ncobile
                 ngiyakukhulula! Nawe futsi ngicela ukhululeke enhlitiyweni yakho           40
                 njengobe nami sebangikhululile, ngakucisha engcondvweni yami.
                 Luchubeni lutsandvo lwenu naMkholo lona, nemntfwana ngaphandle
                 kwekwesaba umuntfu. (Amkhomba abuye amnyonkholote)
NCOBILE:         (Akhala) Mphotfo, ngicela ungiphe inombolo yakhe ngimshayela nyalo
                 malume nawe ukhona ngobe ungenyela inyama emantini.                        45
MPHOTFO:         (Ngelunya) Sikhatsi sekudlala angisenaso ntfombatane lendzala
                 ngobe langitjele kona angeke kwantjintja, ngicela uphume nyalo
                 ngingakakuwokoti ngemphama, umnyango uvulekile! Ungaloku utitsela
                 ngalabandzako yehhe, phuma bo wena! Phuma uphele!
NCOBILE:         (Ahamba) Sala kahle Mphotfo, kodvwa ubati nome kunini kutsi                50
                 labakushoko ngami akusilo liciniso. Ngalelinye lilanga liciniso
                 litawuvela ebaleni nome ngingasekho. (Akhale aze abe nesibibitfwane
                 atsatse tijumba takhe aphume)
                                                                        [Likhasi 152–154]

15.1     Ngubani umphehli weludvweshu kuletheksthi? Usho ngani?                                  (2)

15.2     Catsanisa umoya lovakala kuletheksthi lengenhla emkhatsini waNcobile
         naMphotfo.                                                                              (2)

15.3     Sinjani simonhlalo salendzawo labakuyo boNcobile naMphotfo kuletheksthi
         lengenhla? Chaza.                                                                       (2)

15.4     Mphotfo uvetwe anesimilo       lesinjani   ekucaleni   kwaletheksthi?   Sekela
         imphendvulo yakho.                                                                      (2)

15.5     Esiphetfweni saletheksthi lengenhla ikhona yini ingwijikhwebu? Chaza.                   (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               25                           DBE/Lweti 2022
                                                NSC

15.6     Ngusiphi sigameko lesikuletheksthi lesenta kutsi ufise kuchubeka ufundze
         lomdlalo wonkhe? Sekela imphendvulo yakho.                                            (2)

15.7     Hleta ungumdlali lokholwekako kutsi uyaphila. Vumela nobe uphikise
         lesitatimende bese uyesekela.                                                         (2)

15.8     Utifundzisani umbhali tetsamelilwati ngesento saMphotfo sekucosha Ncobile?            (2)

15.9     Nguliphi ligalelo           labenalo   Ntfombilencane   emphilweni    yaNcobile
         njengemngani?                                                                         (2)

15.10    Hlatiya lenkhulumo letsi 'Ubhaca ngelicembe njengengobiyane,' bese uyasho
         kutsi ibumbene ngayiphi indlela nemdlali longuNcobile.                                (2)

15.11    Ucabanga kutsi yini inhloso yembhali yekuveta Ncobile agana Mphotfo
         lophuyile abe yena anesendlalelomuva lesihle?                                         (2)

15.12    Umbhali ube nelikhono lekuvetela tetsamelilwati kutsi inhlupheko ayikuvimbi
         kuphumelela kwemuntfu. Ngemaphuzu LAMATSATFU sekela lesitatimende
         ubhekise emphilweni yaMphotfo.                                                        (3)
                                                                                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2022/d830ee3d-9cc3-4740-84ce-bd1e662c0ae8) — siSwati HL · QP · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2022/57f6af1b-4bd3-4870-8495-e177b0deded6) — siSwati HL · QP · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021/cec2f463-b79e-4d07-9fa7-e2d2f1ad4cb1) — siSwati HL · QP · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020/0bb7e6fe-23bf-41e0-9f8a-b2ca57338dab) — siSwati HL · QP · 2020 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019/0bd1c003-8e87-4081-ab49-970faefde194) — siSwati HL · QP · 2019 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
