# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 19 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb
- Updated: 2026-10-29
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 19

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · siswati. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c) — QP · 2023 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                  NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                   LWETI 2023

                            TICONDZISO TEKUMAKA

EMAMAKI: 80

                      Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-19.

Emalungelo agodliwe                                              Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               2                           DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Uma umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka
         timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule
         indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.)

2.       ESIGABENI A, Uma umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       ESIGABENI B na-C (Lulwimi Lwasekhaya), Uma umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yendzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Uma ngabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto loyindzabambhalo.

4.       Uma umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Uma timphendvulo tingahambisani netinombolo temibuto, maka ulandzele
         ticondziso.

6.       Uma liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi
         nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto loyindzabambhalo: Uma indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lamisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Uma indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono
         lakhe   bese    kucociswana   nalabaphetse    umsebenti    wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         na-B.

8.       Imibuto lemifisha: Uma umhlolwa angakafaki bokhulumile nakufanele
         acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki uma baphendvule
         ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ ANGIVUMI. Onkhe
         emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/ kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA      nobe    LIPHUZU/UMBONO,          onkhe     emamaki      anikwa
         sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               3                      DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

'AWUTFOLAKALI' – FC Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko, babuye bavete kutsi lenkondlo letsi, 'Awutfolakali'
iyisathaya.

UMTIMBA:
Kwesekelwa ngemigca lesenkondlweni leveta kutsi lenkondlo iyisathaya:

    Sonkondlo ugceka lesimo selitulu utsi, akasati kutsi sifunani, ngiso kuphela
     lesatiko.
    Sonkondlo ugceka kutsi uma kusa, lesimo selitulu siba ngulokunye, litsi
     liyewushona sibe sesigucukile.
    Sonkondlo ugceka kutsi ekuseni liyashisa bese entsambama liyana nobe
     kuyabandza.
    Sonkondlo ugceka lesimo selitulu lesiye sishubise umnkantja, sente bantfu
     batibute kutsi banetingubo letingaki.
    Sonkondlo ugceka lesimo selitulu kutsi sente bantfu babanjwe yimikhuhlane uma
     kubandza kakhulu.
    Sonkondlo utsi imitimba iyamangala ingati kutsi kumele yente njani.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, ngekusho kutsi
sonkondlo uphumelele kuveta bufakazi bekutsi lenkondlo iyisathaya/inkondlogceka.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune imigca lefakazela kutsi lenkondlo iyisathaya.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A:                                                                                [10]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               4                         DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

'MADIDA' – NP Ndlovu

2.1      Sifanangwaca ngobe lamagama alomugca acala ngemsindvo lofanako, 's'.               (2)

2.2      Sidvonsamoya ngobe uyaphumula uma ufundza lomugca.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

2.3      Ilirikhi/Inkondlomvangedvwa, sonkondlo uvete imiva yakhe ngelutsandvo
         lolungavisiseki.                                                                   (2)

2.4      Sonkondlo ucondze kutsi lutsandvo lukwehlukanisa nebangani unamatsele
         kulowo lomtsandzako/Lowo lotfole lutsandvo uhlubuka bangani labephila
         nabo anamatsele kulesitsandvwa sakhe lasitfolile.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (KUNYE kwaloku.)                       (2)

2.5      Usisebentise ngemphumelelo ngobe lutsandvo luvele luntjontje inhlitiyo
         yemuntfu angakanaki/angakalindzeli.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)
                                                                                            [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

'UNGENYULILE' – FC Nkosi

3.1      Imphindvwa ngobe tonkhe tindzima talenkondlo tigcina ngemugca lofanako
         lotsi 'Yekukubonga ngingacedzi.'                                                   (2)

3.2      Imvumelwanosicalo ngobe yomibili lemigca icalisa ngelilunga lelifanako 'Se.'       (2)

3.3      Sonkondlo uvete umoya wekudvumisa/wekubongelela/wekuhalalisa/wenjabulo
         ngobe uMdali amsindzise ekufeni.                                                   (2)

3.4      Sonkondlo abegulela kufa.
         Sonkondlo abengasenatsemba lekuphila.
         Sonkondlo wavuka kulabafile.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (KUBILI kwaloku.)                      (2)

3.5      Sifundvo sekutsi kubeka litsemba kuMdali uma usetimeni letimatima
         kuyaphumelelisa/Sifundvo sekutsi ubobonga uma wentelwe lokuhle.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)
                                                                                            [10]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                            DBE/Lweti 2023
                                      NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

'NGOBA SEWUNGUMCABA' – GT Nkosi

4.1      Imphindza ngobe             kuphindvwe    ligama    lelifanako   emgceni   munye
         'watjakadvula'.                                                                        (2)

4.2      Luchumanosicalo ngobe lemigca lemibili icalisa ngeligama lelifanako
         'babodvwa'.                                                                            (2)

4.3      Ingcikitsi kungalaleli/temphilo/kugula ngobe sonkondlo ukhuluma ngemuntfu
         logula kakhulu ngenca yekungalaleli uma akhutwa ngemphilo. (KUNYE
         kwaloku.)                                                                              (2)

4.4      Sonkondlo abecondze kutsi lomuntfu lakhuluma ngaye abedvwalile/
         abetigcabha ahambela etulu, angatsatsi teluleko talabadzala. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                       (2)

4.5      Sonkondlo usisebentise kahle lesifaniso ngobe imbali naseyikhiwe iyabuna
         iphelelwe ngumsebenti wayo wekwenta kube kuhle, njengaye lololele
         ecansini akasenamandla futsi akasenamsebenti walutfo. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                               (2)
                                                                                                [10]

                                                NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

'TSANYELANI EMABALA' – MA Mhlongo

5.1      Silinganisamcondvo.                                                                    (1)

5.2      Imvumelwanosigcino leyecako.                                                           (1)

5.3      Secamagama.                                                                            (1)

5.4      Lemigca yakhiwe ngemagama lasukela kulamatsatfu kuya kulasihlanu.                      (1)

5.5      Sicedzelelamcondvo ngobe umcondvo losemgceni we-21 uphelela emgceni
         we-22.                                                                                 (2)

5.6      Sihloko siyahambelana ngobe kukhulunywa ngekutsanyelwa kwemabala
         kulungiselelwa kufika kwebayeni batewulobola.                                          (2)

5.7      Usisebentise kahle ngobe kulenkondlo kujatjuliwe, nalesifutamsindvo 'lililili!'
         sisetjentiswa uma kunemcimbi wenjabulo/Umshado/Emalobolo/Umtsimba.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)
                                                                                                [10]

                                                                    SAMBA SESIGABA A:           30
Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               6                       DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tinkhomba letisenovelini letiveta kutsi Lushawulo naTintfombi angeke bagcine
kahle esiphetfweni salenoveli.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete tigameko letikulenoveli letitinkhomba tekutsi
Lushawulo naTintfombi angeke bagcine kahle esiphetfweni salenoveli.
Imphilo yaLushawulo
 Kufika kwaLushawulo eMankayiyane atsandzane netintfombi letinyenti.
 Kulalela Tintfombi uma amtjela kutsi unina uyatsakatsa.
 Kucosha unina LaHlophe aphindze amshisele indlu.
 Kungeti emngcwabeni webantfwana bakhe atfumele emapulanka.
 Kwemukela Tintfombi abe atfole umntfwana nemlungu.

Imphilo yaTintfombi.
 Kubaleka ekhaya alandzele Lushawulo.
 Kukhulelwa angakamtjeli Lushawulo.
 Kutsakatsa bantfwana baLushawulo.
 Kucambela LaHlophe emanga atsi uyatsakatsa.
 Kusebentisa umutsi wekutsi atsandvwe kakhulu kwedlula LaMagagula.

Imphilo yaLaMagagula nebantfwana.
 Kungcwaba bantfwana bakhe ngaphandle kwemyeni wakhe.
 Kucelwa kutsi akhele Tintfombi indlu.
 Kujikelwa nguLaHlophe ngekutsi atsandze bantfwana baTintfombi.
 Kuhlupheka kwaLaMagagula abulawa yindlala nebantfwabakhe.
 Kuvusa likhaya lakaKhumalo acedze angasanakwa.

(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, ngetigameko letiveta
kutsi umshado waLushawulo angeke ube yimphumelelo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C:                                 [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               7                       DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Ludvweshu lwangaphandle, Lushawulo ucabana nenina ngobe amsola kutsi
         uyatsakatsa.                                                                     (2)

7.2       Kufuna kwati kutsi utawuphuma abhekephi LaHlophe/Wagcina ahambile yini
          LaHlophe? (KUBILI kwaloku)                                                      (2)

7.3      Iveta sibekandzaba sesimonhlalo, akukahlaliswana kahle ngobe Lushawulo
         utsi unina uyatsakatsa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

7.4      Kucamba emanga atsi uninatala uyatsakatsa kantsi nguye lote nemutsi
         kaKhumalo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

7.5      Kuletheksthi Lushawulo uloyisa unina nasemimangweni tiyaba khona
         letigameko letinjena.                                                            (2)

7.6      Kumfanela ngekutsi ungumlingisi longaguculwa simo, akazange awushiye
         umendvo wakhe naloku abehlupheka.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

7.7      Lesento siyingwijikwebu ngobe kuletheksthi kucoshwa          unina   kantsi
         luvutfondzaba luveta kutsi Tinfombi nguye longumtsakatsi.                        (2)

7.8      Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako:
         Labavumako batawesekela ngekutsi: Abefanele ngobe unguninatala wakhe
         labehleli naye sikhatsi lesidze.
         Labatawutsi abengakafaneli batawesekela ngemibono yabo lenembako.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

7.9      Sifundvo sekutsi ungamvisi buhlungu umtali wakho ngentfo longenaso
         siciniseko sayo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

7.10     Beyingeke iphumelele ingcikitsi yalenoveli ngaphandle kwaTintfombi ngobe
         nguye lowenta kutsi kuvele imphilo yasesitsenjini.                               (2)

7.11     Similo saLaMagagula kulenoveli sihle ngobe uyakwati kubeketela, nekutitfoba
         futsi uphuma ekhaya lelinemfundziso nemiyalo.                                    (2)

7.12     Teluleko tekutsi:
          Ahloniphe lapho endze khona.
          Ahloniphe uninatala.
          Abatsandze bantfu balapho endze khona.
          Atiphatse kahle emtini.
         (KUTSATFU kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (3)
                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               8                         DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO– DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tinkhomba letisenovelini letiveta kutsi Mphikeleli utawugcina angumholi.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete tigameko letikulenoveli letitinkhomba tekutsi
Mphikeleli utawugcina angumholi.

UMTIMBA

Mphikeleli nebangani bakhe.
 Msiti watfolela Mphikeleli indzawo yekuhlala.
 Matsiya umela Mphikeleli nakacoshwa esikolweni.
 Mphikeleli ukhetfwa uba ngumholi webafundzi.
 Mphikeleli akanabatali labamgcugcutela ngetindzaba tesikolo, utigcugcutela yena
   ngekwakhe.
 Mphikeleli uvusa likhaya lakaZwane.

Mphikeleli nebakaTsabetse.
 Tsabetse uncisha Mphikeleli indzawo yekuhlala abe abati batali bakhe.
 Magumeni ubangisa Mphikeleli ngetikhundla tekuphatsa ummango.
 Magumeni ukhankasa ngeligama laMphikeleli.
 Tsabetse ucambela Mphikeleli emanga utsi ubuya ejele futsi uliphekula.
 Tsabetse ufihlela Mphikeleli tincwadzi temathuna ebatali bakhe.

Mphikeleli nemmango.
 Mphikeleli wakhela ummango tindlu letinesitfunti.
 Mphikeleli ugcugcutela kutsi wonkhe umuntfu abuyele esikolweni.
 Mphikeleli ubamba imihlangano leta netinhlelo tekutfutfukisa ummango.
 Mphikeleli wenta imiklamo yekutfutfukisa ummango.
 Mphikeleli wakha ematfuba lamanyenti emsebenti.

(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

SIPHETFO

Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, ngetigameko letiveta
kutsi Mphikeleli utawuba ngumholi esiphetfweni.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C:                                   [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               9                                DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Ludvweshu lubangwa lukhetfo lolutawuba khona, lokwenta kutsi bangaboni
         ngeliso linye boKhulumile naLotifiso.                                                     (2)

9.2      Kukhona lokwenta tetsamelilwati tifune kuchubeka naletheksthi ngobe tifuna
         kuva ngemiphumela yelukhetfo lolulindvwe ngalabovu.                                       (2)

9.3      Lenkhulumo yaLotifiso isho kutsi kutawuphumelela Magumeni Tsabetse
         kepha esiphetfweni imiphumela iveta Mphikeleli Zwane aphumelela
         lolukhetfo.                                                                               (2)

9.4      Lenkhulumo iveta Magumeni angasuye umholi locotfo ngobe anganaki labo
         labahluphekile kepha anaka labanjingile.                                                  (2)

9.5      Lokuveta sibekandzaba sesikhatsi sanyalo kuletheksthi lukhetfo lolwentiwe
         ngummango/Kubanjwa imihlangano/Bantfwana bayafundza.
         (KUBILI kwaloku.)                                                                         (2)

9.6      Letinkhulumo taKhulumile tibiketela           kutsi     Mphikeleli   utawuphumelela
         elukhetfweni abe ngusosifundzave.                                                         (2)

9.7      Inhloso yembhali bekukuveta kutsi bomake banalo liso lekubona bantfu
         labangaba baholi emmangweni labaphila kuwo.                                               (2)

9.8      Kuletheksthi Lotifiso abefisa kutsi Magumeni aphumelele lukhetfo abe
         ngusosifundzave.                                                                          (2)

9.9      Kukhula kwaMphikeleli abona batali bakhe balwela inkhululeko naye
         kwamgcugcutela kutsi alwele inkhululeko yebahlali baseMbalenhle.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                               (2)

9.10     Akusiyo ingwijikhwebu ngobe letento takhe nemisebenti labeyenta Mphikeleli
         bekukhombisa kutsi utawuba ngumholi ekugcineni.                                           (2)

9.11      Magumeni akaphumeleli kuyitfutfukisa ingcikitsi ngobe nguye labephikisa
          tinchubo taMphikeleli tekutsi bantfu bakhululeke.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

9.12     Umuntfu lomusha lofisa kuba ngumholi ungameluleka ngekutsi:
          Atsandze imfundvo.
          Asebentele ummango ngekwetsembeka.
          Akhetse baholi labacotfo.
          Alwele emalungelo abo.
         (KUTSATFU kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                               (3)
                                                                                                   [25]

Emalungelo agodliwe                                                                      Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10                         DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tinkhomba letisenovelini letiveta kutsi Lomusa naMlungisi angeke bashade
esiphetfweni.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete tigameko letikulenoveli letitinkhomba tekutsi
Lomusa naMlungisi angeke bashade esiphetfweni.
Imphilo yaMlungisi nebangani bakhe.
   Madvodza utjela Mlungisi kutsi akacaphele abuye amhlolisise Lomusa.
   Madvodza uyamekhuta kutsi akacale ati kabanti ngemphilo yaLomusa.
   Madvodza naSikhuni bakha lisu lekutsi atibonele tintfo lebetentiwa nguLomusa.
   Mlungisi ulotjolelwa bangani kungekho bantfu labadzala.
   Mlungisi akayati imvelaphi yaLomusa.
   Sikhuni utjela Mlungisi kutsi uyayati indlovukati yetidzakamiva abe asho Lomusa.
Imphilo yaLomusa nebangani bakhe.
   Kuhlala kwaLomusa emcashweni kungatiwa imvelaphi yakhe.
   Kutfolakala kwaLomusa naNkhangala badla tidzakamiva.
   Kutfolakala kwaLomusa aboleka imali yekukhipha Sicobolo ejele.
   Kutfolakala kwaLomusa naNkhangala babala imali lekungatiwa kutsi bayitsatsaphi.
   Kungena kwaLomusa esibhedlela ngenca yetidzakamiva.
   Kukhetsela Mlungisi bangani.
Imphilo yaMlungisi nebatali bakhe.
 LaNdlovu akamfuni Lomusa ngobe angumfelokati.
 Malume uyala kuyewumlobolela.
 Liphupho leyise lebelimhlupha njalo.
 Kusha kwetimphahla taMlungisi kuwadilophu.
 Kungatsatsi tecwayiso tamalume wakhe tekutsi acale ati ngaLomusa.
 Kulungiselela umshado ngaphandle kwetibusiso talabadzala.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, ngetigameko letiveta
kutsi umshado waLomusa naMlungisi angeke ube imphumelelo esiphetfweni
salenoveli.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na
C:                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              11                        DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA
TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala
11.1     Loludvweshu lubangelwa kutsi Mlungisi akamfuni umngani waLomusa
         longuNkhangala/Lomusa akabafuni bangani baMlungisi boMadvodza
         naSikhuni. (KUNYE kwaloku.)                                                       (2)
11.2     Kukhona lokuheha tetsamelilwati ngobe titawufuna kwati kutsi Mlungisi
         naLomusa batawuhlukana yini nalabangani babo/Tetsamelilwati titawufuna
         kwati kutsi letingcoco tabo titawuphelelaphi. (KUNYE kwaloku.)                    (2)
11.3     Sikhuni akazange asicedze sikolo wangenela tidzakamiva, nalamuhla
         lukhona lusha loluyekela sikolo luyewuhlala emigwacweni ludle
         tidzakamiva/Kuleminye   imimmango      lusha   lwakhona    alwenti
         njengaSikhuni, luyafundza luphumelele lube neticu ngobe kungekho
         kusetjentiswa kwetidzakamiva. (KUNYE kwaloku)                                     (2)
11.4     Lomusa abelicili wehlisa umoya ngemabomu ngobe abengafuni kuphazamisa
         emalungiselelo emshado/Ubalekela kukhuluma ngebatali bakhe ngobe ati
         kutsi bayaphila/Uvikela Nkhangala ngekutsi ambite ngengilosi.
         (KUBILI kwaloku.)                                                                 (2)
11.5     Lomugca uhambisana nesibekandzaba sesikhatsi salomuhla               ngobe
         letidzakamiva lekukhulunywa ngato tiyasetjentiswa nalomuhla.                      (2)
11.6     Kuletheksthi ubonakala angasayifuni lemphilo yekudla tidzakamiva labeyiphila
         kusukela ekucaleni kwalenoveli/Kuletheksthi utsi Lomusa naMlungisi
         abafanelani kepha uyaya kuyewumlobolela Lomusa. (KUNYE kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)
11.7     Lemphendvulo iyingwijikhwebu ngobe kuletheksthi akafuni kukhulunywe
         ngebatali bakhe utsi imvusela emanceba kepha kuluvutfondzaba batali
         baLomusa bayavela bakhuluma lokwehlukile.                                         (2)
11.8     Mlungisi abetama kulungisa tintfo letingahambi kahle ngesimilo saLomusa
         nebangani ngembikwemshado lokwenta kutsi ahambisane nelibito lakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)
11.9     Kufundvwa kutsi kudla tidzakamiva kuyingoti, tingena tihlale emitsanjeni
         yemuntfu kube matima kutiyekela nobe angasatifuni.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)
11.10    Ingcikitsi yelutsandvo beyingeke iphumelele ngaphandle kwakhe ngobe
         nguye labetsandza Lomusa ngalokwecile kusukela ekucaleni kwalendzaba
         kute kuyewufika esiphetfweni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)         (2)
11.11    Bobabili bebadla tidzakamiva, batfolakala etindzaweni tekucedza koma,
         batigebengu /Bobabili abakacedzi sikokolo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)
11.12    Teluleko letitsi:
          Uma ngabe udla tidzakamiva hamba kubeluleki betemphilo/bengcondvo.
          Hamba endzaweni lapho kuvuselelwa khona similo.
          Ungayekeli sikolo ngobe silikusasa lakho.
          Khetsa bangani labakahle.
         (KUTSATFU kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                   (3)
                                                                                           [25]
Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              12                            DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tinkhomba       letiveta   kuphumelela       nobe    kumatima    kulobuciko    bemlomo
lobubaliwe.

SINGENISO
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete tintfo letibufakazi bekutsi ungacala matima
kodvwa ekugcineni uphumelele.

Imphilo yentfombatane kulenganekwane letsi Intsandzane Nenhlanti Yemilingo.
 Intfombatane yakhula matima ingenanina ishaywa kabuhlungu.
 Intfombatane beyihlushwa ngumake lomncane wayo, yenta yonkhe imisebenti
   yasekhaya.
 Intfombatane beyilusa tinkhomo, inetfwa timvula, ishiswa lilanga imini yonkhe.
 Intfombatane beyinganikwa nekudla yate yasitwa yinhlanti emfuleni.
 Intfombatane nobe ikhule matima kodvwa ekugcineni yaphumelela yashada
   nendvodzana yenkhosi.

Imphilo yenkhosi Tobias Nkosi.
 Inkhosi Tobias yalahlwa, yakhula njengentsandzane.
 Inkhosi yalahlwa njengentfo lengenamsebenti yanganakwa.
 Inkhosi yakhuliswa ngugogo wayo waseFeni.
 Inkhosi yaba lusito kubantfu baseSteyn dolobha.

Sifaniso: Kulahliswa kwenyongo yenyatsi- kushiya umuntfu ebaleni angenayo
indlela yekutisita.
 Inkhosi Tobias yashiywa ebaleni kabuhlungu yalahlwa njengenyongo yenyatsi
    kepha ekugcineni yaphumelela yabekwa yaba yinkhosi yesive.

SIPHETFO
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, ngekuveta kutsi nobe
ungakhula uhlupheka kepha ekugcineni uyaphumelela.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune emaphuzu lasencwadzini lasekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C:                                      [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              13                        DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

INDLULAMITSI NENGWENYA

13.1     Inganekotilwane ngobe balingisi bakhona tilwane.                                  (2)

13.2     Kukhona, kufuna kwati kutsi njengobe indlulamitsi ingakwati kuhlamba
         itawuhamba njani iyewufika ekhaya lengwenya.                                      (2)

13.3     Ludvweshu lwangaphandle, kunekungavisisani emkhatsini wendlulamitsi
         nengwenya ngobe ayifuni kungena emantini.                                         (2)

13.4     Ngumlayeto wekutsi yati kukhetsa bangani labacotfo nalongabetsemba.               (2)

13.5     Lesigameko siveta umoya wekwesaba nekwetfuka ngobe ingwenya idla
         letinye tilwane.                                                                  (2)

13.6     Indlulamitsi seyifikelwa kwesaba nekungametsembi lomngani wayo kutsi
         kungenteka ifike ekhaya lengwenya idliwe ibe inyama.                              (2)

13.7     Ingwenya isilwane:

            Lesisatjwako.
            Lesinebungoti.
            Lesingaketsembeki.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (3)

TIBONGO TENGWENYAMA BHUNU

13.8     Sicedzelelamcondvo ngobe lomcondvo wemugca we-2 uphelela emigceni
         lelandzelako.                                                                     (2)

13.9     Imvumelwanosigcino leyecako ngobe lemigca igcina ngelilunga lelifanako 'ni',
         bese umugca losemkhatsini uyehluka ekugcineni.                                    (2)

13.10    Lomugca uchaza kutsi lenkhosi iyephana/Inkhosi iyasondla sive,
         asilambi/Inkhosi inenhlitiyo lenhle/Iyasicabangela sive sayo.                     (2)

13.11    Letibongo tinemigca le-20, emagama asukela kulamabili kuya kulamane.              (2)

13.12    Ngikuphica ngenyoni yami legitjelwa bantfu ibasuse kulenye indzawo, ibayise
         kulenye.                                                                          (2)

                                                                 SAMBA SESIGABA B:         25

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              14                       DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Babhala tigameko letiveta lokwenteka emdlalweni lokubufakazi bekuvetwa
kwalabadlali ngalendlela.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi labadlali baphumelele kudlala
letindzima labalindzeleke kutidlala emdlalweni.

Umtimba
Bahlolwa baveta bufakazi bekutsi baphumelele kudlala letindzima letisemdlalweni.

Ncobile ungumdlali logcamile/ummeleli.
 Ncobile ekucaleni uvetwe anenkinga yekushonelwa singani sakhe.
 Ncobile nguye umdlali lohambisana nesihloko.
 Ncobile ubukene nenkinga yekukhetselwa singani.
 Ncobile ubukene neluchungechunge lwetinkinga.
 Ncobile uyaphumelela ushada nesingani latikhetsele sona.

Hleta ungumkhweteli.
 Hleta uta nelisu lekubulala Gedlembane.
 Hleta utsi akushiswe sitfombe saGedlembane.
 Hleta utjela LaHleta kutsi Ncobile utsandzana naMphotfo.
 Hleta utjela Mphotfo kutsi sisu saNcobile sibikiwe kaMavimbela.
 Hleta uta nelisu lekutsi balandzele Ncobile ngalesikhatsi aya emathuneni.

LaMagagula ungumelekeleli.
 LaMagagula welekelela LaHleta kwecwayisa Ncobile.
 LaMagagula wemukela Ncobile ngalesikhatsi acoshwe nguMphotfo.
 LaMagagula upheleketela Ncobile esibhedlela.
 LaMagagula uhlanganisa Ncobile nenina bayacolelana.
 LaMagagula ufaka sandla emphumelelweni yaNcobile.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, lokufakazela kutsi
baphumelele kudlala letindzima.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na
C:                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              15                        DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

15.1     Aveta sibekandzaba sendzawo, kusemakhaya ngobe kusanatfwa emahewu
         ngendzebe.                                                                        (2)
15.2     Umoya wekujabula, bayacoca bakhumbula tindzaba takudzala/Bajabulele
         imoto yaNcobile. (KUNYE kwaloku.)                                                 (2)
15.3     Utjela Ncobile  kutsi   imoto   ayiyobikwa   ethuneni  leyise/Ncobile
         akayewukhomba babekati wakhe LaMagagula imoto. (KUNYE kwaloku.)                   (2)
15.4     Lokwamvisa buhlungu sewukwenta emahlaya/Ucolele unina namalume
         wakhe ute ufuna kuyewumkhomba imoto/Sewuyakhulumisana naMphotfo.
         (KUBILI kwaloku)                                                                  (2)
15.5     Ncobile unemoto lekufanele ayoyibika emathuneni/Celiwe umngani waNcobile
         naye ufike ngemoto/Ncobile kumele ayewukhomba malume nababekati
         wakhe imoto. (KUBILI kwaloku.)                                                    (2)
15.6     Esingenisweni salomdlalo Ncobile nenina abevani bayacabana kodvwa
         kuletheksthi bajabulile, bayahleka bakhumbula tindzaba takudzala
         lebetibacabanisa.
         Ekucaleni bebabangani labafundza sikolo balekelelana kepha
         kuletheksthi sebaneticu, Celiwe sewungusotimalimabhuku ebhange.
         (KUNYE kwaloku.)                                                                  (2)
15.7     Abehlose kukhutsata bafundzi kutsi kufundza ngekutimisela, nekwelekelelana
         etifundvweni kunemtselela lomuhle/Kuveta kutsi bomake banalo likhono
         lekufundza, bacashwe etikhundleni letisetulu babuye baphumelele batimele
         emphilweni bangakasekelwa ngemadvodza.
         (KUNYE kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                      (2)
15.8     Ngumlayeto wekutsi bangani beliciniso abalahlani ngetikhatsi letimatima nobe
         tenjabulo/Bangani beliciniso babokhutsatana.
         (KUNYE kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                      (2)
15.9     LaHleta uma abukene nebumatima ngemphilo yaNcobile abebikela
         LaMagagula njengobe uyise angasekho, lokusho kutsi abekudzinga
         kwesekelwa.                                                                       (2)
15.10    Kunika Ncobile litfuba lekubuyela esikolweni emva kwekubaleka ekhaya,
         aphindze amsalele nemntfwana, amkhulisele yena.                                   (2)
15.11    Lengcoco beyibiketela kutsi batawubuyiselana bashade njengobe kwenteka
         esiphetfweni salomdlalo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)              (2)
15.12    Lesincumo:
            Savimbela kutsi umntfwana waNcobile angahlupheki.
            Savimbela kutsi Ncobile nenina bangabi titsa.
            Savimbela kutsi Ncobile angalahlekelwa nguMphotfo.
            Savimbela kutsi Lomalungelo angakhuliswa ngumtali munye.
         (KUTSATFU kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (3)
                                                                                           [25]

                                                                 SAMBA SESIGABA C:         25
Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              16                       DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Babhala tigameko letiveta lokwenteka emdlalweni lokubufakazi bekuvetwa
kwalabadlali ngalendlela.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi labadlali baphumelele kudlala
letindzima letisemdlalweni.

Umtimba
Bahlolwa baveta bufakazi bekutsi baphumelele kudlala letindzima letisemdlalweni.

Inkhosi Somhlolo ungumdlali logcamile/ummeleli.

   Inkhosi Somhlolo ekucaleni ivetwe ibangiswa bukhosi.
   Inkhosi Somhlolo ngiyo lehambisana nesihloko.
   Inkhosi Somhlolo ibukene nenkinga yekuketulwa kwembuso kusukela umdlalo
    ucala ute uyewufinyelela esiphetfweni.
   Inkhosi Somhlolo ibukene neluchungechunge lwetinkinga.
   Inkhosi Somhlolo iyancoba ekugcineni, kufa kwaMahubhulu isala ingabangiswa
    ngumuntfu.

Indvuna Nsibandze ingumelekeleli.

   Nsibandze welekelela inkhosi kuletsa kuthula eveni layo ngekuyifunela sihlobo
    kaMabhoko.
   Nsibandze wesekela inkhosi kuko konkhe.
   Nsibandze uyindvuna letsembekile nalecotfo.
   Nsibandze welekelela inkhosi ngekubonisa Mahubhulu kutsi ahloniphe.

Indvuna Mahubhulu iyimbangi.

 Mahubhulu ubangisa inkhosi Somhlolo bukhosi.
 Mahubhulu uvivisa libutfo ngaphandle kwemvumo yenkhosi.
 Mahubhulu wedzelela inkhosi uyibita ngeligwala.
 Mahubhulu utjela inkhosi kutsi lakhe lisiphetfo.
 Mahubhulu wehluleka kutsatsa bukhosi ugcina ngekutibulala.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe labebabhala ngako lapha ngenhla, lokufakazela kutsi
baphumelele kudlala letindzima.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
           yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na
C:                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              17                          DBE/Lweti 2023
                                     NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

17.1     Aveta lomdlalo wenteka endzaweni yasemakhaya ngobe kunesigodlo
         lokuchaza kutsi kubusa inkhosi.                                                     (2)

17.2     Letingcoco tiveta simo lesishubile ngobe Mahubhulu akafuni kulalela umuntfu
         futsi ukhombisa kungayihloniphi inkhosi.                                            (2)

17.3     Ngembi kwekutsatsa tincumo inkhosi icala ibonisana netindvuna tayo.                 (2)

17.4     Iyalilandzela libito layo ngobe lisho kuvelelwa timanga/umhlolo njengobe
         Mahubhulu ashayela inkhosi umtsetfo kutsi kumele ibuse njani esigodlweni
         nobe eveni layo.                                                                    (2)

17.5     Ekucaleni     kwaletheksthi      kunenkinga     lebukene       nemdlali
         longubangiswako/Kuvele neligama lendzawo lapho umdlalo wenteka khona.               (2)

17.6     Letheksthi inebadlali labanyenti labadlula labasihlanu, lokuphula imigomo
         yemdlalo wasesiteji.                                                                (2)

17.7     Lesakhiwana besingeke sibe khona ngobe kubanjwe lomhlangano ngesizatfu
         sekutsi Mahubhulu ulwa nendlela inkhosi Somhlolo lebusa ngayo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (2)

17.8     Ludvweshu lwangaphandle ngobe Nsibandze uvete ngalokusobala kutsi
         kukhona kungaboni ngeliso linye/ Lenkhulumo iveta kutsi kunekungevani
         ngaloko lekukhulunywa ngako.                                                        (2)

17.9     Mahubhulu ukhulele ekhaya lapho bekabona batali bakhe balwa timphi
         bawisa emadvodza ngetikhali kungako ahlala ayimphi.                                 (2)

17.10    Mahubhulu uphumelelise ingcikitsi ngekutsi avukele inkhosi angenetiseki
         ngendlela ibusa ngayo/Ngekutsi angaboni ngeliso linye nenkhosi
         Somhlolo.(KUNYE kwaloku.)                                                           (2)

17.11    Letinkhulumiswano betibiketela kutsi Mahubhulu utawugcina kabi futsi
         angeke alibuse laNdvungunya.                                                        (2)

17.12    Lesincumo:
            Savimbela inhlupheko esiveni.
            Savimbela kucitseka kwengati.
            Savimbela kungatsatfwa kwembuso.
            Savimbela kwehlukana kwemabutfo esive.
         (KUTSATFU kwaloku.)                                                                 (3)
                                                                                             [25]

                                                                   SAMBA SESIGABA C:         25
                                                                 SAMBA SAKO KONKHE:          80

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                         18                                                             DBE/Lweti 2023
                                                                NSC – Ticondziso Tekumaka

SICHIBIYELO A

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
     Timphawu                      Emalengiso                Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako                Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                            5-6                            4                          3                        2                       0–1
                            -Sihloko sichazwe            -Sihloko sichazwe          -Sihloko sichazwe          -Kuchazwa kwesihloko    -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko         ngalokujulile                ngelicophelo lelisetulu    ngalokwenetisako           akwenetisi              nakancane
Kujula kwemibono,           -Luchungechunge              kukhomba kusivisisa        -Akhona lamanye            -Kulukhuni kutfola      -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa       lwemaphuzu                   -Emaphuzu ekwesekela       emaphuzu lamahle           emaphuzu lesekela       enkondlweni
kwetheksthi                 lababatekako ekwesekela      ayevakala kodvwa           lesesekela sihloko         sihloko                 -Luhlobo lwembhalo kanye
                            lacashunwe enkondlweni       akaketfulwa ngendlela      ngalokwenetisako           -Luhlobo lwembhalo      nenkondlo akukavisiswa
6 EMAMAKI                   -Luhlobo lwembhalo           lelindzelekile             -Leminye imibono           kanye nenkondlo         nakancane
                            kanye nenkondlo              -Luhlobo lwembhalo         yesekelwe kodvwa           akukavisiswa kahle
                            kuvisiswa ngemalengiso       kanye nenkondlo            esikhatsini lesinyenti
                                                         kuvisiswa ngelicophelo     bufakazi abukholweki
                                                         lelisetulu                 -Luhlobo lwembhalo kanye
                                                                                    nenkondlo kuvisiswa
                                                                                    ngalokwenetisako

SAKHIWO NELULWIMI                         4                           3                          2                         1                        0-1
                            -Sakhiwo lesibumbene         -Sakhiwo lesicacile        -Bukhona bufakazi          -Sakhiwo sikhomba       -Sakhiwo lesingemukeleki
Sakhiwo, Kuhleleka          ngemalengiso                 lesinemibono lehleleke     lobutsite besakhiwo        emaphutsa ekuhlela      nakancane
nekwetfula                  -Imibono yakhiwe             ngelicophelo lelisetulu    -Kubumbana nekuhleleka     -Imibono ayikahleleki   -Imibono ihlangahlangene
Kusetjentiswa kwelulwimi,   yahleleka ngalokucace        -Imibono letfuliwe         kwemibono kuyenetisa       ngalokubumbene          -Lulwimi lolunemaphutsa
umoya, nesitayela           ngemalengiso                 iyalandzeleka              -Lulwimi lunemaphutsa      -Lulwimi lunemaphutsa   lamanyenti nesitayela
                            -Lulwimi, umoya              -Kunemaphutsa lambalwa     langasho lutfo; umoya      lamanyenti              lesingemukeleki
4 EMAMAKI                   nesitayela kuvutsiwe futsi   elulwimi, umoya            nesitayela kuyenetisa      -Umoya nesitayela       -Umoya nesitayela
                            akunamaphutsa                nesitayela                                            akukemukeleki           akwemukeleki nakancane
                            -Emaphutsa eluhlelo,
                            sipelingi netimphawu
                            tekufundza kuyindlala

CAPHELA: Nangabe umhlolwa angakabhali ngalokufunwa ngumbuto, abe abhale lokunhlanhlatsako, akanganikwa emamaki ako
         kokubili, Lokucuketfwe, Sakhiwo neLulwimi.

Emalungelo agodliwe                                                                                                                              Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                          19                                                                DBE/Lweti 2023
                                                                 NSC – Ticondziso Tekumaka
SICHIBIYELO B
SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
     Timphawu                      Emalengiso                Licophelo lelisetulu           Lokwenetisako                 Lokusilele          Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                          12–15                         9–11                          6–8                         4–5                      0–3
                            -Imphendvulo                 -Imphendvulo                -Sihloko sichazwe             -Sihloko sichazwe       -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko         lenemininingwane             lenemininingwane            ngalokwenetisako kodvwa       ngekunyanyalata         kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,           lengemalengiso               lesecophelweni lelisetulu   akusito tonkhe tinhlangotsi   ngaphandle              -Mncane kakhulu umzamo
Kwesekelwa nekuvisiswa      lababatekako: 14–15          -Sihloko sichazwe           leticikelelwe                 kwemininingwane         wekuphendvula umbuto
kwetheksthi                 Imphendvulo                  ngelicophelo lelisetulu     ngalokuphelele                lesekelako              -Imibono ayikholweki
                            lenemininingwane             kukhomba kusivisisa         -Akhona lamanye               -Ambalwa kakhulu        -Luhlobo lwembhalo kanye
15 EMAMAKI                  lengemalengiso               -Lamanye emaphuzu           emaphuzu lamahle              emaphuzu lafanele       netheksthi akukavisiswa
                            langababateki: 12–13         ekwesekela ayevakala        lesekela sihloko              kwesekela sihloko       nakancane
                            -Sihloko sichazwe            kodvwa akaketfulwa                                        -Kuncane kakhulu
                            ngalokujulile                ngendlela lelindzelekile    ngalokwenetisako              kuvisiswa kweluhlobo
                            -Luchungechunge              -Luhlobo lwembhalo          -Lamanye emaphuzu             lwembhalo netheksthi
                            lwemaphuzu                   kanye netheksthi            esekelwe kodvwa
                            lababatekako ekwesekela      kuvisiswa ngelicophelo      esikhatsini lesinyenti
                            lacashunwe etheksthini       lelisetulu                  bufakazi abukholweki
                            -Luhlobo lwembhalo                                       -Kukhona lokusilele
                            kanye netheksthi                                         ekuvisiseni luhlobo
                            kuvisiswe ngemalengiso                                   lwembhalo kanye
                                                                                     netheksthi
SAKHIWO NELULWIMI                      8–10                          6–7                          4–5                         2–3                      0–1
                            -Sakhiwo lesibumbene         -Sakhiwo lesicacile         -Bukhona bufakazi             -Sakhiwo sikhomba       -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka          -Singeniso nesiphetfo        lesinemibono lehleleke      lobutsite besakhiwo           emaphutsa ekuhlela      kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula                  lesingemalengiso             ngelicophelo lelisetulu     -Kuhleleka nekubumbana        -Imibono ayikahleleki   kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa kwelulwimi,   -Imibono yakhiwe             -Singeniso nesiphetfo       -Kuhleleka nekubumbana        ngalokubumbene          -Emaphutsa elulwimi
umoya, nesitayela           yahleleka ngemalengiso       kanye naletinye tindzima    kwemubono kuyenetisa          -Lulwimi lunemaphutsa   nesitayela
                            -Lulwimi, umoya              kuhleleke                   kodvwa kunemaphutsa           lamanyenti              lesingakemukeleki kwenta
10 EMAMAKI                  nesitayela kuvutsiwe futsi   ngalokubumbene              -Lulwimi lunemaphutsa         -Umoya nesitayela       lombhalo ungabi
                            akunamaphutsa                -Imibono ihleleke           lambalwa; umoya               akwemukeleki            yimphumelelo
                                                         ngelicophelo lelisetulu     nesitayela kuyenetisa         Kuhleleka kwetindzima   -Umoya nesitayela
                                                         -Kunemaphutsa lambalwa      Kuhleleka kwetindzima         kunemaphutsa            akwemukeleki
                                                         elulwimi, umoya             kuyenetisa                                            -Tindzima tihlangahlangene
                                                         nesitayela
KWEHLUKA                              20–25                         15–19                      10–14                        5–9                       0–4
KWEMAMAKI
 Kufanele kungabi nemehluko wemazinga lamabili emkhatsini welimaki leSakhiwo neLulwimi nelimaki laLokucuketfwe.
 Imphendvulo lengaphendvuli umbuto ayinganikwa emamaki aLokucuketfwe neweLulwimi neSakhiwo.

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2023-mg/a6a6ac1f-c460-4360-8981-0e40e5219a67) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021-mg/b6d81b0e-b51e-4d92-ab27-895a7acb7079) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020-memo/65c53dc0-f544-461b-9cca-3161ad30995f) — siSwati HL · Memo · 2020 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2019-memo/17daf158-3a1d-42d1-8cea-d9bf2a4de04b) — siSwati HL · Memo · 2019 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
