# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2023, 30 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 30

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · siswati. Question paper, 30 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — Memo · 2023 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                  LWETI 2023

EMAMAKI: 80

SIKHATSI: Ema-awa la-2½

                          Leliphepha linemakhasi la-30.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           2                           DBE/Lweti 2023
                                            NSC

TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

1.       Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.

2.       Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini
         lalokucuketfwe bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe
         ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto
         lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuyiphendvula.

3.       Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:

         SIGABA A:       Tinkondlo          (30)
         SIGABA B:       Inoveli/Temdzabu   (25)
         SIGABA C:       Umdlalo            (25)

4.       Kulindzeleke kutsi uphendvule imibuto LESIHLANU seyiyonkhe: ESIGABENI
         A imibuto MITSATFU, ESIGABENI B MUNYE, ESIGABENI C MUNYE
         ngalendlela:

         SIGABA A: TINKONDLO

         TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
         INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI–Uphocelelekile kuwuphendvula
         lombuto.

         SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

         SIGABA C: UMDLALO

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

5.       KUKHETFWA KWEMIBUTO YESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU)
         NESIGABA C (UMDLALO)
          Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
            nemdlalo lowufundzile.
          Phendvula UMBUTO MUNYE LOYINDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
            UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
            umbuto loyindzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
            uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
            lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
            loyindzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhla lwekutikhumbuta kute
            usitakale.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          3                        DBE/Lweti 2023
                                           NSC

6.        BUDZE BETIMPHENDVULO
           Umbuto loyindzabambhalo etinkondlweni kufanele uwuphendvule
             ngemagama la-190 kuya kula-240.
           Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele uyiphendvule
             ngemagama la-340 kuya kula-390.
           Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
             nelinani lemamaki labekiwe, ungahlanhlatsi.

7.       Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni KWALESO NALESO SIGABA.

8.       Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
         ephepheni lemibuto.

9.       Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA.

10.      Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

         SIGABA A:       Lokungenani emaminithi la-40
         SIGABA B:       Lokungenani emaminithi la-55
         SIGABA C:       Lokungenani emaminithi la-55

11.      Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               4                          DBE/Lweti 2023
                                                NSC

LOKUCUKETFWE

Lelikhasi litakusita kutsi ukwati kukhetsa imibuto lofuna kuyiphendvula ngaphandle
kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.

SIGABA A: TINKONDLO
Tinkondlo letifundvwe eklasini: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
   INOMBOLO YEMBUTO                    UMBUTO              EMAMAKI           LIKHASI
1. 'Awutfolakali'               Umbuto loyindzabambhalo       10                6
2. 'Madida'                              Imibuto lemifisha     10                7
3. 'Ungenyulile'                         Imibuto lemifisha     10                8
4. 'Ngoba sewungumcaba'                  Imibuto lemifisha     10                9

                                                NA

Inkondlo lengakafundvwa eklasini: UPHOCELELEKILE kuwuphendvula lombuto.
5. 'Tsanyelani emabala'            Imibuto lemifisha     10             10

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli laphakanyisiwe.
6. Liphume Nebovu           Umbuto loyindzabambhalo      25                     12
7. Liphume Nebovu                        Imibuto lemifisha     25               12
8. Kubamba Letingelako               Umbuto loyindzabambhalo   25               15
9. Kubamba Letingelako                   Imibuto lemifisha     25               15
10. Tibopho Telutsandvo              Umbuto loyindzabambhalo   25               18
11. Tibopho Telutsandvo                  Imibuto lemifisha     25               18

                                               NOBE

TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lephakanyisiwe.
12. Silulu SeMaswati      Umbuto loyindzabambhalo      25              21
13. Silulu SeMaswati                     Imibuto lemifisha     25               22
SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE kulemidlalo lephakanyisiwe.
14. Kutawuba Njalo         Umbuto loyindzabambhalo             25               25
15. Kutawuba Njalo                       Imibuto lemifisha     25               25

16. Lami Lisiphetfo                  Umbuto loyindzabambhalo   25               28

17. Lami Lisiphetfo                      Imibuto lemifisha     25               28

CAPHELA: ESIGABENI B na-C, munye umbuto lowuphendvulile kufanele ube
         YINDZABAMBHALO nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule
         imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              5                                   DBE/Lweti 2023
                                               NSC

LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA

Lelikhasi litakusita     kutsi   uphendvule       linani   lemibuto   lekungulona     lokumele
uliphendvule.

              SIGABA                  TINOMBOLO             LINANI LEMIBUTO             BEKA
                                       TEMIBUTO            LEPHENDVULWAKO             LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini)              1–4                     2
A: INKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa                      5                       1
eklasini)
B: INOVELI/TEMDZABU
(Indzabambhalo nobe imibuto               6–13                        1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto              14–17                        1
lemifisha)

CAPHELA:        ESIGABENI B na-C, cinisekisa kutsi uphendvule MUNYE umbuto
                LOYINDZABAMBHALO NAMUNYE WEMIBUTO LEMIFISHA.
                Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe
                imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                                        Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           6                        DBE/Lweti 2023
                                            NSC

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI bese uphendvula imibuto lelandzelako.

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

AWUTFOLAKALI – FC Nkosi

1        Akekho lowati kutsi unjani,
2        Lowati kutsi uyini akekho.
3        Akekho nalowati kutsi ufunani,
4        Nguwe kuphela lowatiko,
5        Nguwe kuphela lotivisisako.

6        Kuwe kusa kusa.
7        Kusa unguloku, lishone ungulokwa,
8        Kusa libalele bantfwana badlale ngaphandle,
9        Naliphakama sewungulokunye sewuntjintjile.
10       Ugucukelana esiswini njengetjwala,
11       Umbala wakho untjintjantjintja kwelunwabu,
12       Vele awutfolakali, awuvisiseki.

13       Kusa libafati badvub' inyama.
14       Kusenjalo selikhipha umkhovu etjeni,
15       Likhipha inhlanti emantini.
16       Liyatsambama uyatsetsa uyakhala.
17       Kepha kukhala kwakho yinjabulo kubalimi
18       Ingani kudla sitawudla sibhimbidzele
19       Sitawudla sishaye sentfwala.

20       Nakusa selishubisa umnkantja,
21       Libuta kutsi ungubo ngaki?
22       Imitimba yona iyakhungatseka,
23       Ikhungatseka itsatse tifo,
24       Imikhuhlane itfole tinkhundla tekudlalela,
25       Imitimba ingani ayati kutsi ibambeni,
26       Itsatseni ihlanganise nani,
27       Impela awutfolakali.

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona bufakazi bekutsi lenkondlo lengenhla
iyisathaya.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-190 kuya kula-240.                         [10]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7                        DBE/Lweti 2023
                                             NSC

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

MADIDA – NP Ndlovu
1        Sadideka sonkhe sive,
2        Wadidek' ummango wonkhe,
3        Hhawu lwabumbeka lusendv' emndenini
4        Ngenca yalo lutsandvo,
5        Sivetel' imfihlo yakho lutsandvo!
6        Uyash' umntfwana wemfati,
7        Buyaphela butfong' ebusuku,
8        Kuyas' abuke ngewayitolo
9        Ngabe ngemaloyo yini?
10       Hhawu, ushiswa lutsandvo
11       Lutsandvo asewusivetel' imfihlo yakho.
12       Ngab' imihlolo yini
13       Watjintja umuntfu kubalingani,
14       Sewunguphunyuka bamphetse
15       Ingani uphetfwe lutsandvo
16       Lutsandvo sivetele imfihlo yakho.
17       Vel' uvete sitfombe sakho,
18       Ngisho kuwe lutsandvo
19       Ingani phela ungumadida
20       Udida tingcondvo, inhlitiyo nemehlo
21       Lutsandvo ulisela lelingabonwa,
22       Lutsandvo sivetele imfihlo yakho.
23       Ingani unika litsemba lelingabonwa
24       Wenta tihlatsi tivakashele tindlebe
25       Angisakhulumi ngemiva phela ayihlaliseki
26       Kantsi lutsandvo wena uvelaphi?
27       Ungumsa wabani kuleli
28       Lutsandvo ngiyakwesaba ungumadida.

2.1      Hlobo luni lwebunkondlo lolutfolakala emgceni we-1 kulenkondlo lengenhla?
         Usho ngani?                                                                    (2)

2.2      Loluphawu lwekuphumula lolusetjentiswe emgceni we-10 lwakha buphi
         bunkondlo? Chaza.                                                              (2)

2.3      Uma ufundza lenkondlo ucabanga kutsi iluhlobo luni? Sekela imphendvulo
         yakho.                                                                         (2)

2.4      Sonkondlo ucondze kutsini ngemugca we-14 walenkondlo lengenhla? Chaza.         (2)

2.5      Sonkondlo usisebentise ngemphumelelo yini lesifanisongco lesisemgceni
         we-21 kulenkondlo lengenhla? Usho ngani?                                       (2)
                                                                                        [10]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             8                            DBE/Lweti 2023
                                              NSC

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

UNGENYULILE – FC Nkosi

1        Ungenyule ematsemba kimi
2        Ashabalalise kwemanti esihlabatsini,
3        Wawavusa ematsemba
4        Ngavuka ngatsemba.
5        Ngiswela imilomo letinkhulungwane
6        Yekukubonga ngingacedzi.
7        Ungenyule kukubi,
8        Sengikhishiwe kulabadla lanhlavana,
9        Sengifakwe inombolo
10       Yalabangaphasi kwemhlaba.
11       Ngemusa wakho bekufa butfongo
12       Baphela, ngaphaphama emaphusheni lamabi.
13       Ngiswela imilomo letinkhulungwane,
14       Yekukubonga ngingacedzi.
15       Ungenyule bangibala tifo letingapheli,
16       Ungenyule babala tifo letingelapheki,
17       Ingculazi abakayishiyi yangifanela.
18       Kantsi basheshe bahleka,
19       Njengekusho kwengoma
20       Wena ungivile wangivela.
21       Ngiswela imilomo letinkhulungwane,
22       Yekukubonga ngingacedzi.
23       Mbamba mbamba ungenyulile,
24       Ungenyule kuchuluka tetinhlungu tinyembeti,
25       Umndeni ungasenamatsemba.
26       Ngiswela imilomo letinkhulungwane,
27       Yekukubonga ngingacedzi.

3.1      Bunkondlo buni lobakhiwa ngumugca logcinile kuleyo naleyo ndzima? Sekela
         imphendvulo yakho.                                                                  (2)

3.2      Hlobo luni lwemvumelwano lolutfolakala emgceni we-8 newe-9? Usho ngani?             (2)

3.3      Ngekubona kwakho sonkondlo uvete siphi simo semoya kulenkondlo
         lengenhla?                                                                          (2)

3.4      Ngemaphuzu        LAMABILI   bhala     umcondvo   lojulile   wendzima   yesibili
         yalenkondlo.                                                                        (2)

3.5      Ngusiphi sifundvo lesitfolakala endzimeni yesine yalenkondlo?                       (2)
                                                                                             [10]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        9                                   DBE/Lweti 2023
                                         NSC

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

NGOBA SEWUNGUMCABA – GT Nkosi

1        Itolo ngicel' indlebe wangangiphi,
2        Watjakadvula, watjakadvula phindze,
3        Kwavakala tidvumo lawundlule khona,
4        Babodvwa labakhalelwa tinswane nyalo,
5        Babodvwa lababangwa netibi maye!
6        Buhlungu buhlindz' inhlitiyo yami.

7        Sekwasala mine dvute nawe,
8        Mine ngasikwa imihelo yakho,
9        Leyangihhembula ngayihlab' inyandza leyo,
10       Kona ngeke ngikulahle uwami,
11       Kube wangiph' indlebe ngabe akunjena,
12       Buhlungu buhlindz' inhlitiyo yami.

13       Leto tintfombi letakudlisa kwemakhiwa,
14       Sewubune njengembal' ikhiwe yalahlwa,
15       Bewuhamba ehwayeleni lagesi
16       Utsi gabigabi ngebusha bakho,
17       Yakudl' inyama yakudl' inkhanuko,
18       Buhlungu buhlindz' inhlitiyo yami.

19       Sewudvonsa ngematinyo tandla unato maye!
20       Sewehluleka nekutenwaya maye!
21       Bhululu wakho sekwaba licansi nyalo,
22       Baphi bobhululu bakho nyalo?
23       Mane uvuke mane utsi yotfu,
24       Buhlungu buhlindz' inhlitiyo.

25       Teluleko tami watijikijela le-kahhele,
26       Timfundziso tami watibhakanya,
27       Ngakhuluma nawe wanginika siphundvu,
28       Wanaka live, wanaka busha,
29       Lomuhla sewungumcaba ngenca yakho,

4.1      Bhala bunkondlo lobakhiwa ngulamagama lagcanyisiwe endzimeni yekucala.
         Usho ngani?                                                                           (2)

4.2      Hlobo luni lweluchumano lolwakhiwa ngumugca we-4 newe-5 kulenkondlo
         lengenhla? Sekela imphendvulo yakho.                                                  (2)

4.3      Uma ufundzisisa lenkondlo,     nguyiphi     ingcikitsi   sonkondlo   layetfulela
         tetsamelilwati? Usho ngani?                                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          10                       DBE/Lweti 2023
                                           NSC

4.4      Ucabanga kutsi abecondzeni sonkondlo ngalomugca we-15 walenkondlo?
         Chaza.                                                                        (2)

4.5      Ngabe sonkondlo usisebentise kahle yini lesifaniso lesisemgceni we-14
         kulenkondlo lengenhla?                                                        (2)
                                                                                       [10]

                                           NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

Uphocelelekile kutsi uphendvule lombuto.

UMBUTO 5: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

TSANYELANI EMABALA – MA Mhlongo

1        Vukani, vukani nonkhe baketfu,
2        Ngesekubuya kwebatsakatsi nyalo,
3        Netekugcina setikhale tate tadzela,
4        Aniyiva yini ingoma ekudzeni?
5        Ihaya kwenanel' emawa netintsaba,
6        Ngabo phela bayeni,
7        Beta nato ngelutsi lwato,
8        Tsanyelani emabala nivuk' emacandzeni.

9        Naba bayeni batseleka ngetinkhani,
10       Beta kutawucela buhlobo lobuhle lapha,
11       Bachuba tona temasondvo,
12       Ngiyatibona timibala lekhanyis' inhlitiyo,
13       Atikanoni nje tiyinhlama,
14       Titekukhipha inkhosatana yemaNjomane,
15       Intfombi tiphelele mbamba,
16       Tsanyelan' emabala nibemukele ngaletimhlophe.

17       Hlekelela kuvele lemhlatsi babe waThembile,
18       Phel' emasi asetawuhlula ngisho emakati,
19       Nalomtsebe wakho lobewusahluma,
20       Sewutawukhula ub' intsaba yeluKhahlamba,
21       Kwakho-ke kufuna umlalati
22       Utekulol' ematinyo acije,
23       Utidle nematsambo ato.

24       Tsanyelan' emabala baketfu,
25       Nilungise timbali time ngemumo,
26       Bogogo abatjakadvule njengematfole aya kubonina,
27       Bashaye imililitelo batsi: 'Lililili! Kuhle ketfu!'
28       Phumela emabaleni babheme bakholwe nkhosatana.
                                                                 [Inyeti Likhasi 34]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         11                            DBE/Lweti 2023
                                          NSC

5.1      Nika bunkondlo lobuvetwa ngumungca we-5.                                         (1)

5.2      Letinhlavu leticindzetelwe endzimeni yekucala takha buphi bunkondlo?             (1)

5.3      Sinongo sini lesivetwa ngumugca we-11 walenkondlo lengenhla?                     (1)

5.4      Bhala iphethini yalenkondlo ubhekise emgceni we-18 newe-19.                      (1)

5.5      Ngekubona kwakho bunkondlo buni lobuvetwa ngumugca we-21 newe-22
         walenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo yakho.                 (2)

5.6      Sihloko salenkondlo siyahambelana yini naloko lokukhulunywa ngako
         enkondlweni? Chaza.                                                              (2)

5.7      Sonkondlo usisebentise kahle yini lesifutamsindvo lesisemgceni we-27
         walenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo yakho.                                 (2)
                                                                                          [10]

                                                             SAMBA SESIGABA A:            30

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        12                           DBE/Lweti 2023
                                         NSC

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

Kulesigaba kunemanoveli LAMATSATFU netemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
loyifundze lonyaka uphendvule ngayo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kuleyo naleyo noveli/temdzabu loyifundzile. Nangabe ukhetsa
         kuphendvula umbuto loyindzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi
         ESIGABENI C uphendvule umbuto wemibuto lemifisha.

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Uma ufundza lenoveli kunetinkhomba letibufakazi bekutsi Lushawulo naTintfombi
angeke bagcine kahle esiphetfweni salenoveli. Bhala indzabambhalo wesekele
lesitatimende ngaphasi kwaletihlokwana.

    Imphilo yaLushawulo.
    Imphilo yaTintfombi.
    Imphilo yaLaMagagula nebantfwana.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                          [25]

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.

ITHEKSTHI A

'Nato-ke tiga tekutala nebakitsi. Umntfwana ungamtala, uhlupheke umkhulisa,
umfundzisa, bese ugucuka uyamloya? Nanyalo yimihlolo lena lebonwa ngimi.'
Asho asukuma atsatsa libhayana lakhe atsi hi, aphumela ngaphandle kuyakuva
kutsi loku lokushiwo ngumntfwanakhe ucinisile yini. 'Utsini Lushawulo? Utsi
mine nyoko ngingumtsakatsi?'                                                5

'Ungiva kahle imphela. Kwangatsi nje ngabe awusekho kulamabala lonyatsela kuwo.'

'Ngiyafisa kutsi imphela unatse lobunjani lobu lobukuhhemisa kangaka,' asho unina
waLushawulo setihlengetela emehlweni ngobe indvodzana yakhe seyimbuka
ngemehlo esilwane lucobo. Naloku abetsi kukhuluma tjwala, kodvwa kwatsi lapho afika
ngaphandle kwangukhona kumkhanyela kutsi lomuntfu uphile use saka, akakadzakwa 10
nakancane.

'Make, bantfwabami baphelile ngenca yakho lapha ekhaya.'

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         13                              DBE/Lweti 2023
                                          NSC

'Ye … hhe … myeni! Hhi … hhi … ingabe wawungishiyelani, ungishiyela kuhlupheka
nje.' Akhale kakhulu manje unina waLushawulo. Kwaze kwaphuma LaMagagula naye
asatidzikela nje.                                                              15

'Hawu! Yise webantfwana se …'

'Hheyi wena, angifuni mlonyana wemuntfu la. Phela mine ngingahle nginicoshe
nobabili khona nyalo uma umvela buhlungu kumbe nitsakatsa naye yini.' Eve kwenyela
umtimba LaMagagula ngalesento saLushawulo. Amdzabukele uninatala, naye agcine
asakhala ngobe kute labengahle amsite ngako kukhomba kumvela. Lapho salukati 20
sase sikhihla sematsambo.

'Kukhala ngeke sekuze kukusite nakancane. Wena ngena endlini yakho ubutse konkhe
lokungekwakho ubone kutsi uphuma ngayiphi nyalo kusakhanya.'

'Maye nesisu sinemacebo kantsi sengitawuphendvuka umtsakatsi ekugcineni.' Esule
tinyembeti nyalo unina waLushawulo, ative asafikelwa sibindzi, esuke acondze ngco 25
kuLushawulo nyalo.

'Lushawulo, mntfwanami, angati kutsi uyativa yini kutsi utsini. Usho kutsi mine
ngangingakutala ngehle ngenyuka nawe, ngiwa ngivuka ngetama kukufundzisa, bese
ngigcina ngekukubulala lapho sewumdzala? Bona lobutsi bami ubutfole kumuphi
umkhaya njengobe uhlala esilungwini nje.'                                       30

'Yonkhe leyo mibuto ayingeni kuleti tami tindlebe. Lami linye, ngitsi phuma uphele nje
kulamabala.'
Lushawulo abesazulazula ebaleni manje kubonakala nje kutsi sewucasuke
ngemphela. Lapha edladleni LaMagagula yena abehlala asukuma ngenca yebuhlungu
lobabusenhlitiyweni yakhe macondzana nalesento saLushawulo kunina. Tintfombi 35
yena abehlushwa indlebe levako. Umuntfu abengala nekutsi uninatala nguyena
abemtsandza kunaLaMagagula.

Angene endlini manje unina waLushawulo ngekubona kutsi indvodzana yakhe
ayikatimiseli kumlalela. Ake eme sikhashana kube sengatsi nengcondvo seyihambile.
Watsi asemile wambona asaphoseka ngekhatsi. Wetfuka kabi asacabanga nekutsi 40
encenye sewuyahlanya. Akazange atsi vu. Wacondza emgibeni wetfula leyo
migacambongolwana wayijika ngaphandle, wabe alandzelisa ngalokunye futsi
masinyane.

'Hawu! Lushawulo, kantsi vele uyangicosha sibili mntfwanami?' Pho ukhuluma nabani
loku Lushawulo akasamniki mlomo, yena nje sewenta umsebenti wakhe 45
labewungenele lapha endlini. Bantfwana baphuma bema ngaphandle naloku
kwakumakhata. Bonkhe bebamangaliswe nguloku lokwakwentiwa nguyise.

                                                                       [Likhasi 68–70]

7.1      Hlobo luni lweludvweshu lolukuletheksthi lengenhla? Usho ngani?                    (2)

7.2      Bhala tintfo LETIMBILI letikuletheksthi lengenhla letikwenta kutsi uchubeke
         uyifundze lenoveli.                                                                (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            14                            DBE/Lweti 2023
                                             NSC

7.3      Nika sizatfu lesenta kutsiwe lenkhulumo lecindzetelwe endzimeni yekucala
         kuletheksthi iveta sibekandzaba sesimonhlalo.                                       (2)

7.4      Ngukuphi lokwentiwe nguTintfombi kulenoveli lokumveta kutsi ulicili?                (2)

7.5      Catsanisa loku lokwentiwa nguLushawulo kuletheksthi naloko lokwenteka
         emmangweni lohlala kuwo.                                                            (2)

7.6      LaMagagula kumfanela ngayiphi indlela kuba ngumlingisi losicaba kulenoveli?         (2)

7.7       Sento saLushawulo sekucosha unina kuletheksthi siyingwijikhwebu ngani
          uma ufundza luvutfondzaba lwalenoveli?                                             (2)

7.8       Abefanele yini LaMagagula kumvela uninatala ngalesikhatsi acoshwa
          nguLushawulo?                                                                      (2)

7.9       Ufundzani ngalesigameko sekucoshwa kwaLaHlophe ekhaya yindvodzana
          yakhe?                                                                             (2)

7.10     Ngaphandle kwemlingisi longuTintfombi beyingeke iphumelele ingcikitsi
         yalenoveli. Vumela nobe uphikise lombono.                                           (2)

7.11     Similo saLaMagagula         kulenoveli    simvete   anesendlalelomuva   lesihle.
         Fakazela lesitatimende.                                                             (2)

7.12     Ngutiphi teluleko LETINTSATFU lebewungatinika Tintfombi uma afika
         emendvweni?                                                                         (3)
                                                                                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       15                           DBE/Lweti 2023
                                        NSC

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Uma ufundza lenoveli kunetinkhomba letibufakazi bekutsi Mphikeleli utawugcina
angumholi wemmango. Bhala indzabambhalo wesekele lesitatimende ngaphasi
kwaletihlokwana.

    Mphikeleli nebangani bakhe.
    Mphikeleli nebakaTsabetse.
    Mphikeleli nemmango.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                         [25]

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.

ITHEKSTHI B

Lusuku lwelukhetfo lwatiswa bantfu labanyeti esifundzaveni sonkhe. Betitekwa
etindzaweni tonkhe kutsi ingabe ngubani loyawuhlabana njengasosifundzave
emagameni lamabili abephakanyisiwe. Emagama abephakanyisiwe ngekulingana
bekungelaMphikeleli Zwane nelaMagumeni Tsabetse.

'Mine ngibona sengatsi Mphikeleli utawuphuma embili kulolukhetfo lwasosifundzave,' 5
kusho Khulumile aveta umbono wakhe.

'Cha, ushaye phasi kwasuka lutfuli. NguMagumeni lotawuba yincocodzi inyoni
lebhula emaphiko,' kusho Lotifiso Shiba.

'Loko lewukukhulumako mngani wami sifiso sakho njengelibito lakho. Akusiyo intfo
letawuphumelela ngisho nome lilanga lingajika lichamuka eNshonalanga liye 10
eMphumalanga. Imisebenti yemuntfu ngiyo lemkhulumelako futsi imkhetsele sikhundla.
Mine angingabati nje kutsi umsa waMangweni nguye lotawubhula emaphiko
njengasosifundzave eGert Sibandze.'

'Lapha sikhuluma ngemibono hhayi emaciniso. Kukhona umehluko emkhatsini
wemibono nemaciniso. Kukhona umehluko emkhatsini wetifiso nalokwentekako. 15
Ngisho ngekungangabati ngitsi sikhundla saTsabetse,' kugcizelela Lotifiso akhombisa
kutsi loko lakushoko uyakholelwa kuko futsi ukubona kutawukwenteka ngendlela
lacabanga ngayo.

'Ngisasho ngiyaphindzelela mngani wami kutsi ushaye phasi kwabhunya lutfuli.
Asibuke imisebenti yalabantfu lesikhuluma ngabo, bese sikhulumela etikwayo,' kusho 20
Khulumile.

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         16                             DBE/Lweti 2023
                                          NSC

'Emagalelo aMagumeni Tsabetse abonakele ngekutsi abe nguthishela lofundzisa kahle
teMlandvo emabangeni emfundvo nekucecesha lokuchubekako nekuba neticu
temfundvo lephakeme latifundzela eNyuvesi yaseKapa,' kusho Lotifiso. 'Mphikeleli
wafundzela tekuphatsa kuhulumende wasekhaya enyuvesi Ligwa. Imisebenti yakhe 25
yatiwa tigodzi tonkhe latisebentela ngekutimisela imihla yonkhe,' kusho Khulumile naye
agcamisa imfundvo yaloyo lamkhetsako. Wachubeka watsi, 'Mphikeleli ugcugcutele
kwakhiwa kwetikolo, kwemitfolamphilo, tindzawo tekukhibika, kunakekelwa
kwetemagugu noma tilondvolotamagugu, kugcanyiswa kwemasiko, inhlonipho,
tendzabuko, tebuchwepheshe nalokunye lokunyenti.'                                      30

Bacoca kwabonakala kutsi lamajaha lamabili abaluleke kakhulu. Umehluko lowavela
kutsi imisebenti beyitsintsa bantfu labehlukene. Imisebenti yaMphikeleli beyigcame
kakhulu kulabo labadla imbuya ngelutsi, kantsi yaMagumeni beyigcame kakhulu
kulabo labadla kusale.

'Mphikeleli ngumholi wekutalwa, kantsi Magumeni ukufundzele kuhola,' kusho 35
Khulumile.

'Umbono wakho loyo Khulumile. Mphikeleli wehla kakhulu abe semazingeni laphasi,
loko bese kumenta kutsi afanane nebantfu bonkhe.'
'Umholi kumele abotehlisa aphile nebantfu labaholako. Labanye baholi baye
bacabange kutsi basahola bantfu kantsi sebatihambela bodvwana balandzelwa 40
ngemabhantji abo. Umholi sibili nguloyo lowehlako afinyelele emacophelweni laphasi
akhulume netalukati, emakhehla, bantfwana, tichwala nalabanye.'

'Utsini ngembono waMphikeleli wetintsandzane?'

'Emavi akhe atsi I-Afrika jikelele beyingenato tintsandzane. Buntsandzane lobu bufike
nebagcoki. Ukholelwa ekutsini umntfwana longenabani kumele atsatfwe bengati yakhe 45
labaphilako bamkhulise ngekusitwa nguhulumende. Inchubo lenjalo ingenta bantfwana
bakhule babatisa buhlobo, bunye buntfu nekubambisana. Akakholelwa kuyo yonkhe
lenchubo leseyikhona nyalo yekubita batali ngabo 'step mother' 'step father'. Utsi loko
akusiso si-Afrika kepha siYurophu. E-Afrika sinamake nababe nje kuphela noma
uyakutala noma akakutali,' kuchaza Khulumile.                                           50

                                                                      [Emakhasi 95–97]

9.1      Lubangelwa yini loludvweshu lolukhona ekucaleni kwaletheksthi? Usho
         ngani?                                                                            (2)

9.2      Uma ufundzisisa singeniso saletheksthi kukhona yini lokuheha tetsamelilwati
         kutsi tichubeke tifundze lenoveli? Sekela imphendvulo yakho.                      (2)

9.3      Catsanisa lenkhulumo lecindzetelwe ekucaleni kwaletheksthi nesiphetfo
         salendzaba.                                                                       (2)

9.4      Lenkhulumo legcanyisiwe emgceni we-33 waletheksthi iveta Magumeni
         angumlingisi lonesimilo lesinjani? Chaza.                                         (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        17                                DBE/Lweti 2023
                                         NSC

9.5      Bhala tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letikhomba sibekandzaba sesikhatsi
         sanyalo.                                                                            (2)

9.6      Tinkhulumo     taKhulumile   ngaMphikeleli    tibiketelani   ngemiphumela
         yalolukhetfo? Sekela imphendvulo yakho.                                             (2)

9.7      Abehloseni umbhali ngekuveta bantfu lababomake babeka imibono yabo
         etindzabeni tekuhola sive?                                                          (2)

9.8      Umlingisi longuLotifiso uhambisana njani nelibito lakhe uma ufundza
         letheksthi? Chaza.                                                                  (2)

9.9      Sendlalelomuva saMphikeleli sibe neligalelo lelihle ngalesikhatsi alwela
         inkhululeko yebantfu baseMbalenhle. Sekela lesitatimende.                           (2)

9.10     Ucabanga kutsi kuphumelela kwaMphikeleli            elukhetfweni     lwekuba
         ngusosifundzave kube yingwijikhwebu yini?                                           (2)

9.11     Umlingisi longuMagumeni uphumelele kangakanani kutfutfukisa ingcikitsi
         yalenoveli? Chaza.                                                                  (2)

9.12     Ngemaphuzu LAMATSATFU ungameluleka utsini umuntfu lomusha lofisa
         kuba ngumholi uma ufundza ngebuholi baMphikeleli kulenoveli?                        (3)
                                                                                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          18                             DBE/Lweti 2023
                                           NSC

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Uma ufundza lenoveli kunetinkhomba letibufakazi bekutsi Lomusa naMlungisi angeke
bashade esiphetfweni salenoveli. Bhala indzabambhalo wesekele lesitatimende
ngaphasi kwaletihlokwana.

    Imphilo yaMlungisi nebangani bakhe.
    Imphilo yaLomusa nebangani bakhe.
    Imphilo yaMlungisi nebatali.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                                [25]

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.

ITHEKSTHI C

'Angimtsandzi lomngani wakho Sikhuni. Umoya wami awumemukeli angati yini
indzaba.'
'Umhlolo wami lo. Utsi kutawulunga nasengikhetselwa bangani? Sekumele ngitjelwe
nguwe nyalo kutsi umngani wami lo ulungile, loya akakalungi?'
Kubabata Mlungisi abonisa kutsi loku lokushiwo nguLomusa kuyamcasula.                     5
'Ngicolele Mlungisi bengingakacondzi kona umoya wakho. Awehle umoya sitsandvwa,'
kusho Lomusa akhombisa kutisola kuloku lakukhulumile kwangamjabulisi Mlungisi.
Lomusa wakhombisa kwehlisa umoya ngemabomu ngobe angakacondzi kuphazamisa
nemshado. Wathula sikhashana kwagcina kwalile.
'Wena awumfuni umngani wami Nkhangala, nami angibafuni bangani bakho                      10
boMadvodza naSikhuni,' kusho Lomusa.
'Sikhule kanye nebangani bami. Madvodza sesisebenta naye. Sikhuni washesha
kuwufulatsela umnyango wesikolo noma alunguta esekhondari. Ngati imphilo yabo
kusukela sisakhula kuye kufinyelele manje. Wena-ke uyatelaphi yaNkhangala?'
'Kusho kutsi unelubandlululo ngekungamemukeli Nkhangala.' 'Cha, anginalo                  15
lubandlululo, kepha tento takhe tingenta ngimbandlulule.' 'Yeka bantfu ngekukhuluma
kabi! Sebamkhulume kabi Nkhangala kuwe? Bamkhuluma nje bamatelaphi?'
'Atihlali phasi tesaba ematolo! Kuyevakala ngandlebe yinye kutsi ikhokheyini
nenyawupe kubutwa kuye Nkhangala.'
'Bayamsukela umntfwanebantfu. Nkhangala yingilosi sibili.'                                20
'Ngitawulalela wena ngobe uphila naye. Bantfu bayishaya emuva bayishaye embili.
Bantfu bayakwati kukwehlulela badzimate baphumelele.'
'Asibuke tetfu siye embili, sikhohlwe talabanye ngobe tiyosenta singachubekeli embili.'
'Ngifisa kubona umndeni wakini lowakukhulisa kusukela ebuncaneni uye ufinyelele
kulelizinga.'                                                                             25

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                             DBE/Lweti 2023
                                          NSC

'Asiyiyekele leyo ngobe ingivusela emanceba lamadzala. Yenta inhlitiyo yami ibe
buhlungu kakhulu. Kuphela injabulo kube nelusizi lodvwa.'
'Ngente setsembiso kuSikhuni kutsi ngitawukuya ekhaya kubo ngiyombona,' washo
wabuka sikhatsi ewashini lakhe wabona kutsi sesifikile sikhatsi labetsembisene ngaso.
Wafike wambingelela ngemavi langumbuto latsi, 'Uyohlala elawini kuze kube kunini?'    30
'Sesifikile sikhatsi sekutsi ngiteke, ngihlale ngitinte. Kumele ngatiwe ngekutsi
nginguMnumzane, hhayi ngiloku ngibitwa nga Bra-Sikhuni.'

'Kumele sibukisise embikwekutsatsa.'
'Mine sengibukisisile ngako-ke Lomusa lubhambo Iwami lwaphakadze.'
'Ngabe niphila imphilo lefananako? Imphilo yaLomusa nawe iyimphumalanga 35
nenshonalanga.'
'Ngalamanye emavi usho kutsi asifanelani?'
'Uma Lomusa angakafaneli mine usho kutsi ufanele bani? Ngubani lona lomfunela
yena ngibe ngikhona?'
'Awungiva kutsi ngitsini. Lalelisisa kahle embikwekutsi uphendvule.' 'Akukho 40
lengingabe ngisakulalela lokuphuma emlonyeni wakho ngobe kukhombisa kutsi
uyamtondza lomntfwanebantfu. Wakwentani lena lekwenta kutsi ukhulume kanjena?'
'Siyakhuluma kepha asivani yini indzaba?'
'Kube bengati ngabe angiketi lapha kuwe. Angati nje kutsi yini lengihlanganise nawe
sotidzakamiva.'                                                                     45
'Ngingumhambi walendlela noma ngingasayifuni. Ngangena kancane, kancane
kwagcina kukakhulu. Sekulukhuni kubuyela emuva ngobe setisemitsanjeni yami.
Sengivuka ngato ngembulukusa, ngidle tona emini, ngidle tona njengetilalelo
tami tantsambama.'

                                                                     [Emakhasi 78–80]

11.1     Lubangelwa yini loludvweshu lolukhona ekucaleni kwaletheksthi?                    (2)

11.2     Uma ufundzisisa singeniso saletheksthi kukhona yini lokuheha tetsamelilwati
         kutsi tichubeke tifundze lenoveli?                                                (2)

11.3     Catsanisa imphilo yaSikhuni yesikolo naloko lokwentiwa lusha emmangweni
         lewuphila kuwo.                                                                   (2)

11.4     Bhala tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letiveta kutsi Lomusa ungumlingisi
         lolicili.                                                                         (2)

11.5     Lenkhulumo letsi 'Kuyevakala ngandlebe yinye kutsi ikhokheyini nenyawupe
         kubutwa kuye Nkhangala' kuletheksthi lengenhla ihambisana nasiphi
         sibekandzaba? Chaza.                                                              (2)

11.6     Sikhuni kumfanela ngayiphi indlela kuba ngumlingisi loyindilinga uma
         ucatsanisa loku lokwenteka kulethesthi nenoveli yonkhe?                           (2)

11.7     Imphendvulo yaLomusa ngemndeni wakhe kuletheksthi iyingwijikhwebu ngani
         uma ufundza luvutfondzaba lwalenoveli?                                            (2)

11.8     Tinkhulumo taMlungisi ngebangani baLomusa kuletheksthi            lengenhla
         tihambisana ngayiphi indlela nelibito lakhe nesimilo saLomusa?                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        20                           DBE/Lweti 2023
                                         NSC

11.9     Ufundzani ngalenkhulumo lecindzetelwe ekugcineni kwaletheksthi lengenhla?      (2)

11.10    Ngaphandle kwemlingisi longuMlungisi beyingeke iphumelele ingcikitsi
         yalenoveli. Sekela lesitatimende.                                              (2)

11.11    Uma ufundzisisa lenoveli iveta Sikhuni naLomusa banesendlalelomuva
         lesifanako. Fakazela lesitatimende ubhekise enovelini yonkhe.                  (2)

11.12    Kube bewunguSikhuni bewungalweluleka utsini lusha lwalomuhla emva
         kwekutisola ngemphilo labeyiphila? Bhala emaphuzu LAMATSATFU.                  (3)
                                                                                        [25]

                                       NOBE

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        21                           DBE/Lweti 2023
                                         NSC

TEMDZABU
Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.
UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Uma ufundza lenganekwane letsi ‘Intsandzane Nenhlanti Yemilingo' netibogo tenkhosi
Tobias kunetinkhomba tekutsi nobe balahliswa kwenyongo yenyatsi ekugcineni
baphumelele.     Bhala indzabambhalo       wesekele     lesitatimende    ngaphasi
kwaletihlokwana.
    Imphilo yentfombatane kulenganekwane letsi Intsandzane Nenhlanti Yemilingo.
    Imphilo yenkhosi Tobias Nkosi.
    Kulahlwa kuhle kwenyongo yenyatsi: (kushiywa ebaleni ungenayo indlela
     yekutisita).
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.
TIBONGO TENKHOSI TOBIAS NKOSI
1        Nawe,
2        Yelovuk' emcubeni
3        Lonjengankunzi
4        Luphondvo lwenkunzi yakaNdlela
5        Inhloko yenkunzi yaLomavovo
6        Lomjikijelwa!
7        Wajikijelwa ngemadvuna eFeni
8        Batse bangakujikijela, base bayamfulatsela
9        Njengesagila labangasitsandzi
10       Lebangasifuni
11       Bangasiboni lapho siyawuwela khona
12       Lugelegele lwebhasi
13       Naluya lushon' ePitoli
14       Naluyawufun' uMshabalala.
15       Kwabonakala ngalabadzala bogogo beFeni.
16       Batsi bangabona Yena,
17       Baphuma bonkhe batatatela.
18       Wena matata lamakhulu
19       Ekwendlula nekwendlala
20       Awusheshi nekuyinika,
21       Wena Vuk' emcubeni
22       Unganjengankunzi.
23       Phondvo lwenkunzi yakaNdlela
24       Mhlane lobanti
25       Longadzinwa kutfwala bantfu
26       Ubetfwele kunye nebantfwababo
27       Ukhuphuka nabo tintsaba teSteyn dolobha
28       Kumeme bomake.
29       Kumeme bogogo.
30       Kumeme bobabe.
31       Kumeme bomkhulu,
32       Kunye nebantfwababo.
                                                                 [Emakhasi 108–109]     [25]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          22                             DBE/Lweti 2023
                                           NSC

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Fundza letheksthi leyincenye yenganekwane bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI D

                              INDLULAMITSI NENGWENYA

Endvulo tilwane tisaphila ndzawonye ngalokukhulu kuvana, kutsiwa indlulamitsi
nengwenya tatibangani labakhulu. Leti tilwane tatihamba totimbili ngaso sonkhe
sikhatsi. Tatihamba elusentseni lwemfula njalo. Ingwenya beyihlala emantini, kutsi
indlulamitsi ihlala itelukela esigangeni.

'Sesidze kakhulu sikhatsi siphila ndzawonye ntsanga. Inkinga-ke kutsi awulati likhaya 5
lami, nami lakho angilati,' kusho ingwenya ikhombisa kutsi lentfo iyiphatsa kabi.
'Liciniso lelimsulwa leli lolivetako. Kufanele sincume emalanga lamabili lahlukene
lokutawuba ngewekuvakashelana.'

'Uma sesivakashelana ngitawujabula uma kungacalwa ngekuvakashelwa kami,' kusho
ingwenya. 'Cha nami ngifuna kucalwe kami,' kusho indlulamitsi. Malanga onkhe 10
indlulamitsi beyivuka ekhaya layo ihambe isondzele ngaselusentseni lwemfula.
Kuvakasha kwengwenya ekhaya lendlulamitsi kwakutawukwetfusa tilwane letinyenti
ngobe kusilwane lesingatiwa. Kuvakasha kwendlumitsi kutawukwenta tijabule
tingwenya ngobe bekusikhatsi sendlala. Tavumelana leti tilwane kutsi kucalwe ekhaya
lendlulamitsi. Titsite tisendleleni tahlangana nalogwaja. Wevakala atsi: 'Bengitsi ngite 15
kuwe Ndlulamitsi, kepha ngenca yemlomo walomngani wakho angiseti,' watsi
angacedza kusho njalo logwaja wabaleka.

Tachubeka neluhambo lwato letilwane. Titsite setiyewufika ngakhona ekhaya
lendlulamitsi tahlangana nemphunzi. 'Bengitsi ngite kuwe Ndlulamitsi, kepha
ngalomlomo walomngani wakho angiseti.' Yatsi ingasho njalo imphunzi yabaleka. 20
Tachubeka letilwane ticondze ekhaya lendlulamitsi. Tefika tangena ekhatsi kwatfolwa
emankhonyane endlulamitsi. Atsi angabona kutsi unina wawo uhamba nesilwane
langasati, aphuma abaleka onkhe. Ingwenya yakhombisa kungaphatseki kahle
ngalesento. Yakhonjiswa likhaya lelo kwase kuyaphunywa kuyahanjwa. Yatfokota
kakhulu ingwenya kwati likhaya lemngani wayo. Kwavunyelwana kutsi kusasa kufanele 25
indlulamitsi iyewubona likhaya lengwenya. 'Ngitawuhamba njani nawe siye ekhaya
lakho ngobe mine angikwati kuhlamba?' kubuta indlulamitsi. 'Savumelana
ngekutsi sitawucala kakho bese kutsi ngelilanga lelilandzelako siye kami. Asimange
siyiphatse indzaba yekutsi kutawuhanjwa njani, ngako-ke asikhohlwe ngiyo. Mine
ngihambile ngetinyawo tami, ngahlekwa yonkhe indlela nawe-ke utawuhamba.'           30

Lwefika lolo suku. Indlulamitsi nengwenya betime elusentseni lwemfula. Tavumelana
kutsi titawungena ekhatsi tihlambe tize tifinyelele ekhaya lengwenya. Bekusikhatsi
sendlala kuyo yonkhe imifula. Ingwenya beyetsembise letinye tingwenya kutsi itawufika
nenyama. Tatilindzele ekhatsi emfuleni ngobe tetsenjisiwe. Kudla tase tikufune taze
tadzela.                                                                              35

                                                                       [Emakhasi 35–37]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        23                              DBE/Lweti 2023
                                         NSC

13.1     Hlobo luni lwenganekwane      lolu   uma    ubuka   sihloko   sayo?   Sekela
         imphendvulo yakho.                                                                (2)

13.2     Uma ufundza lenganekwane lapha endzimeni yesitsatfu, kukhona yini
         lokwenta ufune kuva ngesiphetfo sayo? Usho ngani?                                 (2)

13.3     Chaza luhlobo lweludvweshu lolutfolakala kulenganekwane.                          (2)

13.4     Nguwuphi umlayeto lotfolwa bafundzi emva kwekufundza lenganekwane?                (2)

13.5     Sigameko sekubaleka kwetilwane nemankhonyane endlulamitsi nakuyiwa
         ekhaya layo siveta muphi umoya? Sekela imphendvulo yakho.                         (2)

13.6     Ucabanga kutsi yini indlulamitsi ibute lombuto locidzetelwe kuletheksthi
         lengenhla?                                                                        (2)

13.7     Uma ufundza tinkhulumo taletilwane labebahlangana nato endleleni leya
         ekhaya lendlulamitsi, tiveta ingwenya isilwane lesinjani? Bhala KUTSATFU.         (3)

                                         NA

Fundza letibongo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

TIBONGO TENGWENYAMA BHUNU

1        Mahlokohla londzatja ngentsamo,
2        Lohlokohle timbiba taphuma
3        Tenta buhlakalala,
4        Taye tabanjwa ngudalad' esangweni
5        KaZombodze wemagugu.
6        Ngwane lulaka ekhaya netsafeni
7        Kushe kube sehlobo
8        Kuye kusuk' emalangabi.
9        Sihlangu sinembele wenkhomo.
10       Ngwane emantini ngimfanisa nesitiba.
11       Ngwane endleleni ngimfanisa nalevundlako.
12       Ngwane ebuntini ngimfanisa nesiphongwana
13       Ngwane enkhomeni ngimfanisa nemshivana
14       Ligodze LaZombodze wemagugu.
15       Loku liwagil' emadvodz' emacakala.
16       Inyoni ledlalel' emhubheni wetintsaba.
17       Ingwe ledl' ematfol' etinyatsi.
18       Buhlal' abahlangan' entsanyeni.
19       Umvemve wakitsi
20       Ngingawubeka kaZombodze wemagugu.

                                                                          [Likhasi 104]

13.8     Bunkondlo buni lobakhiwa umugca we-2 newe-3? Chaza.                               (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         24                        DBE/Lweti 2023
                                          NSC

13.9     Bhala bunkondlo lobakhiwa inceye lecindzetelwe emgceni we-4 newe-6
         kuletibongo? Sekela imphendvulo yakho.                                       (2)

13.10    Ngekwakho kubona umugca we-9 kuletibongo letingenhla uchazani?               (2)

13.11    Phawula ngephethini yaletibongo letingenhla.                                 (2)

13.12    Ngusiphi siphicaphicwano longasakha ngeligama lelicindzetelwe emgceni
         we-16 kuletibongo letingenhla?                                               (2)
                                                                                      [25]

                                                          SAMBA SESIGABA B:           25

Emalungelo agodliwe                                                         Phenya

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            25                              DBE/Lweti 2023
                                             NSC

SIGABA C: UMDLALO

Kulesigaba kunemidlalo LEMIBILI. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze lonyaka
uphendvule ngawo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kulowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto
         loyindzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule
         imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha
         enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto
         loyindzabambhalo.

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Bhala indzabambhalo uvete            lokwenteka   emdlalweni   lokubufakazi   bekuvetwa
kwalabadlali ngalendlela.

 Ncobile umdlali logcamile.
 Hleta umkhweteli.
 LaMagagula umelekeleli.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                                 [25]

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Fundza letheksthi leyincenye yemdlalo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI E

(Kusekhaya kaMagagula, LaHleta ucoca naNcobile, babeke indzebe yemahewu
embikwabo. Kusemini yasekuseni Ncobile usandza kusukusula)

LAHLETA: (Amoyitela) Kunjani mntfwanami? Uyati kutsi lolunyanyavu lukufanela
         njani?
NCOBILE: (Ahlala phasi) Hhayi Dlemane, alukafaneli mine kodvwa lufanele wena. 5
         Ungakhohlwa phela kutsi konkhe lokufanela mine kufanela wena
         futsi.   Lokungangifaneli,    nawe    akukufaneli   futsi  (Ambuke
         ngelutsandvo) Usayikhumbula nje indzaba yekutsi lokwenyanywa
         nguwe nami ngiyakwenyanya futsi? (Bahleke kakhulu baze
         bagonane).                                                           10
LAHLETA: (Solo ahleka) Ushaye khona Mtfombeni! Vele kunjalo! Kodvwa yini
         ungikhumbute leto tinsuku yeNcobile?
NCOBILE: Ha! Kambe ukhona umuntfu longakhohlwa leto tinsuku? (Ambuke)
         Kodvwa ngiyabonga Mtimandze! Kuba ngumntfwana kufana nekuhamba
         enkhungwini lemnyama khwishi. Ngamgcina nini anti LaMagagula make! 15
         Kufuneka sengce lapha kuye lingakapheli leliviki.

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        26                            DBE/Lweti 2023
                                         NSC

LAHLETA: Ngabe usebentile mntfwanami, mine benginaye lapha emholweni.
         (Akhulumela phasi) Uyati uyangikhumbuta nje Mtfombeni, lemoti kufanele
         iyewubikwa lapha kuyihlo. (Akhomba ngesandla) Wenta kahle nje
         mntfwanami kuya nayo lapha kumkhula, angaze eve ngebantfu.                     20
NCOBILE: (Amoyitela) Hhe namalume kufanele singamkhohlwa. (Beve kudvuma
         kwemoti lema ebaleni)
LAHLETA: Yabani lemoti ledvuma langaphandle yeNcobile? (Asukume)
NCOBILE: (Ahlola) Hawu make uyati kutsi ngubani. NguCeliwe lomunye webangani
         bami lengangifundza nabo eSidlamafa.                                           25
CELIWE:  (Akhulekela) Nconco, sikhulekile ekhaya.
NCOBILE: (Aphumele ngaphandle Ncobile) Ngena! Singalapha tsine. (Ababata)
         Hawu kantsi nguwe Celiwe! Waze wenta lusuku lwami lwaba luhle bo.
         Hawu ye make nguCeliwe lo. Ngivele ngeva ngekudzikitela kweliso lami
         langetulu kutsi kukhona lokutawungijabulisa bo! Ngena, ngena Celiwe.           30
CELIWE:  (Ahlala esitulweni) Sanibonani nonkhe ekhaya! Hawu Ncobz, nguwe lo?
         Sagcinana nini? (Bagonane) Hha hha kube nekufa kunje maye ngabe
         kuhle. Nami ngihlangene naDzeliwe wangitjela kutsi ukhona ntfombi,
         sewuyabutela ngemajazi lamnyama. (Bahleke)
NCOBILE: (Abuke LaHleta) Make lona nguCeliwe lomunye webangani bami                     35
         lengafundza nabo. Uhlala le Kamhlushwa. Udlala ngami Celiwe,
         angisho yena wengamele onkhe lamabhange ngasehlangotsini
         lwetetimali! Ungusotimalimabhuku ebhange. Umnotfo ubutwa kuye
         lo. (Amkhomba kuhlekwe) Ngabe ngiyaphosisa Celiwe?
LAHLETA: (Amoyitela) Maye ngiyabonga kukwati Celiwe mntfwanami. Sewukhohliwe            40
         phela Ncobile kwekutsi bekaye angitjele ngani. Maye kuhle kukhumbulana
         bantfwabami. Tsine sinatsa emahewu lapha Celiwe. (Amnika indzebe
         lenemahewu bese uyaphuma LaHleta)
CELIWE:  (Anatsa emahewu) Angihlali bengengca nje Ncobz, kunjani vele?
         Nangikubona ngitiva ngibuyela emuva eSidlamafa. Ase usho, uphi                 45
         Mphotfo? Phela nami ngise nganyamalala sikhatsi lesidze kulendzawo.
         Ngibe nenhlanhla nje nasebangiletsa lapha dvutane nasekhaya. (Abeke
         indzebe etafuleni)
NCOBILE: (Ahlalisisa) Hheyi kumatima phela kusebenta khashane nasekhaya
         Celiwe. Mine ngaba nayo inhlanhla ngobe bavele bangiletsa enkantolo            50
         yakhona lapha eMalalane. Kuwe vele, hhayi bekumatima! (Ashaye tandla)
         Mphotfo nami angimati Celiwe, sake sahlangana eMalalane,
         wangibhedzela kwekugcina. (Amntjontje ngemehlo)
CELIWE:  (Amangale) Bekakubhedzela ngobe bekentani?

                                                                    [Likhasi 179–181]

15.1     Lamavi emlandzi lasekucaleni kwaletheksthi aveta siphi sibekandzaba?
         Chaza.                                                                          (2)

15.2     Unjani umoya esingenisweni saletheksthi? Sekela imphendvulo yakho.              (2)

15.3     Ngukuphi lokukuletheksthi lokukhombisa kutsi unina waNcobile ulandzela
         emasiko?                                                                        (2)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            27                               DBE/Lweti 2023
                                             NSC

15.4     Khokha tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letifakazela kutsi Ncobile akabambi
         emagcubu.                                                                               (2)

15.5     Bhala tihibe LETIMBILI letingenta kutsi letheksthi ingadlaleki esiteji.                 (2)

15.6     Catsanisa lenkhulumo lebhalwe yacindzetelwa kuletheksthi lengenhla naloku
         lokwenteka esingenisweni salomdlalo.                                                    (2)

15.7     Ngekubona kwakho abehloseni umbhali ngekuveta Celiwe naNcobile
         bahamba ngetimoto letinhle futsi sebasetikhundleni letisetulu emsebentini?              (2)

15.8     Nguwuphi umlayeto umbhali lawetfulela bafundzi balenoveli ngebungani
         lobukhona emkhatsini waNcobile, Dzeliwe naNcane?                                        (2)

15.9     Bomake labakhulisa bantfwana babodvwa bayakudzinga kwesekelwa
         yimindeni. Sekela lesitatimende ubhekise kuLaHleta naLaMagagula.                        (2)

15.10    Nguliphi ligalelo lelafakwa        NguLaHleta      ekuphumeleliseni       ingcikitsi
         leyimfundvo kulomdlalo?                                                                 (2)

15.11    Lengcogco yaNcobile naCeliwe ngaMphotfo kuletheksthi beyibiketelani
         ngesiphetfo salomdlalo?                                                                 (2)

15.12    Sincumo lesatsatfwa nguNcobile sekubuyela esikolweni savimbela buphi
         bungoti emphilweni yakhe? Bhala KUTSATFU.                                               (3)
                                                                                                 [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2023/82c8aa84-b4ee-42a5-b2f4-fdfd3f6f97c4) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2023/9cf5a2a3-0ead-4678-a65a-e821e3700581) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023/ffa08248-a394-412f-bf84-c1548868778b) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022/4962fddf-8335-40fc-aca8-80c9abf397ed) — siSwati HL · QP · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021/cec2f463-b79e-4d07-9fa7-e2d2f1ad4cb1) — siSwati HL · QP · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2020/0bb7e6fe-23bf-41e0-9f8a-b2ca57338dab) — siSwati HL · QP · 2020 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
