# siSwati HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the November 2024 NSC, 30 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 30

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · siswati. Question paper, 30 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                  LWETI 2024

EMAMAKI: 80

SIKHATSI: Ema-awa la-2½

                          Leliphepha linemakhasi la-30.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                             DBE/Lweti 2024
                                      NSC Confidential

 TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

 1.        Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.

 2.        Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini
           lalokucuketfwe bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe
           ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto
           lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuyiphendvula.

 3.        Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:

           SIGABA A:      Tinkondlo          (30)
           SIGABA B:      Inoveli/Temdzabu   (25)
           SIGABA C:      Umdlalo            (25)

 4.        ISIHLANU IMIBUTO lekufanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A
           imibuto MITSATFU, ESIGABENI B MUNYE, ESIGABENI C MUNYE
           ngalendlela:

           SIGABA A: TINKONDLO

           TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
           INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI–Uphocelelekile kuwuphendvula
           lombuto.

           SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

           Phendvula umbuto ube MUNYE.

           SIGABA C: UMDLALO

           Phendvula umbuto ube MUNYE.

 5.        KUKHETFWA KWEMIBUTO YESIGABA                 B (INOVELI/TEMDZABU)
           NESIGABA C (UMDLALO)
            Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
              nemdlalo lowufundzile.
            Phendvula UMBUTO MUNYE LOYINDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
              UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Uma ngabe ukhetse kuphendvula
              umbuto loyindzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule
              imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto lemifisha
              ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto loyindzabambhalo
              ESIGABENI C. Sebentisa luhla lwekutikhumbuta kute usitakale.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 3

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3                       DBE/Lweti 2024
                                        NSC Confidential

 6.        BUDZE BETIMPHENDVULO
            Umbuto loyindzabambhalo etinkondlweni kufanele uwuphendvule
              ngemagama la-190 kuya kula-240.     Nov

            Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele uyiphendvule
              ngemagama la-340 kuya kula-390.
            Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane nelinani
              lemamaki labekiwe, ungahlanhlatsi.

 7.        Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni KWALESO NALESO SIGABA.

 8.        Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
           ephepheni lemibuto.

 9.        Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA.

 10.       Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

           SIGABA A:      Lokungenani emaminithi la-40
           SIGABA B:      Lokungenani emaminithi la-55
           SIGABA C:      Lokungenani emaminithi la-55

 11.       Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 4

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         4                           DBE/Lweti 2024
                                     NSC Confidential

 LOKUCUKETFWE
 Lelikhasi litakusita kutsi ukwati kukhetsa imibuto lofuna kuyiphendvula ngaphandle
 kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.
 SIGABA A: TINKONDLO
 Tinkondlo letimiselwe kufundvwa: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
        INOMBOLO YEMBUTO                     UMBUTO               EMAMAKI       LIKHASI
 1. 'Ngimi Lo’                       Umbuto loyindzabambhalo         10            6
 2. 'Awutfolakali'                        Imibuto lemifisha          10               7
 3. 'Vuka Lusha'                          Imibuto lemifisha          10               8
 4. 'Lihambile Lichawe'                   Imibuto lemifisha          10               9
                                            NA
 Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelelekile kuwuphendvula lombuto.
 5. 'Ngiph' indlebe!'                     Imibuto lemifisha           10              10
 SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
 INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli lamiselwe kufundvwa.
 6. Liphume Nebovu                 Umbuto loyindzabambhalo         25                 12
 7. Liphume Nebovu                        Imibuto lemifisha          25               12
 8. Kubamba Letingelako              Umbuto loyindzabambhalo         25               15
 9. Kubamba Letingelako                   Imibuto lemifisha          25               15
 10. Tibopho Telutsandvo             Umbuto loyindzabambhalo         25               18
 11. Tibopho Telutsandvo                  Imibuto lemifisha          25               18
                                           NOBE
 TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemiselwe kufundvwa.
 12. Silulu SeMaswati            Umbuto loyindzabambhalo        25           21
 13. Silulu SeMaswati                     Imibuto lemifisha          25               22
 SIGABA C: UMDLALO
 Phendvula umbuto ube MUNYE kulemidlalo lemiselwe kufundvwa.
 14. Kutawuba Njalo               Umbuto loyindzabambhalo            25               25
 15. Kutawuba Njalo                       Imibuto lemifisha          25               25

 16. Lami Lisiphetfo                 Umbuto loyindzabambhalo         25               28

 17. Lami Lisiphetfo                      Imibuto lemifisha          25               28

CAPHELA: ESIGABENI B na-C, munye umbuto lowuphendvulile kufanele ube
         YINDZABAMBHALO nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule
         imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 5

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           5                              DBE/Lweti 2024
                                       NSC Confidential

 LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA

 Lelikhasi litakusita kutsi uphendvule linani lemibuto lekungulona lekumele uliphendvule.

               SIGABA                 TINOMBOLO            LINANI LEMIBUTO        BEKA
                                       TEMIBUTO           LEPHENDVULWAKO        LUPHAWU
 A: TINKONDLO
 (Tinkondlo letifundvwe eklasini)          1–4                   2
 A: INKONDLO
 (Inkondlo lengakafundvwa                   5                    1
 eklasini)
 B: INOVELI/TEMDZABU
 (Indzabambhalo nobe imibuto              6–13                   1
 lemifisha)
 C: UMDLALO
 (Indzabambhalo nobe imibuto             14–17                   1
 lemifisha)

 CAPHELA:        ESIGABENI B na-C, cinisekisa kutsi uphendvule MUNYE umbuto
                 LOYINDZABAMBHALO NAMUNYE WEMIBUTO LEMIFISHA.
                 Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe
                 imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 6

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          6                            DBE/Lweti 2024
                                      NSC Confidential

 SIGABA A: TINKONDLO

 TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

 Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 NGIMI LO – FC Nkosi

 1       Ubona mine lucobo,
 2       Ungesabi kungibukusisa,
 3       Ungakhophoti wente ngazutsi uyangihlonipha,
 4       Ungatentisi uhlikihl'emehlo,
 5       Vele ngimi yena lomatiko,
 6       Ngibuke angichophi angisilo lilanga
 7       Vele ubona kahle hle.

 8       Ingani wawutsi uyangibhidlita,
 9       Kantsi uyangakha awuboni.
 10      Wawungitjela latiswana emagama,
 11      Usho nekusho angeke ngibe lutfo,
 12      Ngangisilima lesibhunyako kuwe,
 13      Kuwe ngangisiphukuphuku lesingenamkhawulo,
 14      Kantsi awukabuti elangeni, uyangilola
 15      Ngimi lo ubona kahle.

 16      Wawungishaya, ungishayela kufa,
 17      Kantsi uyangakha uyangipheka,
 18      Njengeligolide liphekelwa buhle.
 19      Lemivimbo lewanginameka yona,
 20      Namuhla iphendvuke luju
 21      Lengiludla lungapheli,
 22      Ngebunandzi lobungenamkhawulo,
 23      Impela ngimi lo,
 24      Lamuhla ngiyinsha lenelikhono,
 25      Ngiyinsha letimela ngetinyawo.
 26      Lamuhla ngingumuntfu ebantfwini,
 27      Ngaletipikili lowawutibetsela
 28      Ngenhloso yekungibhidlita.
 29      Lamuhla kwehla ngemphimbo munye.

 Bhala indzabambhalo ngetifundvo sonkondlo latetfulela tetsamelilwati ngalenkondlo
 lengenhla.

 Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-190 kuya kula-240.                           [10]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 7

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7                       DBE/Lweti 2024
                                        NSC Confidential

 UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

 Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 AWUTFOLAKALI – FC Nkosi

 1       Akekho lowati kutsi unjani,
 2       Lowati kutsi uyini akekho.
 3       Akekho nalowati kutsi ufunani,
 4       Nguwe kuphela lowatiko,
 5       Nguwe kuphela lotivisisako.

 6       Kuwe kusa kusa.
 7       Kusa unguloku, lishone ungulokwa,
 8       Kusa libalele bantfwana badlale ngaphandle,
 9       Naliphakama sewungulokunye sewuntjintjile.
 10      Ugucukelana esiswini njengetjwala,
 11      Umbala wakho untjintjantjintja kwelunwabu,
 12      Vele awutfolakali, awuvisiseki.

 13      Kusa libafati badvub' inyama.
 14      Kusenjalo selikhipha umkhovu etjeni,
 15      Likhipha inhlanti emantini.
 16      Liyatsambama uyatsetsa uyakhala.
 17      Kepha kukhala kwakho yinjabulo kubalimi
 18      Ingani kudla sitawudla sibhimbidzele
 19      Sitawudla sishaye sentfwala.

 20      Nakusa selishubisa umnkantja,
 21      Libuta kutsi ungubo ngaki?
 22      Imitimba yona iyakhungatseka,
 23      Ikhungatseka itsatse tifo,
 24      Imikhuhlane itfole tinkhundla tekudlalela,
 25      Imitimba ingani ayati kutsi ibambeni,
 26      Itsatseni ihlanganise nani,
 27      Impela awutfolakali.

 2.1       Bunkondlo buni lobakhiwa ngulamagama lagcanyisiwe endzimeni ye-1? Usho
           ngani?                                                                      (2)

 2.2       Ngubuphi bunkondlo lobuvetwa ngumugca we-6 walenkondlo lengenhla?
           Sekela imphendvulo yakho.                                                   (2)

 2.3       Ucondzeni sonkondlo ngemugca we-16 walenkondlo lengenhla? Chaza.            (2)

 2.4       Luhlobo luni lwenkondlo lolu? Usho ngani?                                   (2)

 2.5       Uyavumelana yini nekutsi sihloko salenkondlo sibumbene nalokushiwo
           yinkondlo? Sekela imphendvulo yakho.                                        (2)
                                                                                       [10]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 8

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           8                               DBE/Lweti 2024
                                       NSC Confidential

 UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

 Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 VUKA LUSHA – FC Nkosi

 1       Vuka utitsatse,
 2       Uyekele kukhala ukhonondze.
 3       Live limele wena,
 4       Sive sime ngawe,
 5       Ungabambeleli-ke vuka unonophe,
 6       Ukhutsale kuhle kwentfutfwane.

 7       Lola emakhono akho,
 8       Lomfundvo utakusita.
 9       Ngaphandle kwelikhono,
 10      Ulite lelite, lelite ulite,
 11      Ngaphandle kwelikhono,
 12      Uyimfanayo, awunalusito.
 13      Vuka ubukˈemphumalanga,
 14      Lapho kunekukhanya khona.

 15      Vuka utitsatse kusile,
 16      Sikhatsi sesikhona sikulungele.
 17      Pheka timbita takho tivutfwe,
 18      Ingani boLokwati naLomfundvo balindzile.
 19      Vuka utitsatse kusesekuhle,
 20      Ungatisoli kusasa selishonile.

 21      Vuka umndeni ngewakho,
 22      Ummango ulindze wena.
 23      Sive sibuke wena.
 24      Ungehlulwa ngemahlahlandlela,
 25      Ingani akushiyela incabhayi.
 26      Vuka-ke ungatikhobosi.

 3.1   Bunkondlo buni lobuvetwe tinhlavu letigcanyisiwe emgceni we-5 newe-6
       kulenkondlo? Sekela imphendvulo yakho.                                                 (2)

 3.2   Bhala KUBILI lokubunkondlo lokutfolakala emgceni we-12.                                (2)

 3.3   Luhlobo luni lwesifanamsindvo lolugcanyiswe nguletinhlavu letisemgceni we-16?
       Usho ngani?                                                                            (2)

 3.4   Chaza simo semoya lesivela enkondlweni lengenhla.                                      (2)

 3.5   Phawula ngesifundvo sonkondlo         lasetfulela   tetsamelilwati   ngalesifaniso.
       ʹUkhutsale kuhle kwentfutfwane.ʹ                                                       (2)
                                                                                              [10]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 9

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          9                           DBE/Lweti 2024
                                      NSC Confidential

 UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA
 Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 LIHAMBILE LICHAWE – ZP Masango
 1       Lahamba lichawe,
 2       Lahamba litsemba,
 3       Lashiya konkhe kwasemhlabeni,
 4       Labulibala bonkhe buhlungu
 5       Bakulomhlaba lohlabako.
 6       Lashiya inyama leligugu nganeno,
 7       Kulapho ngabhekis' emehlo
 8       Ami esibhakabhakeni,
 9       Ngabona inkhanyeti
 10      Ngasho ngatsi hamba chawe,
 11      Lapho kunyatsele wena khona,
 12      Kubonakele tingucuk' emuva.
 13      Lapho kundlule wena khona,
 14      Kunekuthula lokumangalisako.
 15      Bonkhe bantfu basho njalo,
 16      Batsi bawabonil' emangwev' akho
 17      Logalele kwabonakalʹ esiveni semaLangeni,
 18      Ngobe takho tikhalʹ atidzinwa,
 19      Tigadle kwabonakal' imphumelelo.
 20      Hamb' uye kulematfonga chawe
 21      Uyewutfola tibusiso takho khona,
 22      Imisebenti yakhʹ emuv' ibonakele.
 23      Lal' uphumule chawe lami,
 24      Uyibambe kwabonakala yakh' indzima,
 25      Usakhile sive seMvelinchanti,
 26      Sabumbana njengenyandza yetinkhuni,
 27      Nyalo sesikufisel' inkhonto lenhle
 28      Kulela live loye kulo labokhokho,
 29      Lal' uphumule chawe lami!

 4.1    Bhala iphethini yalenkondlo ubhekise kulemigca lelandzelako:
        ʹLahamba litsemba,
        Lashiya konkhe kwasemhlabeniʹ                                                    (2)
 4.2    Bunkondlo buni lobuvetwe ngumugca we-7 newe-8? Sekela imphendvulo yakho.
                                                                                         (2)
 4.3    Abekusiphi simo sonkondlo uma abhala lenkondlo? Usho ngani?                      (2)
 4.4    Nguyiphi ingcikitsi leyetfulwa ngulenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo
        yakho.                                                                           (2)
 4.5    Umbhali usikhetse kahle yini lesinongo senkhulumo lesisemgceni we-26? Chaza.
                                                                                         (2)
                                                                                         [10]
                                         NA
Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 10

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         10                          DBE/Lweti 2024
                                      NSC Confidential

 INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

 Uphocelelekile kutsi uphendvule lombuto.

 UMBUTO 5: IMIBUTO LEMIFISHA

 Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 NGIPH' INDLEBE – JJ Thwala

 1       Mntfwana losakhula
 2       Vani mine ngiyakuhlebela
 3       Ngobe kuphuphuma lutsandvo
 4       Ekhats' enhlitiyweni yami:
 5       Cela kukhonjisw' indlela
 6       Ngulabadzala kunawe ngeminyaka,
 7       Nalabadzala kunawe ngengcondvo
 8       Imphilo yasemhlaben' iyamangalisa
 9       Ngekucwebetela buhle besikhashana
 10      Lokugcama kutsats' emehlo,
 11      Kants' abumi buyendlula
 12      Bufana nemanti lageletako.

 13      Mntfwana losakhula
 14      Ngiph' indlebe ngiphe:
 15      Yekela kuhlahlʹ emehlo
 16      Uwahlahlel' etintfweni letikhobosisako,
 17      Ticedz' inhlonipho nentfutfuko,
 18      Ticedza buntfu nebuve.
 19      Nobe tivunguvungu letivungutako
 20      Ticondze kukwenta liphepha
 21      Lona leliyinkhombamoya
 22      Ngekuvumelana nemoya lovungutako,
 23      Uz' ulwe nato ngekutimisela.

 24      Mntfwana losakhula
 25      Dvumis' uMvelinchanti
 26      Nguye sisekelo semphilo,
 27      Nguye lonemandl' ekwenta
 28      Konkhe lokungaphasi kwemtfunti
 29      Welilanga, Nguye logiya kugiyeke
 30      Nobe labanye behluleka kugiya,
 31      Nguy' umtfombo wemphilo
 32      Logeleta njengemant' emfula,
 33      Nguye Litiko Letemtsetfo,
 34      Temphilo, Telwati neTebulungiswa;
 35      Onkh' emandl' akuYe yedvwa.

                                                          [Emakhangala Likhasi 39–40]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 11

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         11                            DBE/Lweti 2024
                                      NSC Confidential

 5.1     Letinhlavu leticindzetelwe endzimeni yekucala takha buphi bunkondlo?             (1)

 5.2     Bhala luhlobo lwebunkondlo lobuvetwa ngulomugca losekucaleni kwaleyo
         naleyo ndzima.                                                                   (1)

 5.3     Caphuna umugca lonemphindza endzimeni ye-2.                                      (1)

 5.4     Bunkondlo buni lobakhiwa ngumugca we-17 newe-18 kulenkondlo lengenhla?           (1)

 5.5     Indzima ye-1 yalenkondlo lengenhla iveta umoya lonjani? Sekela imphendvulo
         yakho.                                                                           (2)

 5.6     Ucondzeni sonkondlo ngalemigca legcanyisiwe endzimeni ye-2?                      (2)

 5.7     Lemigca lelandzelako ngabe ikhetseke kahle yini ekuchazeni uMvelinchanti?
         Sekela imphendvulo yakho.

         'Nguye Litiko Letemtsetfo,
         Temphilo, Telwati neTebulungiswaʹ                                                (2)
                                                                                          [10]

                                                              SAMBA SESIGABA A:           30

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 12

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         12                             DBE/Lweti 2024
                                      NSC Confidential

 SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

 Kulesigaba kunemanoveli LAMATSATFU netemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
 loyifundze lonyaka uphendvule ngayo.

 CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kuleyo
          noveli/temdzabu loyifundzile. Uma ukhetsa kuphendvula umbuto
          loyindzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi ESIGABENI C
          uphendvule imibuto lemifisha.

 UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

 Umbhali uvule tetsamelilwati emehlo ngebungoti bekutsi babe welikhaya asebentele
 ekudzeni nemndeni wakhe. Bhala indzabambhalo wesekele lesitatimende ngetintfo
 letenteka enovelini letitsintsa loku lokulandzelako:

      Kuganwa kwaLushawulo ngalesikhatsi asebentela ekudzeni.
      Kuhlupheka kwaLaMagagula ngalesikhatsi Lushawulo angekho ekhaya.
      Kufika kwaTintfombi kaKhumalo lokubhidlite budlelwano bemndeni.
 Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                             [25]

 UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

 LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

 Fundza letheksthi letsetfwe enovelini bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 ITHEKSTHI A

 ʹWota lapha Mtfombeni sitewukhuluma,ʹ kusho Lushawulo amdvonsela eceleni. ʹKunjani
 siye endlini ngobe naku ungatsi lomoyana uyahlaba, kumntfwana nje awulungi nani.ʹ

 ʹMusa kungiyabula wena Mfarisi ndzini, kodvwa ngabe unandzabani, nemntfwana wena.
 Yena lona longamati nekutsi unemehlo lamangaki ukuhluphe ngani nje ngobe noma
 angalala khona lapha ngaphandle nawe ungafika umgaluje ngetulu.ʹ                  5

 Lahlaba laphukela kuLushawulo lelo, watsi kantsi abembambile weva kutsi akamyekele
 kodvwa wabuye wacabanga ingoti langahle ayente nakangafika kuTintfombi
 asatfukutsele ngaloluhlobo. Wachubeka wamncenga waze wavuma kutsi baye endlini.

 Tehla talandzelana kuLaMagagula. Buntsandzane bavuka bema ngetinyawo. Kwaphela 10
 kumetsemba Lushawulo ngalelo langa.
 ʹCha lutsandvo lwakho lukhulu-ke kulomfati wakho. Sewungaze udzele
 nebantfwabakho.' Angete ayiphendvula leyo Lushawulo, avakale asatsi:

 ʹAsambe phela uyobabingelela bangaze bacabange kutsi befike ebantfwini bambe.'

                                                                                           15

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 13

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            13                               DBE/Lweti 2024
                                         NSC Confidential

 ʹUyabona sewukhohliwe kutsi mine ngagana wena nje kuphela. Angati-ke kutsi lomunye
 ngabe uhlushwa yini ngami, mine kona ngihlushwe yini ngaye. Futsi nanyalo kutsi
 ngitsatse umlilo ngilumeke lokwetindlu lose udvwale ngako. Lapho-ke ngingase ngibone
 kutsi lomtsimba wakho ungawulalisaphi.ʹ

 ʹAyibe yincane phela Mtfombeni nebakitsi. Ingani ngishito ngatsi lidlojwa libukile.ʹ            20

 'Nanyalo ngiyakwesaba kufa kwababe, ngabe angikho kulendzawo yebugcili.ʹ Ukhuluma
 nje uyasikhihla sililo. Lushawulo naye uyatibonela nje kutsi konakele, kungulapho
 sekukudze kubuyela emuva.
 Asukume LaMagagula aphose umntfwana emhlane ngobe abesamehlisile. Acakeke
 Lushawulo kutsi sekwentenjani. Esabe nekubuta. Kuloko kuthula eve:                25
 ʹKulungile-ke sengiyawubingelela lesitsandvwa sakho njengobe usho,ʹ asho ahlaba
 umnyango.

 ʹNgime …ʹ

 ʹAngifuni mlonyana wakho wena,ʹ sekusho LaMagagula amjaka angakasho naloko
 labefuna kukusho. Lushawulo abone ingoti lengahle yenteke nangase ahambe kancane. 30
 Avele amlandzele umjako LaMagagula. Batsite bangena edladleni babe
 sebakanyekanye. Bangena kwathula kwatsi dvu. Inhlitiyo yase ifuna kubhobosa
 timbambo kuTintfombi ngenca yeluvalo lolwase lumphetse.

 Lushawulo lwalumphetse. LaMagagula yena ubuke Tintfombi ungatsi utamsukela
 amhlafune luhlata. Wadvonsa sikhuni etiko, kwatsi lapho kutsi akasiphelelisele 35
 ebusweni kuTintfombi wabuye watekhuta asakhumbule emavi labamyala ngawo
 mhlazana aphuma ekhaya kubo. Wonkhe umuntfu wasibona lesikhuni, kodvwa kwabete
 lowaba nesibindzi sekwekhuta LaMagagula ngobe besasilwane lucobo.

 ʹSanibonani bantfu beJozi,ʹ kubingelela LaMagagula ngalelibandzako naleligcwele lunya
 nenzondo.                                                                             40
 ʹYebo Magagula,ʹ kuvuma Tintfombi ngelivi lelichachatelako.
 ʹNinjani-ke lena emaJozi enu ngasemphilweni?ʹ
 ʹSikhona lokungasho lutfo singeva nine.ʹ

 ʹTsine sinjengobe nisibona nje lapha kantfutfu.ʹ Atsatse emehlo abuke Lushawulo, abuke
 labantfwana baTintfombi, kuvele kumkhanyele kutsi lomuntfu kudzala ahlala 45
 naLushawulo ngobe labantfwana badzala bayalingana nalaba bakhe, nabashiyana
 bangamane bashiyane ngetinyanga letimbalwa.

 ʹLabantfwana bakabani-ke bona?ʹ

                                                                              [Likhasi 45–46]

 7.1       Bhala KUBILI lokushiwo nguLaMagagula endzimeni ye-2 yaletheksthi
           lengenhla lokuveta umoya wekutfukutsela.                                               (2)

 7.2       Nguliphi lisu lelisetjentiswe ngumbhali kuveta umlingisi longuLushawulo
           kuletheksthi lengenhla? Sekela imphendvulo yakho.                                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 14

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14                                 DBE/Lweti 2024
                                        NSC Confidential

 7.3       Ngutiphi taba letentiwa nguTintfombi kutsi Lushawulo atsandze yena
           kunaLaMagagula? Bhala KUBILI.                                                         (2)

 7.4       Luhlobo luni lwemlandzi lolutfolakala kuletheksthi? Sekela imphendvulo yakho.
                                                                                                 (2)

 7.5       Yini lokwenta letheksthi lengenhla kutsiwe isicakacaka? Chaza.                        (2)

 7.6       Catsanisa imphilo yaLaMagagula kuletheksthi lengenhla nemiyalo yenina
           ngalesikhatsi agana Lushawulo.                                                        (2)

 7.7       Ucabanga kutsi kungevani kwaLushawulo naLaMagagula kwalungiseka yini
           ekugcineni? Sekela imphendvulo yakho.                                                 (2)

 7.8       Kube bewunguLaMagagula bewungatsatsa               siphi   sincumo     ngekufika
           kwaTintfombi nebantfwana? Chaza.                                                      (2)

 7.9       Kufika kwaTintfombi nebantfwabakhe ekhaya kaKhumalo bekubiketelani?
           Chaza.                                                                                (2)

 7.10      Uma Tintfombi angamangalelwa ebukhosini ngusiphi sigwebo lesingamfanela?
           Sekela imphendvulo yakho.                                                             (2)

 7.11      Yini  lebewungayenta        kuphephisa          ummango     kube       Tintfombi
           abengudzadzewenu?                                                                     (2)

 7.12      Imfanela ngayiphi indlela umlingisi longuTintfombi inkhulumo letsi, 'Umuntfu
           lomuhle uvame kuba nesimilo lesibi'? Phawula ngemaphuzu LAMATSATFU.                   (3)
                                                                                                 [25]

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 15

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        15                            DBE/Lweti 2024
                                     NSC Confidential

 UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

 Umbhali uvule tetsamelilwati emehlo ngalengcikitsi yemphumelelo kulenoveli. Bhala
 indzabambhalo wesekele lesitatimende ngetintfo letenteka enovelini letitsintsa loku
 lokulandzelako:

      Mphikeleli ulwela imphumelelo.
      Kuphumelela nobe kunebantfu labeme endleleni yakho.
      Kufika kwemphumelelo yakhe.

 Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                          [25]

 UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

 KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

 Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
 lelandzelako.

 ITHEKSTHI B

 Tavulwa tikolo wabuya esikolweni Mphikeleli watewufundza. Likomidi lesikolo
 aliphindzanga layiphatsa indzaba yaMphikeleli. Konkhe kwachubeka njengobe afuna
 Mphikeleli. Wachuba kahle etifundvweni takhe. Kuletinye abephumelela ngemalengiso,
 kantsi kuletinye bekuba licophelo lelisetulu. Bekwatiwa kutsi uma kungesuye Msiti
 lobashaye bonkhe bafundzi enhloko, kuba nguMphikeleli. Bonkhe bebasho kutsi 5
 baphumelela kahle ngobe bayatiniketa sikhatsi sekufundza.

 Ikota yesibili yaphela aphelile onkhe emahlebeti netimvabetsi ngaMphikeleli, kepha
 besekwatiwa simo nesimilo sakhe ngalokuphelele. Intfo beyibangela kutsi Mphikeleli
 angabi ngumholi webafundzi bonkhe, kutsi kwakhetfwa baholi ngemnyaka lowengcile
 angakefiki yena esikolweni. Kubambisana kwakhe nalabo labangebaholi bewungafunga 10
 utsi naye ungulomunye umholi.
 'Liphupho lami Msiti, kubona ummango uhlangana uba munye, uhloniphane,
 ufundzisane, usitane futsi ubeketelelane,' kusho Mphikeleli.
 'Ngaso sonkhe sikhatsi ucabangela ummango nesive jikelele yini indzaba?'
 'Imphilo yemmango nesive kuta kucala kimi, ngako-ke konkhe lengikwentako 15
 kucondzene nemmango nesive,' kusho Mphikeleli.
 Kukhutsala kwaboMphikeleli naMsiti etifundvweni tabo kwatiwa sikolo sonkhe, loko
 kwenta bafundzi labanyenti bafisa kufanana nabo ekutinikeleni emisebentini yesikolo.

 'Ngutiphi tinhloso lewunato ngematfuba etemfundvo kulomnyaka lotako Msiti?'

 'Umcondvo wami utsatsa uyabeka kuloko. Angikatsatsi sincumo lesiphelele, kepha 20
 ngitimisele kuyewufundza tifundvo te B. Tech eVaal university of Technology. Ngifisa
 kulandzela umkhakha wekuphatfwa kwebantfu ecophelweni lahulumende
 wasekhaya.'
 'Sitimisele kwenta tifundvo letifananako. Yinhloso yami kubona libalela kuwo wonkhe
 ummango nesive jikelele.'                                                            25

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 16

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            16                              DBE/Lweti 2024
                                         NSC Confidential

 'Ufuna kulibona libalela, kantsi lisibekele yini Mphikeleli?'
 'Sive asiwati emalungelo aso Msiti. Ngitimisele kufundzisa sive sonkhe ngemalungelo,
 ngekutiphatsa nangemfundziso.'
 'Ase uchaze kutsi tinhloso takho utawutenta tiphumelele njani.'

 'Nginemasu lamanyenti lengifuna kuwasebentisa kutsi sive siphumelele. Lisu lekucala 30
 lekucedza umcondvo wekwehlukana lewuletfwa kutsi tindzawo tibitwe ngemadolobha
 nemalokishi. Uma ubita ligama linye lelingenhla, kufika kwehlukana ngekwelibala
 nangekwemnotfo. Tindzawo atibitwe ngemiti emadolobha emasababhu noma tigceme.
 Kufanele kuhlalwe ngekungakhetsi buve nelulwimi. Kumele kugcame kutsi iNingizimu
 Afrika yakhelwe sive lesimushi wenkhosatana. Kumele kukhutsatwe bunye, 35
 inhlalakahle, kusitana, kuhloniphana nekwatana.'

 'Ungawucedza njani umbalandlati etintfweni letinyenti telive?'
 'Lekumele kube semicondvweni yebantfu bonkhe kunye vo: kutsi sonkhe sinengati
 lenembala munye. Simunye emehlweni aloseTulu ngako-ke kumele singakuvumeli
 kwehlukana ngekwebuve nangekwembala.'                                         40
 'Yini leyenta kutsi njalo ukhulume ngesive kunekutsi ukhulume ngawe?'

 'Sive sibaluleke kakhulu emphilweni yami. NGITIMISELE KULWELA SIVE NGASO
 SONKHE SIKHATSI. NGITIMISELE NGISHO NANGEKUNIKELA NGEMPHILO YAMI
 NGENHLOSO YEKUTSI KUPHUMELELE SIVE.'
 'Utimisele ngisho nangekufela labanye bantfu ngenhloso yekutsi baphumelele?' 45

 'Liciniso lelingeke liguculwe lelo Msiti. Angifuni kubona sive sidla imbuya ngelutsi
 ngikhona.'

                                                                           [Emakhasi 27–29]

 9.1       Ngutiphi tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letibufakazi bekutsi lendzaba yenteka
           kulesikhatsi salomuhla?                                                             (2)

 9.2       Nguliphi lisu lekuveta balingisi lelisetjentiswe ngumbhali kuveta umlingisi
           longuMsiti kulenoveli? Chaza.                                                       (2)

 9.3       Ngutiphi taba letentiwa nguMatsiya kusita Mphikeleli kutsi abuyele esikolweni?
           Bhala KUBILI.                                                                       (2)

 9.4       Luhlobo luni lwemlandzi lolutfolakala kuletheksthi? Sekela imphendvulo yakho.
                                                                                               (2)

 9.5       Ngutiphi tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letesekela imfundvo lokuyingcikitsi
           yalenoveli?                                                                         (2)

 9.6       Catsanisa inkhulumo yaMphikeleli lecindzetelwe kuletheksthi nesiphetfo
           salenoveli.                                                                         (2)

 9.7       Kutfola kwaMphikeleli litfuba lesibili lekubuyela esikolweni bekubiketelani
           ngemphilo yakhe? Chaza.                                                             (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 17

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        17                           DBE/Lweti 2024
                                     NSC Confidential

 9.8       Ucabanga kutsi kungaboni ngeliso linye kwaMphikeleli naSikhulu Tsabetse
           kwalungiseka yini ekugcineni? Chaza.                                         (2)

 9.9       Lenkhulumo lebhalwe ngetinhlavu letinkhulu isitsintsa ngayiphi indlela
           sendlalelomuva saMphikeleli? Sekela imphendvulo yakho.                       (2)

 9.10      Kuliciniso ngani kutsi kwehlukanisa bantfu ngetindzawo temadolobha
           nemalokishi kukubandlulula? Sekela imphendvulo yakho.                        (2)

 9.11      Kubaluleke ngani kutsi uwufundzele umsebenti       lowentako?   Bhekisa
           imphendvulo yakho kuMphikeleli enovelini yonkhe.                             (2)

 9.12      Ngemaphuzu LAMATSATFU sekela lenkhulumo letsi, 'Kuphumelela loyo
           losebenta ngekutikhandla.' Bhekisa imphendvulo yakho kuMphikeleli.           (3)
                                                                                        [25]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 18

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         18                             DBE/Lweti 2024
                                      NSC Confidential

 UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

 Umbhali uvule tetsamelilwati emehlo ngalengcikitsi yelutsandvo kulenoveli. Bhala
 indzabambhalo wesekele lesitatimende ngaloku lokwenteka enovelini lokutsintsa loku
 lokulandzelako:

      Kuvuleka emehlo kwaloyo losalungele kukhetsa lamtsandzako.
      Kungenelela kwemndeni etindzabeni telutsandvo.
      Kungenelela kwebangani etindzabeni telutsandvo.

 Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                                [25]

 UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

 TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

 Fundza letheksthi letsetfwe enovelini bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 ITHEKSTHI C

 Kulukhuni nekutfola umfundisi manje. Lona wendzawo utsi akamange ambone nakanye
 Lomusa esontfweni. Mfundisi utsi uwati kahle kamhlophe wonkhe emakholwa akhe.
 Mlungisi waya kuyocela umfundisi walelinye libandla. Naye waveta kutsi ufuna batali
 balowo latawushada naye kucala. Kwabonakala kutsi kulukhuni kuLomusa kuletsa
 batali. Ekugcineni umfundisi wahawukela yena Mlungisi.                                    5
 Ngelusuku Iwemshado bekungatsi kushada inkhosi. Kugcwele kutsite nswi timoto
 emabaleni.
 Mlungisi kwangatsi uyaphupha, uma aloku acalata, uyababona bantfu labatiko. Abone
 Sitsembile agone umntfwana. Atsembe kutsi Sitsembile angeke amise umshado. 'Kantsi
 boLomusa babanjwe yini?' kubuta Mlungisi. Akabonakali phela makoti manje. Acabange        10
 Nkhangala Mlungisi. Acalate futsi Mlungisi. 'Ngubani-ke lobabe lohamba atsetsa lapha
 Madvodza?' 'Shengatsi ngubabe waLomusa impela loya.' 'Ngiyacala kumbona mine
 Madvodza. Umuntfu lobekehla enyuka nemalobolo nguSicobolo,' abindze Madvodza.
 Kubonakale kutsi kukhona lokungamenelisi kahle. 'Kodvwa yini lena lengiyentiwa
 nguLomusa Madvodza?' Mlungisi uyabalisa ucala ulahla nelitsemba.                          15
 'Akuphume yinye imoti iyobuka lomuntfu Madvodza.'
 'Yehlisa umoya ndvodza uyeta makoti,' kusho lomunye.
 Mlungisi akasakhululekanga nakancane nyalo. Atsi uyacalata abone malume wakhe.
 'Sekuncono.'
 'Uyababona yini?'                                                                         20
 'Cha, ngibona malume. Bengitsi ngeke ete lapha emshadweni wami.' Umfundisi watsi
 abasale sebangena bakabomkhwenyane. Bavume. Bangena nje Mlungisi uyatihudvula.
 Seloku ubuka emuva intfo lengapheli. Batsi bangenile nje acale umsebenti umfundisi.
 Watsi afuna kwendlalela ngenkhulumo kusukume babe waLomusa, amemeta khona
 esontfweni.                                                                               25

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 19

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            19                               DBE/Lweti 2024
                                         NSC Confidential

 'Ngiyeva kutsi sesabulawa siphila. Lona lengihamba naye lapha ngunkhosikati
 wami. Lomusa ngumntfwana wetfu sibili, hhayi wekufanekisa. Umuntfu lowati
 umhelo ngumake wakhe lona,' asho amkhomba. 'Lesikwatiko ngaye kutsi washonelwa
 ngumyeni wakhe futsi usafake inzilo. Siyati-ke kutsi kunelijaha lelatiwa ngaMacaleni
 lekulindzeleke kutsi limshade. Umshado lona asiwati! Sitfolile kutsi umuti lalotjolelwa 30
 kuwo bewucashiwe. Bangani bakhe bekutsiwa bantfu bemndeni labasuka ekhaya.
 Ngubani lotsetse emalobolo amakoti?' Bantfu babuke lobabe lomemetako. Batsi
 bayamthulisa atsetse aye embili. Alive lelivi lelibutako Mlungisi, eve afikelwa ngumjuluko
 lomncane.
 Utsite asalalele loko, waswela umgodzi wekubhaca Mlungisi. Umfundisi watsi libandla 35
 alicale ingoma. Umfundisi wetfula inkhulumo yakhe watsi: 'Emhlabeni kwenteka lokuhle,
 kwenteke nalokubi. Konkhe siye sikwemukele kutsi kuyintsandvo yeMdali.'

 Embikwekuvala wanika lowetfula umbiko lobalulekile lotsi, 'Makoti longuLomusa,
 Nkhangala, Sicobolo naMacaleni labasondzelene naye baboshwe entsatsakusa
 bayobingelela mantji ngeMsombuluko ngemacala etidzakamiva, kuntjontja nekubulala.' 40
 Lowo nalowomuntfu wakhululeka wabuyela ekhaya. Kudzela lowatiko kutsi imphilo
 yaMlungisi yachubeka kanjani ngobe umonakalo lowase udalwe boLomusa nebangani
 bakhe wente umtsetfo kutsi ubanike iminyaka lengetulu kulelishumi ngamunye
 ngetidzakamiva betigcwele emakhabethe nemawodilobhu, kukhwabanisela titolo
 nemahhovisi ahulumende nekutsengiswa kwetitfo tetotsamlilo.                        45

                                                                          [Emakhasi 109–111]

 11.1      Ngutiphi tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letibufakazi bekutsi lendzaba yenteka
           kulesikhatsi salomuhla?                                                              (2)

 11.2      Nguliphi lisu lelisetjentiswe ngumbhali kuletheksthi lengenhla kuveta kutsi
           umfundisi lowacelwa kutsi ashadise Mlungisi ulikholwa? Sekela imphendvulo
           yakho.                                                                               (2)

 11.3      Ngutiphi taba letentiwa nguMadvodza kusita umngani wakhe kute angatitfoli
           akulesimo lakuso kuletheksthi? Bhala KUBILI.                                         (2)

 11.4      Luhlobo luni lwemlandzi lolutfolakala kuletheksthi? Sekela imphendvulo yakho.
                                                                                                (2)

 11.5      Yini lokwenta letheksthi lengenhla kutsiwe iluvutfondzaba? Chaza.                    (2)

 11.6      Catsanisa inkhulumo yaMlungisi letsi, ʹLomusa ngumfati wekutekwaʹ naloku
           lokwenteka kuletheksthi lengenhla.                                                   (2)

 11.7      Bebubiketelani bulukhuni lahlangabetana nabo Mlungisi ekutfoleni umfundisi
           latabashadisa naLomusa? Chaza.                                                       (2)

 11.8      Ucabanga kutsi kungevani kwaMlungisi namalume wakhe kwalungiseka yini
           esiphetfweni salenoveli? Sekela imphendvulo yakho.                                   (2)

 11.9      Chaza simo semoya locabanga kutsi                Mlungisi   waba   kuso   emuva
           kwesimemetelo sekutsi Lomusa uboshiwe.                                               (2)

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 20

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          20                            DBE/Lweti 2024
                                       NSC Confidential

 11.10     Yini lobewungayenta ngaLomusa nebangani bakhe kuphephisa ummango?
           Bhala KUBILI.                                                                   (2)

 11.11     Phawula ngalesigwebo lesanikwa boLomusa nebangani bakhe uma ubuka
           emacala labawentile.                                                            (2)

 11.12     Imfanela ngayiphi indlela umlingisi longuMlungisi inkhulumo letsi, 'Umuntfu
           longalaleli uma ayalwa uvamise kutitfola asenkingeni'? Phawula ngemaphuzu
           LAMATSATFU.                                                                     (3)
                                                                                           [25]

                                         NOBE

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 21

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            21                                DBE/Lweti 2024
                                         NSC Confidential

 TEMDZABU
 Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemiselwe kufundvwa.

 UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
 Umbhali uvule tetsamelilwati emehlo ngalengcikitsi yebuntfu kulobuciko bemlomo. Bhala
 indzabambhalo wesekele lesitatimende ngetintfo letenteka kulenganekwane letsi,
 ʹHluphekileʹ, tibongo taMadiba kanye nalesaga lesitsi: 'Alikho licili lelatikhotsa emhlane.'
 ulandzele letihlokwana:

      Lokuvule tetsamelilwati emehlo ngalenganekwane yaHluphekile.
      Lokuvule tetsamelilwati emehlo ngetibongo taMadiba.
      Lokuvule tetsamelilwati emehlo ngalesaga lesitsi: 'Alikho licili lelatikhotsa
       emhlane.' (Akekho umuntfu longahlakaniphela bonkhe bantfu, liyawufika lilanga
       lelisilima naye atfolakale.)

 Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.
 MADIBA
 1      Ngitibonile tincocodzi,
 2      Tikwetfulel' ingadzibe
 3      Bomongameli bemave' emhlaba,
 4      Batsʹ uwucophil' umlandvo,
 5      Ngekubuyis' i-Afrika lesentasi,
 6      Ngemlom' etafuleni wancoba,
 7      Wavimbel' ingati lebovu,
 8      Tilishumi kuNkhwekhweti,
 9      Emnyakeni wanga-1994
 10     Waniketw' emandl' ekubusa,
 11     Sengatsi ngiyakubonʹ ugiya,
 12     Sengatsi ngiyakubon' umoyitela,
 13     Hhayi ngekujabulel' umbuso
 14     Inkhululeko kuphela kulabamphisholo
 15     Inkhululeko kuphela kubadzeshi
 16     Uyajabula wanga-1918,
 17     Ngekuvela kwakho kubakaXhosa,
 18     Washiya bukhosi eTranskei,
 19     Wabashiya baThembu wafulatsela
 20     Wats' ngingum-Afrika!
 21     Wakhetsa kuyekulw' esilungwini
 22     Ungamlibali Sabata,
 23     Ngekukuyis' enyonini,
 24     Udzimat' unatse naseFort Hare
 25     Ngob' uyihl' asakhotsama.
 26     Bewungasilo nakancane livaka,
 27     Wagudvut' emaven' emhlaba
 28     Ekhaya nangesheya kwetilwandle
 29     Wababel' embili ngelitsemba.
                                                                             (Likhasi 115–116]   [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 22

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         22                             DBE/Lweti 2024
                                      NSC Confidential

 UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

 SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

 Fundza letheksthi letsetfwe enganekwaneni bese uphendvula imibuto lelandzelako.
 ITHEKSTHI D

                                     MANDLAKHE
 Inkhosi yesive beyinebantfwana labanyenti emakhosikatini ayo lamanyenti. Indlovukazi
 yaba nemntfwana munye, lowatiwa ngekutsi nguMandlakhe. Mandlakhe bekufanele
 atsatse sikhundla seyise lapho uyise asakhotseme. Kwenteka ngalelinye lilanga kwaba
 khona butimba mbumbulu. Lobutimba babuhlelwe balungiswa ngemadvodzana
 enkhosi. Kwaphunywa entsatsakusa kwacondvwa emadlelweni, ematsafeni, 5
 etinkhalweni nasetintsabeni. Bebayotingela tindlovu. Inhloso yebantfwana benkhosi
 bekukuphatsela uyise ematinyo endlovu. Baphuma netinja tabo. Baphetse butjoki, tikhali
 nemahawu abo.

 Kwafika kudzinwa, bahlala phasi badla kudla lebebakuphetse njengengcamu yabo.
 Mandlakhe wayibona indlovu ihamba yodvwa. Watjela bomnakabo kutsi nayi indlovu. 10
 Bacala balungiselela kuyibulala. Bayiciba yawa. Basondzela edvute kwayo baphetse
 tikhali tabo. Yavuka indlovu yema ngetinyawo. Yatsi ayibacedze bantfwana benkhosi.
 Babaleka bonkhe, kwasala Mandlakhe yedvwana. Wayigwaza yafa. Wakhipha ematinyo
 ayo. Wawatsatsa wacondza lapho kunabomnakabo khona. Wafika wabakhandza
 babase umlilo badla inyama yenyamatane. Betfuka nabambona afika nematinyo 15
 endlovu. Badla bonkhe ndzawonye. Kwavunyelwana ngekutsi akuchutjekelwe embili.

 Lokwavisa buhlungu kutsi lendlovu yabonwa nguMandlakhe, cedze yabulawa nguye.
 Kubuyela kwabo emuva kutawufana nekutsi bona abakenti lutfo. Bawahamba onkhe
 ematsafa. Batihamba tonkhe tintsaba. Ayikho indlovu labaphindze bahlangana nayo.
 Tinhlitiyo tabo taba buhlungu kakhulu. Kudzinwa kwaba ngemandla kubo bonkhe.              20
 Akekho lowafisa kutsi kuchutjekwe neluhambo. Bacabanga ngemhume lomkhulu
 labayokwendlula kuwo, beva baphelelwa ngemandla. Babambisana ematinyo endlovu
 bahamba bacondza ekhaya. Batse nabayofika emhumeni, babamba Mandlakhe
 bamfaka ekhatsi emhumeni. Abatsandzanga kulalela kutsi ukhala utsini, kepha
 bamphosa ekhatsi. Bavumelana kutsi akekho namunye lotawufike akhulume ekhaya              25
 kutsi kwentekeni. Bavumelana kutsi batawutsi udliwe tingwenyama.
 Batse nabangena ekhaya, babona inyoni lebeyiloku ibalandzela ikhuluma:
                                 ʹMandlakhe bambulele,
                                  Bambulele bomnakabo,
                              Mandlakhe umbulali wendlovu,                                 30
                              Mandlakhe ubangiswa bukhosi.ʹ
 Kwaba lukhuni kutsi ngubani lotawucala lendzaba yaMandlakhe. Inkhosi yabuta
 ngemuva kwekwetfula ematinyo endlovu kuyo. Yatsi: ʹNihlangene yini nendvuna yami
 yemphi?ʹ
 ʹYebo, sihlangene nayo babe.ʹ ʹNgiyitfume kutsi iyongilandzela sihlabatsi semhume lona    35
 lenendlule kuwo ngitewelapha imphi yami.ʹ Yatsi beyisho kanjalo inkhosi, bacala
 babukana bodvwa. Akekho lowayefuna kuwutsi vu, acoce ngaMandlakhe. Batihambela
 bonkhe bantfwana benkhosi bacondza emalawini abo. Latsi libandla lisahlangene,
 kwachamuka indvuna yemphi naMandlakhe.
                                                                                           40

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 23

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           23                             DBE/Lweti 2024
                                        NSC Confidential

 13.1      Caphuna inkhulumonkholelo kuletheksthi lengenhla leveta kutsi inkhosi
           ayelanywa.                                                                            (2)

 13.2      Bekuyini inhloso yekuphuma butimba mbumbulu? Chaza.                                   (2)

 13.3      Nguliphi lisu lelisetjentiswe ngumbhali kwetfula Mandlakhe? Usho ngani?               (2)

 13.4      Khokha sigameko lesikhomba bunganekwane kuletheksthi lengenhla.                       (2)

 13.5      Etinhlotjeni tetinganekwane, lena lengenhla iluhlobo luni? Sekela imphendvulo
           yakho.                                                                                (2)

 13.6      Ucabanga kutsi yini leyabangela kutsi bantfwana benkhosi babukane bodvwa
           emuva kwekutsi uyise abute ngendvuna yemphi? Sekela imphendvulo yakho.                (2)

 13.7      Ngemaphuzu LAMATSATFU phawula ngekubaluleka kwetinganekwane
           emphilweni yebantfu.                                                                  (3)

                                            NA

 Fundza letibongo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 TIBONGO TANGWANE III

 1      Lulakane waDlamini!
 2      Ngwane lonelulaka,
 3      Ekhaya netsafeni,
 4      Ematfuntinʹ etintsaba.
 5      Mbetsʹ wetidzadzan' emasekweni,
 6      Kwetfuk' emadvodza,
 7      Bonina bangekho basematsafeni.
 8      Ngwane ngimbonʹ abukʹ emuva,
 9      Watsʹ ubukʹ emadvodza;
 10     Wachubekelʹ embili.
 11     Chibi lelisemhlonhlotseni,
 12     Lelinganatfwa tinkhomo,
 13     Linatfwa ngemadvodza.
 14     Abukʹ emangce,
 15     Ngekuphephelʹ ematjeni,
 16     Atsʹ emadvodza kusetjeni
 17     LaNgwane.
 18     Eva lusi lwenyama,
 19     Yetinkhomo netinyamatane.
 20     Wakhumbula,
 21     Ulilitela ngagogo wakhe
 22     WaseNkayaneni,
 23     Wagucelwa tindvuna
 24     Wagucelwa ngemadvodza
 25     Ngelitiko lelingenahlumela lendvodza.
 26     Bayethe!
 27     Ungangetintsaba!
 28     Mlangeni!
                                                                         [Likhasi 98]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 24

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            24                           DBE/Lweti 2024
                                         NSC Confidential

 13.8      Lencenye legcanyisiwe etibongweni emgceni we-1 newe-3 iluhlobo luni
           lwebunkondlo? Chaza.                                                             (2)

 13.9      Luhlobo luni lwesifanamsindvo lesakhiwa nguletinhlavu letigcanyisiwe emgceni
           we-7 kuletibongo letingenhla? Usho ngani?                                        (2)

 13.10     Lisetjentiswa uma kwente njani leligama lelisemgceni we-26 waletibongo
           letingenhla?                                                                     (2)

 13.11     Bhala TIMBILI tibongo letinanatela titsi, ʹMlangeniʹ.                            (2)

 13.12     Ngusiphi siphicaphicwano longasicamba lesinemphendvulo letsi, ʹlingceʹ?          (2)
                                                                                            [25]

                                                                   SAMBA SESIGABA B:        25

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 25

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          25                             DBE/Lweti 2024
                                       NSC Confidential

 SIGABA C: UMDLALO

 Kulesigaba kunemidlalo LEMIBILI. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze lonyaka
 uphendvule ngawo.

 CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kulowo
          mdlalo     lowufundzile.     Uma    ukhetse     kuphendvula    umbuto
          loyindzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule
          imibuto lemifisha. Uma ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha enovelini,
          uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto loyindzabambhalo.

 UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

 Ncobile, LaHleta naHleta bebadzinga kwecwayiswa kute bahlalisane kahle. Bhala
 indzabambhalo leveta tigameko letibufakazi bekutsi bayatidzinga tecwayiso
 letimayelana naloku lokulandzelako:

  Kutiphatsa kahle uma ungumntfwana.
  Kukhulisa kahle umntfwana.
  Kungacabanisi bantfu.

 Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                             [25]

 UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

 KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

 Fundza letheksthi letsetfwe emdlalweni bese uphendvula imibuto lelandzelako.

 ITHEKSTHI E

 (Sekuphele emalanga lamatsatfu Ncobile alele phasi ecansini angavuki, aloku
 acabanga ngendzaba yaGedlembane. Kufika umnganakhe Ntfombilencane lobitwa
 ngaNcane atemhlola ngobe nasesikolweni akabonakali.)

 NCANE:        Ncobile dzadze, ungaloku utibulalisa ngenhlitiyo ngaGedlembane, ngobe
               kubuhlungu kimi kukubona ulele kulelicansi uphetfwe tinsizi telutsandvo 5
               lolumatima lwekutsandza umuntfu. Wena konkhe loko sale ukwamukela
               njengemanti nakemukelwa lugwadvule. Tinsizi letinjena aticali futsi atigcini
               ngawe, onkhe lamalanga bantfu bayafa, kubebuhlungu etihlotjeni
               nakubangani, kwendlule. Manyenti kabi emajaha lasatakutsandza akuteke
               lapha ngaphandle, wena hlala etsembeni lemthandazo, ikhona iNkhosi 10
               itakupha locondzene naye. (Ambambe sandla abuye amesule libunti)
               (Ambuka) Ngiyeva futsi ngiyatibonga teluleko takho Ntfombilencane,
 NCOBILE:      kodvwa ngetamile kuyiyenga inhlitiyo yami kutsi ngikhohlwe
               ngaGedlembane kepha akuvumi. Mngani bengimtsandza ngingatentisi
               lomntfwanebantfu futsi naye angitsandza. Bengingati kutsi sifo 15
               sekutsandza umuntfu emhlabeni ashone sibulalana kangaka, futsi
               kaselapheki!

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 26

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          26                             DBE/Lweti 2024
                                       NSC Confidential

 NCANE:        (Amdzabukela) Ngiyakwati loko Ncobile.
 NCOBILE:      Lokubuye kungivise buhlungu kakhulu ngulendzaba yamalumekati,                20
               namake nashevu. Nyalo sengiyinhlekisa lenkhulu kulesigodzi sakitsi batsi
               ngendlela besitsandzana ngayo sengiyafana mbamba nemfelokati, ngite
               ngibe nemahloni ekubhekana nemmango wonkhana. Linyenti letintfombi
               litsi lapho lihlangana, ndzabamlonyeni kube ngimi, liyokha emanti nobe
               liyotfota, ndzabamlonyeni ngimi, litungelete ematiko lavutsa kamnandzi       25
               kusihlwa, ndzabamlonyeni ngimi. (Akhale)
 NCANE:        Ncobile ungakhali, uyawubona umhlaba ungaka siphila ngaphasi kwawo,
               siphila ngebuhlungu nebumnandzi. Kunesikhatsi lapho kuba buhlungu
               enhlitiyweni kube ungafunga kutsi umhlaba ufulatsele wena wedvwa kantsi
               nibanyenti kabi. Ungababoni bantfu behla benyuka ucabange kutsi              30
               abanatinkinga, tibaphetse dzadze kodvwa bangenakutjela muntfu ngobe
               bangaluboni luncedvo lwakhe.
 NCOBILE:      Ngiyakuva lapho Ntfombilencane kepha mine … (Akhale)
 NCANE:        Labanye letibabambile tingetulu kwaleti letiphetse wena bate bacabanga
               nekutibulala. Loku sikhuluma nje labanye bobabe seloku baphume               35
               ekuseni lokwa bahamba batfungatsa lokungaphilisa imindeni yabo kodvwa
               babuye babhacata, umsebenti kute.
 NCOBILE:      Ngiyakuva konkhe lokushoko dzadze, kodvwa kuncono kabi kwalawo
               madvodza, mine ngobe ngingulomsikati sengatsi inhlupheko lena idalelwe
               mine ngedvwa. (Abuye abambe esihlatsini)                                     40
 NCANE:        Uyaphosisa kakhulu lapho tsine ngobe kuyefana, linyenti lebafati nyalo
               selikhetsa kulahla bantfwana etibini ngobe bantfwana bakhale njalo
               bafuna kudla, kudla kute. Nome lowo unina lafuna kummunyisa,
               umntfwana atimunyele emanti odvwa ebeleni lenina, kute lubisi ngobe
               unina akadli. Mine ngitsi nangabe kukhona lokusolako, kuyekele               45
               kwendlule sengatsi awukuboni.
 NCOBILE:      (Ambuka) Ngiyatibonga kakhulu futsi teluleko takho ntfombi yaketfu,
               tingenta ngilwe nemphilo ngite ngincobe. Nyalo sekuyangikhanyela kutsi
               lobuhlungu lobuviwa ngimi abuviwa ngimi kuphela kulomhlaba. Uyati
               dzadze nangabe tinkinga tinguloku tiphitsitela engcondvweni yakho            50
               tingagcine mbamba setikubutsisa emaphepha ugucuke lesikhulu sisebenti
               saHulumende sibili lesi lesingakhokhelwa. Nasi sitfombe sakhe
               langinike sona nangiyomhlola esitokisini watsi ngitawusala
               ngitidvudvuta ngaso sengatsi bekeva engatini vele kutsi
               sewuyangivalelisa kulomhlaba.                                                55

                                                                          [Likhasi 19–22]

 15.1      Bhala inkhulumo lesesingenisweni saletheksthi lekhombisa kutsi Ncane
           ukholelwa kuMvelinchanti.                                                             (2)

 15.2      Yaba liciniso yini lenkhulumo yaNcane letsi, ʹManyenti kabi emajaha
           latakutsandza akuteke lapha ngaphandleʹ? Chaza.                                       (2)

 15.3      Yini lekuletheksthi lekhombisa kutsi kulendzawo akukahlaliswana kahle? Bhala
           KUBILI.                                                                               (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 27

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          27                            DBE/Lweti 2024
                                       NSC Confidential

 15.4      Ngukuphi lokutinkhomba tekutsi letheksthi lengenhla isetfulo salomdlalo?
           Bhala KUBILI.                                                                   (2)

 15.5      Uma ufundza letheksthi nemdlalo wonkhe umbhali uvete Ncane anguluphi
           luhlobo lwemdlali? Usho ngani?                                                  (2)

 15.6      Abefanele yini Ncobile     kuhlala   emalanga   angayi   esikolweni   alilele
           Gedlembane? Chaza.                                                              (2)

 15.7      Kube ngulesikhatsi salamuhla Gedlembane abetawenta njani kutsi Ncobile
           ahlale amkhumbula kunekutsi amnike sitfombe sakhe? Nika KUBILI.                 (2)

 15.8      Ufundzani kulesimo Ncobile labukene naso kuletheksthi lengenhla?                (2)

 15.9      Ucabanga kutsi umbhali umetse kahle yini Ncane libito uma ufundza
           tinkhulumo takhe letikuletheksthi? Usho ngani?                                  (2)

 15.10     Chaza kutsi batali baNcobile basifake ngayiphi indlela sandla ekukhulelweni
           kwakhe.                                                                         (2)

 15.11     Ngemaphuzu LAMABILI phawula kutsi umbhali uphumelele kanganani kuveta
           kutsi, ʹLitsemba alilahlwa ngenca yekuvelelwa ngulokubi.ʹ Bhekisa
           imphendvulo yakho kumdlali longuMphotfo.                                        (2)

 15.12     Ngemaphuzu LAMATSATFU ungamsita njani umngani wakho lonetinkinga
           letifana naleti labukene nato Ncobile kulomdlalo?                               (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2024-mg/07010ec1-3793-42af-b838-2dcc2eb0421f) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-siswati/48e0a83f-8bbe-4437-974b-1db74e7552d0) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-siswati/e7f6b9fc-3cc6-4b6d-8a69-1e079656517c) — siSwati HL · QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023/ffa08248-a394-412f-bf84-c1548868778b) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-siswati/0b3a147e-b7e2-4109-b740-772e11bbebe9) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P3 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-siswati/aafa2ee5-5495-4fb9-9024-491aaeb1dbfc) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
