# siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2018 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 3 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 13 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2018-memo/e0250168-cc2f-46a4-9444-ed1e802bf8a6
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2018-memo/e0250168-cc2f-46a4-9444-ed1e802bf8a6)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · siswati. Memorandum, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P3 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2018/e21b006a-074c-496e-b53d-d9a9180ab87f) — QP · 2018 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                  GRADE 12

                                 NATIONAL
                            SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                          LIPHEPHA LESITSATFU (P3)

                      INDLOVANA/INDLOVULENKHULU 2018

                               IMEMORANDAMU

EMAMAKI: 100

                         Lememorandamu inemakhasi la-13.

Emalungelo agodliwe                                        Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3            2           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA A: INDZABA

UMBUTO 1: KUBHALWA KWENDZABA (340–390 emagama.) (50 emamaki.)

CAPHELA: Kuyo yonkhe imibhalo cikelela linani lemagama lelimisiwe. Indzaba
         lephatselene nesitfombe ayifakwe sihloko.

1.1      Bekusekuseni ngeluvivi nakungena bakasidlodlo ekhaya.

         LUHLOBO LWENDZABA: INDZABA LELANDZISAKO

         LOKUBALULEKILE:

             Endzabeni lelandzisako kumele kucikelelwe kutsi kubhalwa ngesikhatsi
              lesengca ngobe ilandzisa ngalokwenteka ngalesikhatsi kufika
              bakasidlodlo.
             Caphela kutsi indzaba ikhuluma ngembangela yekufika kwemaphoyisa
              nalokwenteka ngalesosikhatsi.
             Kubumbana kwemibono etindzimeni.
             Imibono ihambelane nesihloko.
             Indzaba itfokotise loyifundzako.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.                                      [50]

1.2      Indlela bafundzi bamatekuletjeni labatiphatsa ngayo ngeluhlolo lwekuphela
         kwemnyaka, iyalitsikameta/iyalikhutsata likusasa labo.

         LUHLOBO LWENDZABA: INDZABA LECHAZAKO

         LOKUBALULEKILE:

             Indzaba lechazako kumele icikelele kutsi ichaza intfo njengobe injalo.
              Intfo lechazwako kumele kuvetwe sitfombe sayo ngalokusobala kuleto
              tetsamelilwati tembhali.
             Cikelela kutsi indzaba ichaza ngetintfo letimbi bafundzi bakamatekuletjeni
              labatentako letitsikameta/letikhutsata likusasa labo. (Sib. Kubatsikameta:
              Kubhenywa          kwetidzakamiva,         kutsandzana,      kusetjentiswa
              kwabomakhalekhikhini ngalokwecile,ludlame, njll. Kubakhutsata: Kufisa
              kuya eNyuvesi/kufuna kucedza tifundvo tabo bayosebenta, njll.)
             Kubumbana kwemibono etindzimeni.
             Imibono ihambelane nesihloko.
             Indzaba itfokotise loyifundzako.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.                                      [50]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3            3           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

1.3      Nangabe bonkhe batali bangatinikela ekukhuliseni bantfwababo ngendlela
         leyemukelekako, lingancipha lizinga lebantfwana lababondzindzasitsebeni.

         LUHLOBO LWENDZABA: INDZABA LEVETA                   UMBONO        WEMBHALI/
                            HLANGOTSILUNYE

         LOKUBALULEKILE:

             Bahlolwa kumele bakhetse luhlangotsi lunye bangagudluki kulo
              endzabeni yonkhe. (Bavumelane nobe baphikisane nalombono.)
             Caphela kutsi indzaba iveta luhlangotsi lolukhetfwe ngumhlolwa,
              ingakhulumi ngako kokubili. Nangabe bonkhe batali bangatinikela
              ekukhuliseni bantfwababo ngendlela leyemukelekako, lingancipha lizinga
              lebantfwana lababondzindzasitsebeni nobe ngeke linciphe.
             Kubumbana kwemibono etindzimeni.
             Imibono ihambelane nesihloko.
             Indzaba itfokotise loyifundzako.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.                                      [50]

1.4      Kuhlanganyela kwemacembu ebafundzi nakufundvwa njalo entsambama
         kunemtselela lomuhle nalomubi.

         LUHLOBO LWENDZABA: INDZABA LENHLANGOTSIMBILI/MBACAMBILI/
                            LEVETA SIMO NJENGOBE SINJALO.

         LOKUBALULEKILE:

             Kuloluhlobo lwendzaba bahlolwa kumele bavete bubi nebuhle besihloko,
              totimbili tinhlangotsi.
             Caphela kutsi indzaba ikhuluma ngemtselela lomuhle nalomubi
              wekuhlanganyela         kwemacembu      ebafundzi    nakufundvwa   njalo
              entsambama. (Sib. Buhle: Kukhutsata kufundza nakulabavilaphako,
              kukhuphula       likhono   lekusebentisana,    njll/  Bubi:   Kukhutsata
              kutibandzakanya nebangani lababi, kukhutsata kudla tidzakamiva, njll.)
             Kubumbana kwemibono etindzimeni.
             Imibono ihambelane nesihloko.
             Indzaba itfokotise loyifundzako.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.                                      [50]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3            4            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

1.5      Ngikulesimo lengikuso lomuhla ngenca yekwetsemba umuntfu.

         LUHLOBO LWENDZABA:              INDZABA LEBALISA NGEMPHILONCHANTI
                                         YEMBHALI/LEVETA LIKAMUVA LEMBHALI

         LOKUBALULEKILE:

             Kuloluhlobo lwendzaba umbhali ubalisa ngato tonkhe tintfo latenta
              ngenca yekwetsemba umuntfu wate waba kulesimo lakuso lomuhla.
             Emaphuzu lasendzabeni akavete simo sembhali ngembikwekutsi
              ahlangane nalomuntfu labemetsemba nalapho simo sakhe sesintjintja
              khona bese uveta simo lakuso lomuhla. (Sib. Kuhlonipha, kutiphatsa
              kahle, kuyengwa ngumngani amentisa tintfo letiphambene nekutiphatsa
              lokuhle, kugcina sagula alahlekelwa likusasa lakhe lelihle.)
             Kubumbana kwemibono etindzimeni.
             Imibono ihambelane nesihloko.
             Indzaba itfokotise loyifundzako.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.                                       [50]

1.6      1.6.1        Indzaba lephatselene nesitfombe.

                      LUHLOBO LWENDZABA: INGATSATSA NOBE NGULUPHI
                                         LUHLOBO LWENDZABA KULETI
                                         LETINGENHLA

                      LOKUBALULEKILE:

                         Bahlolwa kumele babe nemaphuzu lasekelako lahambisana
                          nesitfombe, bangagudluki kuso.
                         Tihloko titawehluka. (Sib. Tekulima/Tindlela tekulwa nendlala/
                          Buhle nebubi bekwetsembela emasimini, njll.)
                         Kubumbana kwemibono etindzimeni.
                         Imibono ihambelane nesihloko.
                         Indzaba itfokotise loyifundzako.
                         Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.                           [50]

         1.6.2        Indzaba lephatselene nesitfombe.

                      LUHLOBO LWENDZABA: INGATSATSA NOBE NGULUPHI
                                         LUHLOBO LWENDZABA KULETI
                                         LETINGENHLA.

                      LOKUBALULEKILE:

                         Bahlolwa kumele babe nemaphuzu lavakalako lahambelana
                          nesitfombe, bangagudluki kuso.
                         Tihloko titawehluka. (Sib. Lidzili labokhewane/Lusuku
                          lwekugujwa      kwemasiko/Bungoti bekushiya  bantfwana
                          babodvwa, njll.)

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3             5             DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                      NSC – Imemorandamu

                         Kubumbana kwemibono etindzimeni.
                         Imibono ihambelane nesihloko.
                         Indzaba itfokotise loyifundzako.
                         Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.                             [50]

         1.6.3        Indzaba lephatselene nesitfombe.

                      LUHLOBO LWENDZABA: INGATSATSA NOBE NGULUPHI
                                         LUHLOBO LWENDZABA KULETI
                                         LETINGENHLA.

                      LOKUBALULEKILE:

                         Bahlolwa kumele babe nemaphuzu lavakalako lahambelana
                          nesitfombe, bangagudluki kuso.
                         Tihloko     titawehluka.        (Sib.   Kwandza       kwebugebengu
                          emmangweni/Bugebengu               abukhokheli/Ayikho     imphunga
                          yelihlatsi/Alikho licili lelatikhotsa emhlane, njll.)
                         Kubumbana kwemibono etindzimeni.
                         Imibono ihambelane nesihloko.
                         Indzaba itfokotise loyifundzako.
                         Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.                             [50]

CAPHELA: KWABIWA KWEMAMAKI: (BONA IRUBHRIKI.)

                                                                   SAMBA SESIGABA A:              50

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3            6           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA B: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO
UMBUTO 2: IMIBHALOMBIKO (100–120 emagama umbhalombiko ngamunye)
          (50 emamaki)
2.1      INCWADZI LEHLELEKILE
         SAKHIWO:
             Inesingeniso, umitmba nesiphetfo.
             Emakheli aba mabili langakafakwa timphawu tekufundza. (Lalohlolwako
              liba sesandleni sekudla, lalobhalelwako liba sesandleni sebuncele.)
             Likheli lesibili lifakwa sikhundla salobhalelwako.
             Kweciwa umugca embikwesibingelelo.
             Sibingelelo sencwadzi. (Sibingelelo kufanele sivete bulili balobhalelwako,
              sib. Mnumzane/Nkhosatana.)
             Sihloko sendzaba lokukhulunywa ngayo.
             Singeniso lesetfula loko lokutawucocwa ngako.
             Kweciwa umugca emva kwaleyo naleyo ndzima.
             Tindzima letinemicondvo lebumbene.
             Kweciwa umugca embikwesiphetfo.
             Siphetfo lesisonga loko lebekucocwa ngako emtimbeni wencwadzi.
             Kweciwa umugca embikwekuvalelisa.
             Kuvalelisa lokutitfobako lokuhambelana nesibingelelo. (Sib. Ngimi
              lotitfobako.)
             Sibongo siyafakwa.
         LOKUBALULEKILE:
             Kusetjentiswa irejista lefanele.
             Kucikelelwa kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile nangalokuhlelekile.
             Incwadzi ayicele baka-Eskom batewulungisa logezi lotinyokanyoka
              loyingoti lodvonswa ngemalunga emmango.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.
         CAPHELA: Kwabiwa kwemamaki: (Bona irubhriki.)                                         [25]

2.2      UMLANDVOMUFI
         SAKHIWO:
             Unesingeniso, umtimba nesiphetfo.
             Sihloko semlandvomufi. Sib. Umlandvomufi wa- (Ligama nesibongo
              semufi) lotelwe, (lusuku latelwe ngalo.) washona (lusuku lashone ngalo).
             Batali bakhe.
             Wesingaki ekhaya ngekutalwa.
             Indzawo latalelwe kuyo nalashonele kuyo.
             Imfundvo yakhe.
             Umsebenti wakhe.
             Umndeni wakhe lawushiya emhlabeni.
             Emavi ekumvalelisa. (Sib. Lala ngekuthula/ tinanatelo temufi njll.)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3            7           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

         LOKUBALULEKILE:

               Kusetjentiswa irejista lefanele.
               Kucikelelwa kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
              Umlandvomufi awukhulume ngekushona kweliphoyisa,
               kunganhlanhlatfwa.
               Akufakwe imininingwane lehambisana nemlandvomufi.
               Kungabi ngumbhalo lobhalwe nguloshonile kodvwa akube ngumbhalo
               lobhalwe ngulobika ngaye.
               Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.

         CAPHELA: Kwabiwa kwemamaki: (Bona irubhriki.)                                         [25]

2.3      UMBIKO LOHLELEKILE

         SAKHIWO:

               Unesingeniso, umtimba nesiphetfo.
               Sihloko (umbiko lomayelana nekunyamalala kwemfundzi).
               Lusuku lobhalwe ngalo.
               Ubhalwe ngubani? (Lophetse umkhandlu walabamele bafundzi.)
               Uya kubani? (Thishelanhloko.)
               Lokucuketfwe: (Lokwenteke nakunyamalala umfundzi ngalesikhatsi
                sikolo senu sinemcimbi lowentiwa njalo emva kwekuvalelisa bafundzi
                bamatekuletjeni.)
               Ibhalwa ngetindzima nobe ngemaphuzu.
               Tincomo.

         LOKUBALULEKILE:

               Lulwimi luhlelekile.
               Kusetjentiswa irejista lefanele.
               Kucikelelwa kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
               Caphela kutsi umbiko uphatselene nekunyamalala kwemfundzi
                ngalesikhatsi sikolo semhlolwa sinemcimbi lowentiwa njalo emva
                kwekuvalelisa bafundzi bamatekuletjeni.
               Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.

         CAPHELA: Kwabiwa kwemamaki: (Bona irubhriki.)                                         [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3            8           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

2.4      INKHULUMOMPHENDVULWANO/INKHULUMISWANO

         SAKHIWO:

             Inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
             Emagama alabakhulumako abhalwa ngasesandleni sebuncele bese
              kufakwa ikholoni/bokhulunyiwe abafakwa/lokwentekako kubhalwa
              kubakaki. Sib.
              Nomusa: Mnaketfu, kumatima kulomhlaba.
             Kusetjentiswa inkhulumongco.

         LOKUBALULEKILE:

             Kusetjentiswa irejista lefanele.
             Kucikelelwa kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
             Akube ngumhlolwa nemnakabo/dzadzewabo labakhulumako. (Emagama
              abo.)
             Akukhulunywe ngekungakhatsalelani emkhatsini wetelamani lokufaka
              ekhatsi imfundvo.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.

         CAPHELA: Kwabiwa kwemamaki: (Bona irubhriki.)                                         [25]

2.5      SIHLATIYWA

         SAKHIWO:
          Sinesingeniso, umtimba nesiphetfo.
          Akuvetwe sihloko sesihlatiywa.
          Akuvetwe luhlobo lwemshuco.
          Akuvetwe lusuku lebewungalo lomshuco.
          Akuvetwe indzawo lapho bewubanjelwe khona.
          Akuphawulwe kafisha ngalomshuco, kuvetwe indlela tintfo letenteke
            ngayo, lokuhle nalokubi lokwentekile.
          Akuvetwe imibono yakhe ngemphumelelo yalomshuco (tincomo).

         LOKUBALULEKILE:

             Kusetjentiswa irejista lefanele.
             Kucikelelwa kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
             Sihlatiywa asiphatselane nemshuco webafundzi wekuvula ummango
              emehlo ngekubaluleka kwekufundza imibhalo.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.

         CAPHELA: Kwabiwa kwemamaki: (Bona irubhriki.)                                         [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3            9           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

2.6      LUHLELO LWEMHLANGANO NEMAMINITHI

         SAKHIWO:

         I-AJENDA

             Inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
             Lusuku indzawo nesikhatsi lekutawuhlanganwa ngaso.
             Ifaka tihlokwana lekutawukhulunywa ngato emhlanganweni. (Sib. Injongo
              yemhlangano, lokuvuka emaminithini.)
             Iba ngumsuka wekubhalwa kwemaminithi.
             Inika litfuba lekwengeta lokungakhulunywa ngako emhlanganweni.
             Kufanele ihambisane nemaminithi emhlangano.

         EMAMINITHI

             Ahambisana ne-ajenda futsi asuselwa kuyo.
             Tihlokwana letise-ajendeni tibuye tivele futsi tilandzelelwe njengobe
              tinjalo emaminithini.
             Tincumo letitsetfwe emhlanganweni.
             Kuvalwa kwemhlangano.

         LOKUBALULEKILE:

             Kusetjentiswa irejista lefanele.
             Kucikelelwa kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
             Akube ngemalunga emndeni lasemhlanganweni wekulungiselela
              umcimbi.
             Akukhulunywe ngemalungiselelo emcimbi wekubonga umtali wemhlolwa.
             Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.

         CAPHELA: Kwabiwa kwemamaki: (Bona irubhriki.)                                         [25]

                                                              SAMBA SESIGABA B:                50
                                                            SAMBA SAKO KONKHE:                 100

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 10

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3
                                               Downloaded from hlayiso.com               10                                                DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                                                                 NSC – Imemorandamu

CAPHELA:

 Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A).
 Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako,
  Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi).
 Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako
  nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono.
 Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki.

IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI]

    Timphawu                                         Emalengiso           Licophelo lelisetulu           Lokwenetisako                 Lokusilele             Lokungaphumelelisi
 LOKUCUKETFWE                                           28–30                    22–24                        16–18                      10–12                          4–6
 NEKUHLELA                                   -Imphendvulo              -Imphendvulo                -Imphendvulo leyenetisako   -Imphendvulo                -Yonkhe imphendvulo
                                             lengemalengiso            lesecophelweni lelisetulu   -Imibono ibumbene futsi     lengakabumbani              iyanhlanhlatsa
 (Imphendvulo

                        Lizinga lelisetulu
                                             lababateka ngetulu        ngalokubabatekako           ikholweka                   -Imibono ayikacaci kantsi   -Imibono ihlangahlangene
 nemibono)                                   kwalokulindzelekile       -Imibono ivutsiwe,          ngalokwenetisako            futsi akusiyo               futsi iyadidana, ayikacondzi
 Kuhleleka kwemibono                         -Imibono ivutsiwe,        iyaheha ihambisana          -Kuhleleka kubumbene        yekuticambela               ngco
 nakulungiselelwa                            inekuhlakanipha,          nesihloko ngalokuphelele    nesingeniso, umtimba        -Buncane bufakazi           -Kunekuphindzaphindza
 kubhala                                     lokukhombisa kucabanga    -Kuhleleka                  nesiphetfo                  bekuhleleka                 lokungevakali

                       ngalokubabatekako
 Kucikelelwa                                 lokujulile                kusecophelweni lelisetulu   ngalokwenetisako            nekubumbana                 -Akukho kuhleleka
 kwenhloso,                                  -Kuhleleka                kakhulu, lokubumbene                                                                nekubumbana
 tetsamelilwati                              kungemalengiso            nesingeniso, umtimba
 nesimongcondvo                              lababatekako,             nesiphetfo
                                             kubumbene nesingeniso,
 30 EMAMAKI                                  umtimba kanye
                                             nesiphetfo
                                                        25–27                      19–21                      13–15                      7–9                           0–3
                                             -Imphendvulo              -Imphendvulo                -Imphendvulo                -Imphendvulo legcwele       -Awukho namncane

                        Lizinga lelisetulu
                                             lengemalengiso kodvwa     lesecophelweni lelisetulu   leyenetiisako kodvwa        kunhlanhlatsa               umzamo wekuphendvula
                                             ingenato timphawu         -Imibono iyaheha,           kukhona lokungevakali       -Imibono ayihlangani,       ngesihloko
                                             tekubabateka              ihambisana nesihloko        kahle                       iyadidana                   -Yonkhe imphendvulo
                                             -Imibono ivutsiwe futsi   -Kuhleleka                  -Imibono ibumbene,          -Abukho bufakazi            iyanhlanhlatsa,
                                             ihlakaniphile             lokusecophelweni            iyakholweka                 bekuhleleka                 ayemukeleki

                       ngalokungababateki
                                             -Kuhleleka                lelisetulu lokubumbene      -Kukhona kuhleleka          nekubumbana                 -Akuvakali,
                                             lokungemalengiso,         nesingeniso, umtimba        lokutsite kanye                                         kuhlangahlangene
                                             kubumbene nesingeniso,    nesiphetfo                  nekubumbana
                                             umtimba nesiphetfo                                    nesingeniso, umtimba
                                                                                                   nesiphetfo

Emalungelo agodliwe                                                                                                                                                       Phenya

### Page 11

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3
                                                                  Downloaded from hlayiso.com                11                                                 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                                                                                     NSC – Imemorandamu

IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)

     Timphawu                                                           Emalengiso              Licophelo lelisetulu            Lokwenetisako                 Lokusilele           Lokungaphumelelisi
 LULWIMI, SITAYELA                                                         14–15                        11–12                         8–9                        5–6                        0–3
 NEKUHLUNGWA                                                    -Umoya, irejista, sitayela   -Umoya, irejista, sitayela   -Umoya, irejista, sitayela   -Umoya, irejista,        -Lulwimi aluvakali
 KWEMAPHUTSA                                                    nesilulumagama               nesilulumagama               nesilulumagama               sitayela                 -Umoya, irejista, sitayela
                                                                kuhambelana nenhloso,        kuhambelana nenhloso,        kuhambelana nenhloso,        nesilulumagama           nesilulumagama

                        Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako
 Kuhambelana                                                    tetsamelilwati               tetsamelilwati               tetsamelilwati               akuhambelani             akuhambelani nakancane
 kwemoya irejista,                                              nesimongcondvo               nesimongcondvo               nesimongcondvo               nenhloso,                nenhloso, tetsamelilwati
 sitayela,                                                      ngemalengiso                 ngelicophelo lelisetulu      ngalokwenetisako             tetsamelilwati           nesimongcondvo
 silulumagama                                                   lababatekako                 -Lulwimi lusecophelweni      -Lulwimi lusetjentiswe       nesimongcondvo           -Silulumagama sincane
 nenhloso                                                       -Lulwimi lolunekutetsemba,   lelisetulu kantsi nemoya     ngalokwenetisako kwetfula    -Kusetjentiswa           ngendlela yekutsi
 nesimongcondvo                                                 lolugculisako nalolunemba    uyemukeleka                  lokushiwo embhalweni         kwelulwimi               lokubhaliwe
 Kusetjentiswa                                                  ngemalengiso                 emphendvulweni yonkhe        -Umoya uyenetisa             kusacatfuta              akungalandzeleki
 kwelulwimi, timphawu                                           lababatekako                 -Emaphutsa eluhlelo          -Emasu ebugagu belulwimi     -Umoya nekukhetseka
 tekufundza                                                    -Emasu ebugagu belulwimi      nesipelingi akasimanyenti    asetjentisiwe kunotsisa      kwemagama
 nekubhala, luhlelo,                                           asetjentiswe                  -Kuticambela                 lokucuketfwe                 akwemukeleki
 sipelingi                                                     ngemphumelelo lenkhulu        lokusecophelweni                                          -Silulumagama
 (lupelomagama)                                                kuveta umoya nekuheha         lelisetulu                                                sincane kakhulu
                                                               kwemphendvulo
 15 EMAMAKI                                                    -Esikhatsini lesinyenti
                                                               kakhulu emaphutsa eluhlelo
                                                               nesipelingi kute
                                                                -Kunekuticambela
                                                                lokungemalengiso lasetulu
                                                                kakhulu
                                                                              13                          10                           7                          4

                         Lizinga lelisetulu
                                                                -Lulwimi lusetjentiswe       -Lulwimi lusetjentiswe       -Lulwimi lusetjentiswe       -Lulwimi lusetjentiswe
                                                                ngemalengiso                 ngemphumelelo                ngalokwenetisako kodvwa      ngalokungenetisi
                                                                nangalokuveta umoya          lesecopheweni lelisetulu     ngalokungafani               -Kusetjentiswa
                                                                lokhutsatako                 -Umoya uyemukeleka           embhalweni wonkhe            kwetinhlobo
                                                                ngemphumelelo                futsi uneligalelo            -Imvamisa umoya              letehlukene temisho

                        ngalokungababateki
                                                                -Esikhatsini lesinyenti      lelemukelekile               wemukelekile, emasu          kuncane/kute
                                                                emaphutsa eluhlelo           -Emaphutsa eluhlelo          ebugagu belulwimi            -Silulumagama
                                                                nesipelingi awekho           nesipelingi ambalwa          asetjentiswe kancane         sincane kakhulu
                                                                -Kuticambela                 -Icambeke kahle
                                                                kungemalengiso

Emalungelo agodliwe                                                                                                                                                                             Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                                     12                                             DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                                               NSC – Imemorandamu

IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)

     Timphawu                        Emalengiso            Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako               Lokusilele        Lokungaphumelelisi
 SAKHIWO                                   5                        4                          3                         2                     0–1
                             -Sihloko sitfutfukiswe    -Imininingwane             -Imininingwane ihambisana   -Lamanye emaphuzu    -Emaphuzu ladzingekile
 Timphawu tetheksthi         ngemalengiso              itfutfukiswe               nesihloko                   emukelekile          asilele
 Kutfutfukiswa               -Imininingwane yetfulwe   ngalokuihlelekile          -Imisho netindzima          -Imisho netindzima   -Imisho netindzima
 kwetindzima                 ngemalengiso              -Kunekubumbana             kwakheke kahle              kunemaphutsa         kunemaphutsa
 nekwakhiwa                  -Imisho, netindzima       -Imisho, netindzima        Indzaba iyevakala           -Indzaba iyevakala   -Indzaba ayinamcondvo
 kwemisho                    kwakheke ngemalengiso     kuhlelekile futsi                                      noko
                             lababatekako              kutinhlobonhlobo
 5 EMAMAKI
 KWEHLUKA
 KWEMAMAKI                            43–50                      33–40                     23–30                    13–20                    0–10

Emalungelo agodliwe                                                                                                                              Phenya

### Page 13

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com                  13                                               DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                                                        NSC – Imemorandamu

IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWASEKHAYA [25 EMAMAKI]

      Timphawu                         Emalengiso                  Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako                Lokusilele             Lokungaphumelelisi
 LOKUCUKETFWE,                             13–15                          10–12                      7–9                         4–6                          0–3
 KUHLELA NESAKHIWO            -Imphendvulo                    -Imphendvulo                 -Imphendvulo             -Imphendvulo lecatfutako     -Imphendvulo ayikhombisi
                              lengemalengiso                  lesecophelweni lelisetulu    leyenetisako,            lekhombisa lwati loluncane   nakancane kuba nelwati
 Imphendvulo nemibono         lababatekako                    lekhombisa                   lekhombisa lwati         lweluhlobo lwetheksthi       lwetimphawu teluhlobo
 Kuhleleka kwemibono          -Imibono ivutsiwe,              -Lwati lolusecophelweni      lweluhlobo lwetheksthi   lebhalwako                   lwetheksthi lebhalwako
 nakulungiselelwa kubhala     inekuhlakanipha,                lelisetulu lweluhlobo        lebhalwako               -Umbhalo unekutsemeleta      -Inshokutsi iyanhlanhlatsa,
 Inhloso, tetsamelilwati,     lokukhombisa kucabanga          lwetheksthi lebhalwako       -Umbhalo awukacondzi     lokunyenti                   igcwele kutsemeleta
 timphawu/timiso,             lokujulile                      -Umbhalo ucondze ngco –      ngco ngalokuphelele,     -Kubumbana kwemaphuzu        lokunyenti
 nesimongcondvo               -Lwati lolungemalengiso         awutsemeleti                 unekutsemeleta           alokucuketfwe kuncane        -Emaphuzu alokucuketfwe
                              lwetimphawu teluhlobo           -Lokucuketfwe kunemibono     lokutsite                kakhulu                      akakabumbani nakancane
 15 EMAMAKI                   lwetheksthi lebhalwako          lebumbene ngelicophelo       -Emaphuzu                -Imbalwa imininingwane       -Imbalwa kakhulu
                              -Umbhalo ucondze ngco           lelisetulu                   alokucuketfwe            leyesekela sihloko           imininingwane leyesekela
                              -Lokucuketfwe kunemibono        -Imininingwane yetfulwe      abumbene                 -Imitsetfo netimiso          sihloko
                              lebumbene ngemalengiso          ngelicophelo lelisetulu      ngalokwenetisako         letibalulekile tesakhiwo     -Imitsetfo netimiso
                              -Yonkhe imininingwane           kantsi yonkhe yesekela       -Leminye imininingwane   setheksthi atikalandzelwa    tesakhiwo setheksthi
                              icaciswe ngemalengiso           sihloko                      iyasesekela sihloko      ngalokufanele                letibalulekile
                              kantsi futsi yesekela sihloko   -Sakhiwo lesemukelekako      -Sakhiwo siyenetisa      -Kunyenti lokubalulekile     atikalandzelwa nakancane
                              -Sakhiwo lesifanele             lesinemaphutsa langasho      kodvwa sinemaphutsa      lokusilele
                              lesingemalengiso                lutfo                        latsite
                              nalesingenamaphutsa
 LULWIMI, SITAYELA                          9–10                          7–8                         5–6                       3–4                          0–2
 NEKUHLUNGWA                  -Umoya, irejista, sitayela      -Umoya, irejista, sitayela   -Umoya, irejista,        -Umoya, irejista, sitayela   -Umoya, irejista, sitayela
 KWEMAPHUTSA                  nesilulumagama                  nesilulumagama               sitayela                 nesilulumagama               nesilulumagama
                              kuhambelana ngemalengiso        kuhambelana nenhloso,        nesilulumagama           akuhambelani kahle           akuhambelani nakancane
 Umoya, irejista, sitayela,   nenhloso, tetsamelilwati        tetsamelilwati               kuhambelana nenhloso,    nenhloso, tetsamelilwati     nenhloso, tetsamelilwati
 inhloso, tetsamelilwati      nesimongcondvo                  nesimongcondvo               tetsamelilwati           nesimongcondvo               nesimongcondvo
 nesimongcondvo               -Luhlelo alunamaphutsa          ngelicophelo lelisetulu      nesimongcondvo           -Kunemaphutsa                -Kugcwele emaphutsa
 Timiso nekusetjentiswa       kantsi futsi icambeke kahle     -Luhlelo luvame kungabi      ngalokwenetisako         lamanyenti eluhlelo          lamanyenti ladidanako
 kwelulwimi                   -Esikhatsini lesinyenti         nemaphutsa kantsi futsi      -Kunemaphutsa latsite    -Silulumagama sincane        -Silulumagama
 Kukhetseka kwemagama         akunamaphutsa                   umbhalo ucambeke             eluhlelo                 kakhulu                      asihambisani nakancane
 Timphawu tekufundza                                          ngelicophelo lelisetulu      -Silulumagama            -Inshokutsi                  nenhloso
 nekubhala nesipelingi                                        -Silulumagama                lesenetisako             iyaphazamiseka               -Inshokutsi
                                                              sisecophelweni lelisetulu    -Emaphutsa                                            ihlangahlangene kakhulu
 10 EMAMAKI                                                   -Emaphutsa ambalwa           akayiphazamisi
                                                              kakhulu                      inshokutsi
 KWEHLUKA                                22–25                           17–20                      12–15                      7–10                         0–5
 KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2018-memo/670c433c-896c-4a02-a7ca-25b654b7f858) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018-memo/b58726ed-9239-4775-baff-f6351e3ebc09) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2018-final-memo/cf71cf27-f438-4771-9748-2a37ac63b254) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2017-memo/1c069544-d368-48e1-a11f-957cd0c8f1e2) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2016-memo/6ad6fc37-9059-4beb-b4f2-252095369c19) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P3 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2015-memo/83d3945d-41cf-4591-847a-15e3cb3fbeb0) — siSwati HL · Memo · 2015 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
