# siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2023, 11 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2023-mg/12dcb8ed-63e7-419a-b42c-dcb4d1ec63e6
- Updated: 2026-10-29
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 11

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2023-mg/12dcb8ed-63e7-419a-b42c-dcb4d1ec63e6)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · siswati. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2023/03ca7138-ed46-4b5d-ac16-94abd0fd85b9) — QP · 2023 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                    GRAAD 12

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESITSATFU (P3)

                                        2023

                            TICONDZISO TEKUMAKA

                                                                  EMAMAKI: 100

                       Leticondziso Tekumaka tinemakhasi la-11.

Emalungelo agodliwe                                                     Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                2                           DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA A: INDZABA

UMBUTO 1: KUBHALWA KWENDZABA (340–390 emagama) (50 emamaki)

CAPHELA: Kuyo yonkhe imibhalo cikelela linani lemagama lelimisiwe. Indzaba
         lephatselene nesitfombe ayinikwe sihloko.

1.1      Shangatsi lawo malanga angengeteka

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa kulindzeleke kutsi abhale indzaba ngesikhatsi lesihambisana
              nendzaba yakhe.
             Umhlolwa kulindzeleke kutsi abhale ngesehlakalo lesihle nobe lesibi
              lesamenta afise kutsi emalanga angeteke.
             Indzaba kungenteka ilandzise /ichaze/ivete limuva lembhali.
             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.                                                            [50]

1.2      Yehheni bo! Lwaphela lusha.

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa kulindzeleke kutsi abhale ngaloko lokucedza lusha nobe tintfo
              letenta kutsi lusha lushabalale, lokungenteka ngulendlela lolutiphatsa
              ngayo.
             Indzaba kungenteka ichaze /ilandzise/ivete limuva lembhali.
             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.                                                            [50]

1.3      Kubeketela kwangisita.

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa kulindzeleke kutsi abhale ngetigameko letimatima
              lahlangabetane nato emphilweni letimente wabeketela wate wasitakala.
             Indzaba kungenteka ivete limuva lembhali /ilandzise/ichaze.
             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.                                                            [50]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                3                             DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

1.4      Yimali-ke leyo!

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa angabhala ngaloko lokwentiwa yimali nobe imisebenti
              leyentiwa yimali lokungenteka kutsi leyo misebenti mihle nobe mibi.
             Indzaba kungenteka ibe nhlangotsimbili/ichaze/ilandzise.
             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.                                                              [50]

1.5      Labanye bantfu bahlupheka ngobe bayavilapha.

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa angabhala ngekuvumelana nembono nobe awuphikise.
             Akavete tizatfu letimenta kutsi avume kutsi labanye bantfu bahlupheka
              ngobe bayavilapha nobe abhale kutsi abavilaphi bahlushekiswa
              nguletinye timo.
             Indzaba kungenteka ibe hlangotsilunye/nhlangotsimbili/ichaze/ilandzise.
             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.                                                              [50]

1.6–     Tonkhe tindzaba letiphatselene netitfombe tingatsatsa nobe nguluphi luhlobo
1.8      lwendzaba:      indzaba       lelandzisako,  lechazako,    lehlangotsilunye,
         lenhlangotsimbili, naleveta limuva lembhali.

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa kulindzeleke kutsi avete emaphuzu lavakalako lahambelana
              nesitfombe, angagudluki kuso.
             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.                                                              [50]

CAPHELA: KWABIWA KWEMAMAKI: (BONA IRUBHRIKI)

                                                                    SAMBA SESIGABA A:      50

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                4                                DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA B: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO

UMBUTO 2:        IMIBHALOMBIKO             (100–120     emagama     itheksthi   ngayinye)
                 (50 emamaki)

2.1      INCWADZI YEBUHLOBO

         SAKHIWO:

         Incwadzi yebuhlobo ayifake loku lokulandzelako:

              Singeniso, umtimba nesiphetfo.
              Likheli linye leliphelele lelingakafakwa timphawu tekubhala nekufundza
               lelisesandleni sekudla.
              Likheli liba nelusuku, inyanga ibhalwe ngeSiswati (Sib.5 Inhlaba 2023)
              Kweciwa umugca embikwesibingelelo.
              Sibingelelo sencwadzi. (Sibingelelo kufanele sivete buhlobo lobukhona
               emkhatsini walobhalako nalobhalelwako. Sib. Mnaketfu/ Majawonkhe)
              Kweciwa umugca ngembikwesingeniso.
              Singeniso lesetfula loko lekutawucocwa ngako.
              Kweciwa umugca emva kwaleyo naleyo ndzima.
              Tindzima letinemicondvo lebumbene.
              Kweciwa umugca ngembikwesiphetfo.
              Siphetfo lesisonga loko lebekucocwa ngako emtimbeni wencwadzi.
              Kweciwa umugca ngembikwekuvalelisa.
              Kuvalelisa lokuhambelana nesibingelelo. (Sivaleliso kufanele sivete
               buhlobo lobukhona emkhatsini walobhalako nalobhalelwako. Sib. Ngimi
               dzadzewenu/umnakenu)
              Sibongo asifakwa.

         LOKUBALULEKILE:

               Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
                kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
                nelupelomagama.
              Incwadzi ayatise umnakabomhlolwa kutsi angasakhatsateki ngekumnika
               imali yekufundza ngobe sicelo sakhe semfundzate sesemukelekile.

         CAPHELA: KWABIWA KWEMAMAKI: (BONA IRUBHRIKI)                                         [25]

2.2      I-ATHIKILI YELIPHEPHANDZABA
         SAKHIWO:

         I-athikili ayifake loku lokulandzelako:

             Singeniso, umtimba nesiphetfo.
             Sihloko se-athikili (Tifiso tebantfu labasha kulomnyaka.)
             Lusuku lebhalwe ngalo.
             Ligama lembhali wayo.
             Ligama leliphephandzaba leya kulo. (Bhoboka Silalele)
             Lokucuketfwe. (Tifiso tebantfu labasha kulomnyaka.)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                5                            DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

             Kubhalwa ngetindzima/ngemaphuzu/gemakholomu.
             Kusetjentiswa emafonti lahlukahlukene.
             Tincomo.

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.
             Caphela kutsi i-athikili iphatselene netifiso tekuvulela bantfu labasha
              umsebenti kulomnyaka.

         CAPHELA: KWABIWA KWEMAMAKI: (BONA IRUBHRIKI)                                     [25]

2.3      UMLANDVOMUFI

         SAKHIWO:

         Umlandvomufi awufake loku lokulandzelako:

             Singeniso, umtimba nesiphetfo.
             Uhleleke ngekulandzelana kwemphilo yakhe.
             Sihloko, siba nemagama emufi laphelele nesibongo sakhe, Sib.
              Umlandvomufi wa ….
             Ligama nesibongo semufi.
             Lusuku latelwe ngalo nendzawo latalelwe kuyo (Hhayi sibhedlela).
             Batali bakhe, labaphilako nalesebashona.
             Imfundvo yemabanga laphasi nalasetulu.
             Imfundvo lephakeme.
             Temisebenti.
             Tikhundla labetibambile.
             Tasekuhlaleni.
             Ligalelo lalifake emmangweni (Nangabe likhona).
             Indlela lashone ngayo.
             Lusuku lashone ngalo.
             Labashiya emhlabeni.
             Kumvalelisa. (Sib. Lala ngekuthula/Tinanatelo temufi njll.)

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.
             Umlandvomufi awukhulume ngamzala wemhlolwa losebenta emayini
              lotfolakale ashona engotini yemoto.
             Akukakuvunyelwa kutsi uma kubhalwa umlandvomufi atikhulumele ngobe
              usuke asashonile.

         CAPHELA: KWABIWA KWEMAMAKI: (BONA IRUBHRIKI)                                     [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                6                          DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

2.4      LUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO

         SAKHIWO:

         LUHLELO:
          Kulindzeleke kutsi umhlolwa abhale loluhlelo lanikwe lona, kusukela
            esihlokweni bese ugcwalisa tikhala ngetihlokwana letihambisana
            nembuto ngembikwekubhala emaminithi.
          Loluhlelo aluhambisane nemaminithi emhlangano.

         EMAMINITHI

             Ahambisana neluhlelo futsi asuselwa kulo.
             Tihlokwana letiseluhlelweni tibuye tivele futsi tilandzelane njengobe
              tinjalo emaminithini.
             Tincumo letitsetfwe emhlanganweni.
             Kuvalwa kwemhlangano.
             Kusayina kwalobhala nelusuku lasayine ngalo.

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.
             Umhlolwa akaphindze abhale luhlelo lwemhlangano lanikwe lona abuye
              agcwalise netikhala.
             Luhlelo lwemhlangano nemaminithi akuvete indlela lekufanele bashayeli
              batiphatse ngayo uma batfutsa sive.

         CAPHELA: KWABIWA KWEMAMAKI: (BONA IRUBHRIKI)                                   [25]

2.5      INCWADZI YEMTSETFO

         SAKHIWO:

         Incwadzi yemtsetfo ayifake loku lokulandzelako:
          Singeniso, umtimba nesiphetfo.
          Emakheli aba mabili langakafakwa timphawu tekubhala nekufundza.
             (Lalohlolwako liba sesandleni sekudla, lalobhalelwako libe sesandleni
             sesancele, ehlukaniswe ngumugca emkhatsini wawo.)
          Likheli lekucala liba nelusuku, inyanga ibhalwe ngeSiswati (5 Inhlaba
             2023).
          Kweciwa umugca ngembikwelikheli lesibili.
          Likheli lesibili lifakwa sikhundla salobhalelwako. (Sib. Mphatsisikolo.)
          Kweciwa umugca ngembikwesibingelelo.
          Sibingelelo sencwadzi sihlelekile. (Sibingelelo kufanele sivete bulili
             balobhalelwako. Sib. Mnumzane/Nkhosatane)
          Kweciwa umugca ngemva kwekubingelela.
          Sihloko sendzaba lekutawukhulunywa ngaso.
          Sihloko siba sesandleni sesancele, sibhalwe ngetinhlavu letinkhulu.
             Nakusetjentiswe tinhlavu letincane, sihloko asidvwetjelwe.
Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                7                               DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

             Kweciwa umugca emva kwesihloko.
             Singeniso lesetfula loko lokutawucocwa ngako ngelulwimi loluhlelekile.
             Kweciwa umugca emva kwaleyo naleyo ndzima.
             Tindzima letinemicondvo lebumbene.
             Kweciwa umugca ngembikwesiphetfo.
             Siphetfo lesisonga loko lebekucocwa ngako emtimbeni wencwadzi.
             Kweciwa umugca ngembikwekuvalelisa.
             Kuvalelisa lokutitfobako lokuhambelana nesibingelelo. (Sib. Ngimi
              lotitfobako)
             Sibongo siyafakwa.

         LOKUBALULEKILE:

             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.
             Incwadzi yemhlolwa ayicele lucolo kumphatsisikolo ngesento lesibi
              sekungena netidzakamiva esikolweni.

         CAPHELA: KWABIWA KWEMAMAKI: (BONA IRUBHRIKI)                                        [25]

2.6      INKHULUMISWANO

         SAKHIWO:

         Inkhulumiswano ayifake loku lokulandzelako:

             Inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
             Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka
              khona,        lababandzakanyekako        kulenkhulumiswano    naloko
              labatawukhulumisana ngako.
             Esikhatsini lesinyenti akuvuselwana nivele ningene endzabeni.
             Umtimba wakhiwa yinkhulumo lapho icala khona, itfutfuke ize ifike
              esicongweni sayo.
             Kubhalwa emagama alabakhulumako abe ngasesandleni sesancele bese
              kufakwa ikholoni emva kwawo, bokhulunyiwe abafakwa.
             Lokwentekako kubhalwa etibiyelweni.
             Kusetjentiswa inkhulumongco.

         LOKUBALULEKILE:
             Umhlolwa akacikelele kusetjentiswa kwerejista lefanele, kukhetfwa
              kwemagama, kwakhiwa kwemisho, kubhalwa kwetindzima, tiphumuti
              nelupelomagama.
             Akube ngumhlolwa namakhelwane wakhe labakhulumako.
             Akukhulunywe    ngemacembe       nemangoza     lawiswa    tihlahla
              takamakhelwane ekhabomhlolwa.
         CAPHELA: KWABIWA KWEMAMAKI: (BONA IRUBRIKI)                                         [25]

                                                                      SAMBA SESIGABA B:      50
                                                                    SAMBA SAKO KONKHE:       100
Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                                                                                      8                                                                                 DBE/2023
                                                                                                           SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

CAPHELA:

    Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A).
    Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako, Lokusilele
     naLokungaphumelelisi).
    Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu
     ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono.
    Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki.

IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI]

    Timphawu                                                             Emalengiso                    Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako                Lokusilele                  Lokungaphumelelisi

                           lelisetulu
    LOKUCUKETFWE                                                         28–30                         22–24                        16–18                        10–12                       4–6
    NEKUHLELA                                                            -Imphendvulo                  -Imphendvulo                 -Imphendvulo                 -Imphendvulo                -Yonkhe        imphendvulo
                                                                         lengemalengiso                lesecophelweni lelisetulu    leyenetisako.                lengakabumbani.             iyanhlanhlatsa.
    (Imphendvulo                                                         lababateka          ngetulu   ngalokubabatekako.           -Imibono ibumbene futsi      -Imibono ayikacaci kantsi   -Imibono ihlangahlangene
    nemibono)                                                            kwalokulindzelekile.          -Imibono         ivutsiwe,   ikholweka                    futsi            akusiyo    futsi iyadidana, ayikacondzi
    Kuhleleka kwemibono                                                  -Imibono          ivutsiwe,   iyaheha       ihambisana     ngalokwenetisako.            yekuticambela.              ngco.
    nakulungiselelwa                                                     inekuhlakanipha               nesihloko                    -Kuhleleka    kubumbene      -Buncane        bufakazi    -Kunekuphindzaphindza

                           Lizinga        lelisetulu Lizinga
    kubhala                                                              lokukhombisa kucabanga        ngalokuphelele.              nesingeniso,      umtimba    bekuhleleka                 lokungevakali.
    Kucikelelwa                                                          lokujulile.                   -Kuhleleka                   nesiphetfo                   nekubumbana.                -Akukho            kuhleleka
    kwenhloso,                                                           -Kuhleleka                    kusecophelweni lelisetulu    ngalokwenetisako.                                        nekubumbana.
    tetsamelilwati                                                       kungemalengiso                kakhulu,    lokubumbene
    nesimongcondvo.                                                      lababatekako,                 nesingeniso,     umtimba
                                                                         kubumbene nesingeniso,        nesiphetfo.
    30 EMAMAKI                                                           umtimba              kanye
                                                                         nesiphetfo.
                                                                         25–27                         19–21                        13–15                        7–9                         0–3
                                                                         -Imphendvulo                  -Imphendvulo                 -Imphendvulo leyenetisako    -Imphendvulo legcwele       -Awukho         namncane
                                                                         lengemalengiso kodvwa         lesecophelweni lelisetulu.   kodvwa            kukhona    kunhlanhlatsa.              umzamo wekuphendvula

                           ngalokungababateki        ngalokubabatekako
                                                                         ingenato        timphawu      -Imibono         iyaheha,    lokungevakali kahle.         -Imibono     ayihlangani,   ngesihloko.
                                                                         tekubabateka.                 ihambisana nesihloko.        -Imibono        ibumbene,    iyadidana.                  -Yonkhe       imphendvulo
                                                                         -Imibono ivutsiwe futsi       -Kuhleleka                   iyakholweka.                 -Abukho          bufakazi   iyanhlanhlatsa,
                                                                         ihlakaniphile.                lokusecophelweni             -Kukhona         kuhleleka   bekuhleleka                 ayemukeleki.
                                                                         -Kuhleleka                    lelisetulu  lokubumbene      lokutsite            kanye   nekubumbana.                -Akuvakali,
                                                                         lokungemalengiso,             nesingeniso,     umtimba     nekubumbana                                              kuhlangahlangene.
                                                                         kubumbene nesingeniso,        nesiphetfo.                  nesingeniso,      umtimba
                                                                         umtimba nesiphetfo.                                        nesiphetfo.

Emalungelo agodliwe                                                                                                                                                                                         Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                                                                            9                                                         DBE/2023
                                                                                                 SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)
 Timphawu                 Emalengiso                    Licophelo lelisetulu        Lokwenetisako                               Lokusilele                 Lokungaphumelelisi
 LULWIMI, SITAYELA        14–15                         11–12                       8–9                                         5–6                        0–3
 NEKUHLUNGWA              -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela                      -Umoya,        irejista,   -Lulwimi aluvakali.
 KWEMAPHUTSA              nesilulumagama                nesilulumagama              nesilulumagama                              sitayela                   -Umoya, irejista, sitayela
                          kuhambelana       nenhloso, kuhambelana nenhloso, kuhambelana               nenhloso,                 nesilulumagama             nesilulumagama
 Kuhambelana              tetsamelilwati                tetsamelilwati              tetsamelilwati                              akuhambelani               akuhambelani nakancane
 kwemoya        irejista, nesimongcondvo                nesimongcondvo              nesimongcondvo                              nenhloso,                  nenhloso,     tetsamelilwati
 sitayela,                ngemalengiso                  ngelicophelo lelisetulu.    ngalokwenetisako.                           tetsamelilwati             nesimongcondvo.
 silulumagama             lababatekako.                 -Lulwimi lusecophelweni -Lulwimi           lusetjentiswe                nesimongcondvo.            -Silulumagama       sincane

                         Lizinga        lelisetulu Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako
 nenhloso                 -Lulwimi lolunekutetsemba, lelisetulu kantsi nemoya ngalokwenetisako kwetfula                         -Kusetjentiswa             ngendlela            yekutsi
 nesimongcondvo           lolugculisako nalolunemba uyemukeleka                     lokushiwo embhalweni.                       kwelulwimi                 lokubhaliwe
 Kusetjentiswa            ngemalengiso                  emphendvulweni yonkhe. -Umoya uyenetisa.                                kusacatfuta.               akungalandzeleki.
 kwelulwimi, timphawu     lababatekako.                 -Emaphutsa         eluhlelo -Emasu ebugagu belulwimi                    -Umoya nekukhetseka
 tekufundza               -Emasu ebugagu belulwimi nesipelingi                      asetjentisiwe     kunotsisa                 kwemagama
 nekubhala,     luhlelo,  asetjentiswe                  akasimanyenti.              lokucuketfwe.                               akwemukeleki.
 sipelingi                ngemphumelelo lenkhulu -Kuticambela                                                                   -Silulumagama
 (lupelomagama)           kuveta umoya nekuheha lokusecophelweni                                                                sincane kakhulu.
                          kwemphendvulo.                lelisetulu.
 15 EMAMAKI               -Esikhatsini       lesinyenti
                          kakhulu          emaphutsa
                          eluhlelo nesipelingi kute.
                          -Kunekuticambela
                          lokungemalengiso lasetulu
                          kakhulu.

                         ngalokungababateki
                          13                            10                          7                                           4
                          -Lulwimi       lusetjentiswe -Lulwimi      lusetjentiswe -Lulwimi        lusetjentiswe                -Lulwimi lusetjentiswe
                          ngemalengiso                  ngemphumelelo               ngalokwenetisako kodvwa                     ngalokungenetisi.
                          nangalokuveta         umoya lesecopheweni lelisetulu.     ngalokungafani                              -Kusetjentiswa
                          lokhutsatako                  -Umoya       uyemukeleka embhalweni wonkhe.                             kwetinhlobo
                          ngemphumelelo.                futsi           uneligalelo -Imvamisa             umoya                 letehlukene temisho
                          -Esikhatsini       lesinyenti lelemukelekile.             wemukelekile,         emasu                 kuncane/kute.
                          emaphutsa            eluhlelo -Emaphutsa         eluhlelo ebugagu            belulwimi                -Silulumagama
                          nesipelingi awekho.           nesipelingi ambalwa.        asetjentiswe kancane.                       sincane kakhulu.
                          -Kuticambela                  -Icambeke kahle.
                          kungemalengiso.

Emalungelo agodliwe Emalungelo agodliwe                                                                                                                                  Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                                          10                                                                              DBE/2023
                                                               SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)

 Timphawu                    Emalengiso                     Licophelo lelisetulu          Lokwenetisako                Lokusilele               Lokungaphumelelisi
 SAKHIWO                     5                              4                             3                            2                        0–1
                             -Sihloko       sitfutfukiswe   -Imininingwane                -Imininingwane ihambisana    -Lamanye emaphuzu        -Emaphuzu      ladzingekile
 Timphawu tetheksthi         ngemalengiso.                  itfutfukiswe                  nesihloko.                   emukelekile.             asilele.
 Kutfutfukiswa               -Imininingwane      yetfulwe   ngalokuhlelekile.             -Imisho         netindzima   -Imisho    netindzima    -Imisho         netindzima
 kwetindzima                 ngemalengiso.                  -Kunekubumbana.               kwakheke kahle.              kunemaphutsa.            kunemaphutsa.
 nekwakhiwa                  -Imisho,        netindzima     -Imisho,       netindzima     Indzaba iyevakala.           -Indzaba     iyevakala   -Indzaba ayinamcondvo.
 kwemisho.                   kwakheke     ngemalengiso      kuhlelekile           futsi                                noko.
                             lababatekako.                  kutinhlobonhlobo.
 5 EMAMAKI

Emalungelo agodliwe Emalungelo agodliwe                                                                                                                       Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P3                                                 11                                                                                     DBE/2023
                                                                      SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA B: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE (25)

IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWASEKHAYA [25 EMAMAKI]
 Timphawu                     Emalengiso                        Licophelo lelisetulu            Lokwenetisako               Lokusilele                        Lokungaphumelelisi
 LOKUCUKETFWE,                13–15                             10–12                           7–9                         4–6                               0–3
 KUHLELA NESAKHIWO            -Imphendvulo                      -Imphendvulo                    -Imphendvulo                -Imphendvulo lecatfutako          -Imphendvulo ayikhombisi
                              lengemalengiso                    lesecophelweni       lelisetulu leyenetisako                lekhombisa lwati loluncane        nakancane kuba nelwati
 Imphendvulo nemibono         lababatekako.                     lekhombisa                      lekhombisa           lwati lweluhlobo          lwetheksthi    lwetimphawu       teluhlobo
 Kuhleleka kwemibono          -Imibono                ivutsiwe, lwati       lolusecophelweni lweluhlobo lwetheksthi lebhalwako.                               lwetheksthi lebhalwako.
 nakulungiselelwa kubhala     inekuhlakanipha                   lelisetulu         lweluhlobo lebhalwako.                   -Umbhalo unekutsemeleta           -Inshokutsi iyanhlanhlatsa,
 Inhloso,     tetsamelilwati, lokukhombisa         kucabanga lwetheksthi lebhalwako.            -Umbhalo awukacondzi lokunyenti.                              igcwele        kutsemeleta
 timphawu/timiso,             lokujulile.                       -Umbhalo ucondze ngco ngco               ngalokuphelele -Kubumbana kwemaphuzu                 lokunyenti.
 nesimongcondvo.              -Lwati       lolungemalengiso awutsemeleti.                       unekutsemeleta              alokucuketfwe         kuncane     -Emaphuzu alokucuketfwe
                              lwetimphawu            teluhlobo -Lokucuketfwe kunemibono lokutsite.                          kakhulu.                          akakabumbani
 15 EMAMAKI                   lwetheksthi lebhalwako.           lebumbene        ngelicophelo -Emaphuzu                     -Imbalwa       imininingwane      nakancane.
                              -Umbhalo ucondze ngco.            lelisetulu.                     alokucuketfwe               leyesekela sihloko.               -Imbalwa            kakhulu
                              -Lokucuketfwe kunemibono -Imininingwane                 yetfulwe abumbene                     -Imitsetfo            netimiso    imininingwane leyesekela
                              lebumbene ngemalengiso.           ngelicophelo         lelisetulu ngalokwenetisako.           letibalulekile      tesakhiwo     sihloko.
                              -Yonkhe          imininingwane kantsi yonkhe yesekela -Leminye imininingwane setheksthi atikalandzelwa                          -Imitsetfo         netimiso
                              icaciswe          ngemalengiso sihloko.                           iyasesekela sihloko.        ngalokufanele.                    tesakhiwo        setheksthi
                              kantsi futsi yesekela sihloko. -Sakhiwo lesemukelekako -Sakhiwo                  siyenetisa -Kunyenti         lokubalulekile    letibalulekile
                              -Sakhiwo              lesifanele lesinemaphutsa langasho kodvwa sinemaphutsa lokusilele.                                        atikalandzelwa
                              lesingemalengiso                  lutfo.                          latsite.                                                      nakancane.
                              nalesingenamaphutsa.
 LULWIMI,         SITAYELA 9–10                                 7–8                             5–6                         3–4                               0–2
 NEKUHLUNGWA                  -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya,                       irejista, -Umoya, irejista, sitayela        -Umoya, irejista, sitayela
 KWEMAPHUTSA                  nesilulumagama                    nesilulumagama                  sitayela                    nesilulumagama                    nesilulumagama
                              kuhambelana ngemalengiso kuhambelana                   nenhloso nesilulumagama                akuhambelani              kahle   akuhambelani nakancane
 Umoya, irejista, sitayela, nenhloso            tetsamelilwati tetsamelilwati                   kuhambelana nenhloso nenhloso               tetsamelilwati    nenhloso     tetsamelilwati
 inhloso,      tetsamelilwati nesimongcondvo.                   nesimongcondvo                  tetsamelilwati              nesimongcondvo.                   nesimongcondvo.
 nesimongcondvo.              -Luhlelo        alunamaphutsa ngelicophelo lelisetulu.            nesimongcondvo              -Kunemaphutsa                     -Kugcwele       emaphutsa
 Timiso     nekusetjentiswa kantsi futsi icambeke kahle.        -Luhlelo luvame kungabi ngalokwenetisako.                   lamanyenti eluhlelo.              lamanyenti ladidanako.
 kwelulwimi                   -Esikhatsini          lesinyenti nemaphutsa kantsi futsi -Kunemaphutsa latsite -Silulumagama                         sincane    -Silulumagama
 Kukhetseka kwemagama         akunamaphutsa.                    umbhalo            ucambeke eluhlelo.                       kakhulu.                          asihambisani nakancane
 Timphawu         tekufundza                                    ngelicophelo lelisetulu.        -Silulumagama               -Inshokutsi                       nenhloso.
 nekubhala nesipelingi.                                         -Silulumagama                   lesenetisako.               iyaphazamiseka.                   -Inshokutsi
                                                                sisecophelweni lelisetulu.      -Emaphutsa                                                    ihlangahlangene kakhulu.
 10 EMAMAKI                                                     -Emaphutsa           ambalwa akayiphazamisi
                                                                kakhulu.                        inshokutsi.

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2023-mg/a6a6ac1f-c460-4360-8981-0e40e5219a67) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P3 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-siswati/aafa2ee5-5495-4fb9-9024-491aaeb1dbfc) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P3 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2021-mg/17f659ce-b66f-41b7-815f-269c2925fc3f) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2017-memo/e11831b0-73bf-435a-b31c-f3817a92075f) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2016-memo/6169b5dc-e2cd-4273-9cda-55ebdefd05a2) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
