# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2012 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 2 question paper from the Feb March 2012, 18 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2012/683e889e-1cc2-42b7-bc30-45033b69b802
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2012
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 18

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2012 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2012/683e889e-1cc2-42b7-bc30-45033b69b802)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · Feb March · 2012 · tshivenda. Question paper, 18 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI 12

   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2012

MARAGA: 70

TSHIFHINGA: awara 2

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 18.

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    2     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

PFESESANI

Vhalani sia¾ari he¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso:

1.       Ni songo lingedza u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu
         kha sia¾ari ¼i tevhelaho ni swaye nomboro dzo μisendekaho kha bugu dze
         na guda ¿waha uno. Nga murahu, vhalani mbudziso idzi uri ni kone u
         nanga dzine na tama u fhindula.

2.       Bammbiri he¼i ¼o vhumbwa nga khethekanyo N¸A:

         KHETHEKANYO YA A: Nganea                     (35)
         KHETHEKANYO YA B: ¶irama                     (35)
         KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi               (35)
         KHETHEKANYO YA D: Vhurendi                   (35)

3.       Fhindulani MBUDZISO MBILI fhedzi, dzi tshi bva kha khethekanyo
         MBILI dze na nanga kha idzo khethekanyo n½a.

         KHETHEKANYO YA A: NGANEA
         Fhindulani mbudziso NTHIHI kha nganea ye na guda.

         KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA
         Fhindulani mbudziso NTHIHI kha »irama ye na guda.

         KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI
         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         KHETHEKANYO YA D: VHURENDI
         Fhindulani mbudziso MBILI.
         Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

4.       Tevhedzani ndaela dzo ¿walwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na inwe
         nga vhuronwane.

5.       Nomborani phindulo dza½u nga nμila ye mbudziso dza nomborwa ngayo
         kha bammbiri ¼a mbudziso.

6.       Thomani khethekanyo i¿we na i¿we kha sia¾ari ·ISWA.

7.       ºwalani nga vhudele nahone zwi no vhalea.

8.       Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefha kha 60
         kha khethekanyo i¿we na i¿we.

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    3    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

ZWI RE NGOMU

KHETHEKANYO YA A: NGANEA

Fhindulani mbudziso NTHIHI IºWE NA IºWE.

NOMBORO YA MBUDZISO                      MBUDZISO                   MARAGA           NOMBORO
                                                                                         YA
                                                                                      SIA¹ARI
1. U tshila ndi u vhona                Mbudziso ndapfu                   35               5
                                     KANA
2. U tshila ndi u vhona                Mbudziso pfufhi                   35                   5

KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI IºWE NA IºWE.

3. Findinkodo                          Mbudziso ndapfu                   35                   7
                                     KANA
4. Findinkodo                          Mbudziso pfufhi                   35                   7

KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI

Fhindulani mbudziso NTHIHI IºWE NA IºWE.

5. Lwone a lwo ngo vha ita zwi¾uku Mbudziso ndapfu                       35                   9
                                 KANA
6. Vulani mufunwa wanga            Mbudziso pfufhi                       35                   9

KHETHEKANYO YA D: VHURENDI

Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE NA DZIºWE.

7. Demokirasi                          Mbudziso pfufhi                  17½                   12
                                     KANA
8. Bafanabafana                        Mbudziso pfufhi                  17½                   13
                                     KANA
9. Mbofholowo na mulalo zwi            Mbudziso pfufhi                  17½                   15
   ngafhi?
                                     KANA
10. Tshidakwa                          Mbudziso pfufhi                  17½                   16

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    4    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

 KHETHEKANYO              NOMBORO YA            TSHIVHALO TSHA
                           MBUDZISO              MBUDZISO DZO                    √
                                                 FHINDULWAHO
A: Nganea
   (Mbudziso                     1–2                    1
   ndapfu KANA
   pfufhi)

B: ¶irama
   (Mbudziso                     3–4                    1
   ndapfu KANA
   pfufhi)

C: Nganeapfufhi
   (Mbudziso                     5–6                    1
   ndapfu KANA
   pfufhi)

D: Vhurendi                      7–10                   2

PFESESANI: Ivhani na vhu¾anzi uri no fhindula kha khethekanyo MBILI fhedzi.

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    5    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

KHETHEKANYO YA A: NGANEA

U TSHILA NDI U VHONA – RN Ma»adzhe

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.

MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)

Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya
kha 300.

Sengulusani n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha kubveledzele
kwa thero.                                                                                    [35]

                                          KANA

MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho.

Mpho o no vhila tsho¾he zwino. A tshi humbula zwe a shu¿wa zwone nga Phophi na
Mashudu, mbiti dza tou vhuya dzo¾he, ambo vha o ¼i litsha vili hanefha kha ningo
ya Vho-·iedza. Vho-·iedza vha ya vhe kubudu hangei. Vha mbo »i vuwa nga u
¾avhanya. Vho sinyuwa tsho¾he zwino, na u amba a vha tsha kona, vha vho sokou
femeleka. Na vhone vhe Mpho hanefha kha milomo vhe thetshela u zwi pfe! Ya mbo
»i vha yo ¾angana. Tshi no hula tshi tshi lwa ndi nngwe na ndau, kha Vho-·iedza ho
vha ho no iwa, naho Mpho o vha o dzelelwa nga maliba, maan»a awe o vha e
mahulu. Phophi o ri u vhona zwauri khotsi vha khou kundwa, a mbo »i doba
luswielo. A mbo »i lu litsha hanefha kha mu¾ana wa Mpho. Muthada ya nga a i ngo
pfa tshithu. Phophi a dovha hanefha kha mu¾ana, zwino Mpho a farelela nga u pfa
vhu¾ungu. Vho-·iedza vha vha vho wana tshifhinga tsha u rwa. Mpho dza mu nela
dzi songo mu nela, ha »ivhi zwauri u »o thivha a litsha dza nnyi. A tshi pila dza
Vho-·iedza, luswielo lu mbo »i wa kha mu¾ana. A tshi pila luswielo, dza Vho-·iedza
dzi khou mu ½usedza kha milomo. Mpho vho mbo »i mu sumbedza mu½ango, a ri u
u vhona, a tou gidima, a tshi u dzhia sa vhutshilo. Mpho nga u vhona zwauri o
kundwa, o mbo »i hwelela mafhungo aya khoroni.

¶uvha ¼a khoro ¼a wa. Vho-·iedza na Phophi vha ri a ri ta¿wi, a ri tou sengelwa
mulandu ri hone. Mpho a toolola zwo¾he zwe zwa bvelela musi a tshi vhuya
mu¾anganoni. A amba zwauri mufumakadzi ho ngo mu pandela, u kha »i mu funa,
naho o mu khakhela nga u ralo.

2.1      ¸eani dzina ¼a mukalaha we a vha a tshi khou ima na Vho-·iedza afha
         khoroni.                                                                             (1)

2.2      Bulani shango ¼ine aya mafhungo a khou bvelela kha¼o.                                (1)

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    6    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

2.3      ¸eani dzina ¼a tshishumiswa tshe Phophi a rwa munna wawe ngatsho.                    (1)

2.4      ¸eani vhushaka vhu re hone vhukati ha Mpho na Vho-·iedza.                            (2)

2.5      Bulani zwiitisi ZWIVHILI zwo vhangaho nndwa vhukati ha Vho-·iedza na
         Mpho.                                                                                (2)

2.6      Dodombedzani kuambarele kwa Vho-Guma.                                                (2)

2.7      Vhambedzani hune mihumbulo ya Vho-Guma na ya Vho-Zhombo ya fana
         hone siani ¼a u tshea mafhungo afha khoroni.                                         (1)

2.8      Nweledzani muhumbulo muhulwane wa mafhungo aya.                                      (2)

2.9      Nweledzani tsheo ye ya dzhiiwa nga khoro malugana na mulandu uyu.                    (2)

2.10     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane we wa ita uri Phophi a shavhe
         vhuhadzi.                                                                            (2)

2.11     Zwo ¾u¾uwedzaho Mpho uri a hwelele kana a pote mulandu khoroni ndi
         zwifhio?                                                                             (1)

2.12     Ndi zwifhio zwe Mpho a ita zwi sa ananiho na mvelele ya Tshiven»a?
         ¸eani ZWIVHILI.                                                                      (2)

2.13     Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Phophi u khou »isola kha vhukhakhi he a ita?
         ¸eani ZWIVHILI.                                                                      (2)

2.14     Ndi zwifhio u ya nga muhumbulo wa½u zwe zwa vha zwi tshi nga bvelela
         arali Mashudu o vha a songo fhufha nga fasi¾ere a shavha?                            (1)

2.15     Ndivho ya Mashudu musi a tshi ambisa Phophi yo vha ifhio?                            (2)

2.16     Fhindulani nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze:

         2.16.1     Mpho o rwa Vho-·iedza kha ¼i¾o.                                           (2)

         2.16.2     Phophi o lamula Vho-·iedza na Mpho musi vha tshi khou lwa.                (2)

2.17     Ni humbula unga Phophi u a funa Mashudu nga mbilu yawe yo¾he?
         Tikedzani.                                                                           (2)

2.18     Mpho o vha a tshi funa musadzi wawe? Sengulusani.                                    (3)

2.19     Sumbedzani vhu»ipfi ha½u kha vhukhakhi ho itwaho nga Mashudu ha u
         dzhena lufherani lwa u e»ela lwa Mpho.                                               (2)
                                                                                              [35]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                       35

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    7      DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA

FINDINKODO – TT Mudau

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.

MBUDZISO 3 (Mbudziso ndapfu)

Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya
kha 300.

Sengulusani uri mu¿wali o kona u gumafhi u bvisela khagala nyito no »isendeka nga
muanewa dendele.                                                                                [35]

                                          KANA

MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho.

(Ofisini dza ·ihoro ¼a Lushaka. Nga masiari. Hu vhonala tshigwada tsha vhathu vha
¼ihoro i¼i.)

De Wit:        (U a sinyuwa.) Vhanna, ri nga si vhuse na vhathu vhane vha ita zwine
               ri½e ri si zwi fune. Phurogireme yavho ya mveledziso, a si ine ri½e ra i
               tikedza. Sa tsumbo, filosofi ya u khwinifhadza tshiimo tsha muthu fhasi
               ha »uvha nga u mu fha¾ela nn»u ri½e a ri imi nayo. Tshine ri½e ra tenda
               tshone asitshi: Zwishai zwi »o »i vha hone, ri½e kha ri lwe na u imisa
               ikonomi      ya    shango!    Vhathu    kha    vha    dzhenelele    kha
               mbekanyamushumo dza u ita uri hu vhe na mishumo. A zwi pfali
               munna a tshi nga vha na nn»u ngeno a sa shumi. Na ri½e naho ro vha
               na vhu¾udze¾udze kha kuvhusele kwashu, nn»u idzo dza RDP a ro ngo
               vhuya ra dzi fha¾a. Ndi mini zwenezwi¼a? Ndi khwi½e vhathu vha
               e»ele zhazhani vhe na mishumo, vha hole vha »o kona u thuswa nga
               fhethu ha u sia khofhe. Ngoho ndi ya uri maan»a a rannda yashu o
               tsa, lune zwa u fha¾ela vhathu dzinn»u ngeno hu sa khou gonyiswa
               tshiimo tsha ikonomi zwi nga a zwi pfali. Pho¼isi yashu khei, ri sika
               mishumo, vhathu vha shuma, ra renga mavu; nn»u vha »o tou »ifha¾ela
               kana vha renga dza bannga.

Muraμo 1: He¼o ndi ima na¼o, hone zwa u bva Kapa Vhukovhela a thi imi nazwo.

Muraμo 2: Na n½e-vho.

De Wit:        (E ma¾o lia-lia) Ndi a zwi vhona uri a ni funi u bva Kapa Vhukovhela.

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    8     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

Muraμo 1: Ndi ngoho yo »alaho.

De Wit:      Hone kha dzi¿we phurovintsi ri a bva.
             (ºo tshifhinganyana)

Muraμo 2: Ri nga bva zwashu.

De Wit:      Ndi »o fara therisano na muphuresidenthe Muthumukhulu uri a
             mmbudze uri i¼o u ¼i pfa hani.

Muraμo 1: Kha hu itwe nga u ralo.

De Wit:      Kha ri balangane zwashu.

4.1       Bulani uri aya mafhungo a khou ambiwa ngafhi nahone nga tshifhinga-»e.               (2)

4.2       Bulani vhathu vhane mafhungo aya a khou livhiswa khavho.                             (1)

4.3       Sumbedzani zwine De Wit a tenda khazwo na zwine a imela zwone.                       (2)

4.4       Bulani vhuimo na ¼ihoro ¼ine De Wit a vha kha¼o.                                     (2)

4.5       Bulani mutevhe wa zwithu ZWIRARU zwine zwa wanala kha pho¼isi ya
          ¼ihoro ¼a De Wit.                                                                    (3)

4.6       Vhambedzani zwine zwa fhambana vhukati ha ¼ihoro ¼a De Wit na ¼ihoro ¼a
          Muthumukhulu.                                                                        (3)

4.7       Bulani dzina ¼a phurovintsi ine ya khou langiwa nga ¼ihoro ¼a De Wit.                (1)

4.8       ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une wa wanala kha itshi tshipi»a.                  (3)

4.9       ¹alutshedzani zwe zwa itisa uri De Wit a ambe aya mafhungo o sinyuwa.                (3)

4.10      ¹alutshedzani masiandaitwa a musi Skosana na Duma vho yela De Wit uri
          a ¾utshele shango ¼a Afrika Tshipembe.                                               (2)

4.11      Fhindulani nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze:

          4.11.1    De Wit o fha¾ela vharema vha si na mishumo nn»u dza RDP.                   (2)

          4.11.2    Coetzee ndi murangaphan»a wa ·ihoro ¼a Lushaka.                            (2)

          4.11.3    Kapa Vhukovhela ¼o sala ¼i zwan»ani zwa ·ihoro ¼a Lushaka.                 (2)

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    9    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

4.12     Ni a tendelana na kuvhonele kwa De Wit kwa uri vhathu vha songo
         fha¾elwa dzinn»u vha sa shumi? Tikedzani.                                            (2)

4.13     Ambani vhupfiwa ha½u malugana na zwe zwa ambiwa nga De Wit nga ha
         filosofi ya ¼ihoro ¼awe.                                                             (2)

4.14     Ni a pfela vhu¾ungu Skosana kha zwe Muthumukhulu a mu ita zwone?
         Tikedzani.                                                                           (3)
                                                                                              [35]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                        35

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    10   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI

ZWA VHUTSHILO – NA Milubi na LL Mafenya

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.

MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)

Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya
kha 300.

LWONE A LWO NGO MU ITA ZWI¹UKU

Sengulusani n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha kubveledzele
kwa thero.                                                                                    [35]

                                          KANA

MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)

VULANI MUFUNWA WANGA

Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho.

 A gidima a ya mu½angoni hafhu. A lwisa vothi zwa sokou vhutoto. Ndi hafha a tshi
thoma u huwelela ¸eani. A re ¸eani ha zwi pfi nga phosho ya ma»i a shawara. Na
La¾ani a tshi thetshelesa a pfa shawara hu hone i hone-hone. I tshi nga sa zwi¼a
mvula ya tshirulu yo vhuya tsho¾he. A dovha a vhidzelela a songo vhidzelela. Ipfi
¼awe ¼a sokou ¼iwa nga are»i! Ndi afha a tshi »elwa nga maano. U »o tou sera fhasi
ha mmbete e nata zwawe. Nangoho a sera fhasi ha mmbete. Tshi dinaho tsha vha
tsha uri mmbete ndi mu¾uku. A tshi sera fhasi hawo u mbo »i khuduluwa. A tshi
lingedza u lwa na u khudulusa mmbete, milenzhe i ¾o¾omowela nn»a.

A takuwa a ima a sedza mmbete sa une a nga amba nawo uri u pfesese. A sedza
wa»irobu a wana uri a nga si vhuye a vuwa o fhelela khayo. A dovha a i vala hafhu.
A tshee o dzielwa nga u ralo a pfa khando dza milenzhe dzi tshi khou kanda dzi tshi
khou sendela rumuni nga zwi¾uku nga zwi¾uku. Khathihi fhedzi a pfa dzo no swika
vothini ¼a rumuni ine a vha khayo.

¸eani o ri u fhedza u shawara, a »iphumula a sa vhuyi a sumbedza u gidima. O no
fhedza a »ishamula nga thaula. A ya a ima tshivhonini, a »isedza a vhona o naka lwo
fanelaho. A tshi »isedza hafhu a vhona a tshi nga nngu i si na tshivhala yo fanelwaho
nga u vha tshi¾havhelo tshone-tshone. A mbo »i vula vothi a sia a songo tsha ¼i vala.
A ralo ha vha u livha rumuni.

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    11   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

A khuya a dovha a khuya hafhu. U ralo ha vha u dzhena phasedzhini ya rumu yawe.
E n»ilani ma¾o awe o vha e kha mushumo wa u »isedzasedza. Zwenezwi a tshi tou
takula ma¾o, ma¾o e vhona! U vhona aai! Ndi munna wawe.

6.1      Bulani vhushaka vhu re hone vhukati ha ¸eani na La¾ani.                              (1)

6.2      Bulani fhethu HUVHILI he La¾ani a vha a tshi khou humbula u bva ngaho
         uri a si wanedzwe.                                                                   (2)

6.3      ¸eani dzina ¼a muthu we La¾ani a vha a tshi khou ofha ene.                           (1)

6.4      ºwalani mutevhe wa zwithu ZWIVHILI zwine zwa wanala rumuni ya
         ¸eani.                                                                               (2)

6.5      Bulani dzina ¼a yunivesithi ye ¸eani a vha a tshi dzhena yone.                       (1)

6.6      Dodombedzani zwithu ZWIRARU zwe ¸eani a ita musi a tshi fhedza u
         ¾amba a sa athu u vhuyelela rumuni.                                                  (3)

6.7      Nweledzani muhumbulo muhulwane wa nganeapfufhi iyi.                                  (2)

6.8      Dodombedzani uri ndi ngani ¸eani o vha a tshi vho hana u vula vothi
         ngeno o fara khii.                                                                   (2)

6.9      Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni
         dovhe ni tikedze:

         6.9.1      Vho-Dinani vho vha vho ¾uvha ¸eani.                                       (2)

         6.9.2      ¸eani o vha a tshi khou ¾ambela munna wawe Vho-Dinani.                    (2)

         6.9.3      La¾ani o vhidzelela, ¸eani a aravha.                                      (2)

6.10     ºwalani zwine na vhona zwi zwone kha mutevhe uyu maelana na mvumbo
         ya ¸eani. Nangani ZWI¸A.

         6.10.1     ¸eani o vha a tshi »ifuna.

         6.10.2     La¾ani u a zwi »ivha uri Vho-Dinani ndi munna wa ¸eani.

         6.10.3     ¸eani ndi musadzi a fulufhedzeaho.

         6.10.4     ¸eani u a funesa vhanna.

         6.10.5     Vho-Dinani vho khisa ¸eani.                                               (4)

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    12   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

6.11     Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi nga bvelela arali Vho-Dinani vho
         wanedza La¾ani rumuni ya ¸eani?                                                      (2)

6.12     Inwi ni vhona La¾ani e muthu-»e musi o tenda u khiyelelwa rumuni ya
         ¸eani?                                                                               (2)

6.13     Ni vhona unga ¸eani u a »isola kha zwe a ita? Tikedzani phindulo ya½u.               (3)

6.14     Arali inwi no vha ni La¾ani, no vha ni tshi »o ita mini ni tshi vhona
         Vho-Dinani vha tshi khou »a?                                                         (2)

6.15     Ni a pfela vhu¾ungu Vho-Dinani kha zwe ¸eani a vha itela? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                       (2)
                                                                                              [35]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                        35

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    13   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

KHETHEKANYO YA D: VHURENDI

MBUDZISO 7 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

Demokirasi – TZ Ramaliba

1        Iwe demokirasi
2        Wo μisa mulalo kha vhatshena na kha maindia,
3        Wa μisa pfiripfiri kha vharema,
4        Nge vha si u μivhe,
5        Vhe iwe wo hulisa vhana na vhasadzi,
6        Khotsi a shanduka ¿wana,
7        Hone zwi songo fanela,
8        Iwe u muvhuya kha vho¾he,
9        Vha tou sa u μivha.

10       Iwe demokirasi,
11       Vhanzhi ngoho a vha u μi,
12       Nge vha u eμanyisa munna na musadzi,
13       Musadzi a vha munna,
14       Ayo ndi mazwifhi magagagaga,
15       Munna hu uri u μo μi dzula e munna,
16       Musadzi a dzula e musadzi.
17       Ho tou shaiwa ¾halukanyo,
18       Na u shaya u sa »i»ivha vhubvo.

19       Iwe demokirasi,
20       Tsinde ¼i dzula ¼i tsinde,
21       Tavhi tsha¼o ndi u tikwa,
22       Tsinde a ¼i tikiwi nga tavhi,
23       Tavhi ¼i bva tsindeni,
24       Musadzi na ¿wana ndi matavhi,
25       Zwi¼iwa matavhini zwi bva zwi tsindeni,
26       Tsinde ndi ¼one ¼a tshisima tsha zwi¼iwa,
27       Demokirasi ndi u ita zwo fanelaho u itwa nga muthu.

28       Demokirasi a si u ita zwine muthu a funa nga tshifhinga tshine a funa.
29       Pfanelo ya mu¿we a i wanali n¾ha ha ya mu¿we,
30       Mu¿we na mu¿we u na pfanelo dzawe
31       Henefho hune a vha hone,
32       Khosi i μo dzula i khosi,
33       Khotsi na ene u μo dzula e khotsi,
34       Musadzi a dzula e musadzi,
35       Musadzi na ene a vha musadzi,
36       Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo.

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    14    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

7.1      Bulani uri demokirasi yo μisa mulalo kha vhafhio.                                     (2)

7.2      Ndi pfiripfiri dzifhio dze dza μiswa nga demokirasi kha Vhavenμa. Bulani
         THARU.                                                                                (3)

7.3      U ya nga ha murendi, ndi zwifhio zwine zwa vha mazwifhi tshirendoni
         itshi?                                                                                (1)

7.4      ¸eani pfanapheledzo ya tshi¾anza tsha vhuvhili.                                       (1)

7.5      ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi.                                 (2)

7.6      Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio?                                                      (1½)

7.7      Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni
         dovhe ni tikedze:

         7.7.1      Demokirasi ndi u ita zwine wa funa nga tshifhinga tshine wa
                    funa.                                                                      (2)

         7.7.2      Vhasadzi na vhana vha na pfanelo dzavho.                                   (2)

7.8      ¹alutshedzani zwine mutaladzi wa 26 wa amba zwone.                                    (1)

7.9      Kha mutaladzi wa 24 murendi o shumisa ¼imetafore. Sumbedzani uri u
         ¾o»ou ri vhudza mini nga heyi figara ya muambo.                                       (2)
                                                                                               [17½]

                                          KANA

MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

Bafanabafana – LR Ndlovu

1        Bafanabafana i rungunyela sa mutomba lunwenweni
2        I nga khomba tsho¾ongiwa tsha mbilu
3        Sa maμi lwanzheni, dzina ¼a shango i mbo alamisa
4        Khuμani n½a ha sokou pfala 'Bafanabafana!'

5        Bafanabafana iwe thobvu¿wa ya ¼ino
6        Ngavhe u vhe tombo, ndi musi u musuku
7        Ngavhe u vhe luμi, ndi musi u mutoli
8        Ngavhe u vhe nnμu, wo vha u tshi μo vha pfamo.

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    15   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

9        Vhuthihi nga vhu nge ha guma ¼a ½otshi
10       Ndivho na mbilu zwi vhe zwithihi
11       Ni si kuμane sa ½anga dza kholomo nga tsha½u
12       Musi khaedu i thavha ni si dzhenwe nga ½owagudu.

13       Mulunzhedzi wa vhuthihi ha vha¾aleli sa musomi wa tshithatha
14       Mukoμeli wa vhuludu, ndi iwe Bafanabafana
15       Iwe ngwe½a ya Afrika, luvhomba lwa Afrika Tshipembe
16       Ndau i vhombaho ¼ifhasi ¼a tetemela.

17       ¹hu¾huwedzo yau 'Madiba Magic' nga i nwelele maramboni
18       Iwe u shanduke tshiala tsha Afrika Tshipembe
19       Mihuvho na mifhululu nga zwi ¾avhe bonelelo kha iwe
20       Ngauri fulufhelo ¼a lushaka ndi enewe.

8.1      ¸eani mutevhe wa zwithu ZWIRARU zwine murendi a fanyisa thimu ya
         Bafanbafana nazwo kha tshi¾anza tsha vhuvhili.                                       (3)

8.2      Bulani zwithu ZWIVHILI zwine zwa nga ¾u¾uwedza Bafanabafana u tamba
         zwavhuμi.                                                                            (2)

8.3      Bulani dzhango ¼ine Bafanabafana ya vha ngwe½a ya¼o.                                 (1)

8.4      ¸eani pfanapheledzo ya tshi¾anza tsha vhuraru.                                       (1)

8.5      ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi.                                (2)

8.6      Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio?                                                     (1½)

8.7      Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni
         dovhe ni tikedze:

         8.7.1      Bafanabafana i a ofhiwa nga thimu dza ¼ifhasi.                            (2)

         8.7.2      Bafanabafana a i mvumvusi vha¾aleli.                                      (2)

8.8      ¹alutshedzani zwine mutaladzi wa vhufuminthihi wa amba zwone.                        (2)

8.9      Neani ¼ifanyisi ¼i wanalaho kha tshi¾anza tsha u thoma.                              (1)
                                                                                              [17½]

                                          KANA

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    16   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

MBUDZISO 9 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo
μisendekaho khatsho.

Mbofholowo na mulalo zwi ngafhi? – LR Ndlovu

1        Ndi hone ro tsho¾a pfamoni ya mulalo na mbofholwo,
2        He ra fuμa vha¿we vha tshi rutshelwa thumbuni dza zwidza
3        He ra zhaka vha¿we vha tshi milwa nga milomo ya khotho,
4        He ra phuphudzika sa mabofu ri tshi dedengela,
5        Ri tshi rwiwa nga phamba na mihala nga mmbwa dza khulu½oni.

6        Mukapi wa tshisima i¾ali e si muki watsho,
7        Vhakapi vha tshisima tsha mbofholowo na mulalo vha sika nga μora,
8        Nge vha milwa nga mavu mafumo e zwanμani,
9        Vha¿we vha vhoxwa zwanμa vha kudzwa swiswini,
10       Hune tshedza tshavho tsha dzhavhulelwa vhugala.

11       Milambwana na mahovhohovho a malofha,
12       Ma¾anza a hushulwaho nga mulomo wa khotho,
13       Khuwa na phosho nga vhatshili,
14       Ndi zwone zwiga zwa nμodzi ya μotshi-μotshi,
15       Zwi rangelaho vhufhelo phanμa.

16       Ndi hone ro kavha mirunzini ya mbofholowo,
17       Bunga ri μo dzhenavho ¼ithihi,
18       Mivhala na mitupo zwa unga na magabelo a lwanzhe,
19       Musadzi ndi μo vhingavho mutshena sa maha»a
20       Kha khulu½oni nda wanavho pfumi.

9.1      Ri ½eeni mutevhe wa zwivhuya ZWI¸A zwi bveledzwaho nga mbofholowo.                   (4)

9.2      Bulani vhuleme vhuvhili he vhathu vha vha vha tshi ¾angana naho musi vha
         tshi lwela mbofholowo.                                                               (2)

9.3      ¸eani pfanapheledzo ya tshi¾anza tsha vhuvhili.                                      (1)

9.4      ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi.                                (2)

9.5      Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio?                                                     (1½)

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    17   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

9.6      Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni
         dovhe ni tikedze:

         9.6.1      Vhalwelambofholowo vho farwa vha valelwa dzhele.                          (2)

         9.6.2      Mbofholowo yo ita uri vharema na vhatshena vha si dzhene
                    bungani ¼ithihi.                                                          (2)

9.7      ¸eani ¾halutshedzo ya mutaladzi wa vhurathi.                                         (2)

9.8      ºwalani ¼ifanyisi ¼i wanalaho kha tshi¾anza tsha u thoma.                            (1)
                                                                                              [17½]

                                          KANA

MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

Tshidakwa – T Makhado

1        Vhutshilo hau vhu nga ha lu¾hwe¾hwe vhulimboni
2        Naho wa sinμwa mutulini wa mavhele
3        Vhutshilo hau a vhu nga guvhuwi
4        Nge mathada a u μela sa zwitshele zwa muumba.

5        Ngavhe u vhe khundavhalai i shayaho mudengu
6        Ha nga u konana na dziphombwe u lozwa ndaka
7        ¸ayo dzau wo dzi rea nga tshikwekwe
8        Wa nga tsilu ¼i bulaho zwo¾he zwa mbiluni.

9        Ngavhe u sa nwe tuvhu
10       Nge wa hangwa vhu¾oma hau
11       U si tsha elelwa zwa ma¾hupho
12       Vhunga nyambo dzau hu zwiombo ngomani.

13       Ngavhe mulomo wau u tshi ambela mbevhevhe
14       U lwele vha tsikuni na vhashai
15       U nga magungwa a vhashai o nwela khothe
16       Ngeno vhaphulusi vha tshi tshimbila nga thongathusedzi.

17       Iwe tshidakwa u vhusaho vha¾oma
18       U nga ndau i vhombaho ya phanzhe
19       Vhunga ¾hamu na tsolo zwi tshi iledza vhu¾ala
20       Nge muvhuso wau wa tshimbila nga thogatserekano.

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    18     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                      NSC

21       Vhutshilo hau ndi khangala khanganyise
22       Nge khangala ya ru»a ma¾o
23       Vuluvulu ¼o fa nga vhuhwavho
24       Vhunga iwe u tshi tshila wo fa tshone tshifakhole.

10.1     Bulani dzina ¼a tshi½oni ¼i wanalaho tshirendoni itshi.                           (1)

10.2     ¸eani mutevhe wa madzina MAVHILI a ½owa e murendi a a shumisa kha
         tshirendo itshi.                                                                  (2)

10.3     Topolani mitaladzi MIVHILI i sumbaho uri halwa vhu a hangwisa
         vhusiwana lwa tshifhinganyana.                                                    (2)

10.4     Bulani phukha ine murendi a fanyisa tshidakwa nayo.                               (1)

10.5     ¸eani pfanapheledzo ya tshi¾anza tsha vhu½a.                                      (1)

10.6     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi.                             (2)

10.7     Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio?                                                  (1½)

10.8     Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni
         dovhe ni tikedze:

         10.8.1     Tshidakwa tshi a konμelwa nga u litsha halwa.                          (2)

         10.8.2     Tshidakwa a tshi ambesi.                                               (2)

10.9     ¸eani ¾halutshedzo ya ¼ifanyisi ¼i wanalaho kha tshi¾anza tsha u thoma.           (2)

10.10    Topolani murero we murendi a u shumisa kha tshi¾anza tsha vhu¾anu.                (1)
                                                                                           [17½]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA D:                    35
                                                           MARAGAGU¹E:                     70

Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Feb March 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-feb-march-2012/9836bd22-07e1-47f3-ac2c-2e5d9406ec5f) — Tshivenda FAL · QP · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2012/dea588ed-de38-4d80-8b87-a0e323140d9b) — Tshivenda FAL · QP · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Feb March 2014](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2014/a62e6b08-7412-4813-9ead-bf38078fba93) — Tshivenda FAL · QP · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2013/bb92d609-ab3d-4566-b091-94280474c8e1) — Tshivenda FAL · QP · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Feb March 2011](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2011/53eb8705-7391-41bd-85d4-3b6af1a42096) — Tshivenda FAL · QP · 2011 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2012-memo/41c6b425-41fb-4dd4-acba-cf55b3ad74dc) — Tshivenda FAL · Memo · 2012 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024-mg/22933e51-2e80-4985-b05e-248ee22c0fdf) — Memo · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023-mg/55543523-9bb4-4d32-a543-0792f36a23bf) — Memo · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023-mg/a0685314-549d-4153-9250-94e4f2dc385a) — Memo · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-may-june-2023-mg/c075edbe-3eb7-44fa-a198-b2a478d5c09d) — Memo · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2023/069f5cd2-bed9-4ed7-9ce9-c7b48e179840) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
