# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2013 Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 2 memorandum from the Feb March 2013, 16 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2013-memo/09b5c9ca-8299-4c05-b56a-df0abad6cc8b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2013-memo/09b5c9ca-8299-4c05-b56a-df0abad6cc8b)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · Feb March · 2013 · tshivenda. Memorandum, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P2 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2013/bb92d609-ab3d-4566-b091-94280474c8e1) — QP · 2013 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI
                                    GIREIDIYA
                                            1212

   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2013

                                   MEMORANDAMU

MARAGA: 70

                         Memorandamu uyu u na masia¾ari a 16.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2     2    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: NGANEA

U TSHILA NDI U VHONA – RN Maµadzhe

MBUDZISO 1

ADENDAMU YA PHINDULO NDAPFU
(KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A
MEMORANDAMU UYU).

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
     Arali o wana mbuno 4–5 u wana maraga 4
     Arali o wana mbuno 2–3 u wana maraga 3
     Arali o wana mbuno 0–1 u wana maraga 2

Kubveledzelwe kwa khuµano buguni iyi

Marangaphanµa

Khuµano ndi musi hu si na pfano vhukati ha vhaanewa, vha tshi fhambana nga
mihumbulo. Hu na tshaka mbili dza khuµano: ndi khuµano ya nga ngomu na
khuµano ya nga nnµa. Kha khuµano ya nga ngomu muthu u vha a tshi khou lwa na
mihumbulo yawe ene mu½e, ngeno kha khuµano ya nga nnµa vhathu vha tshi vha
vha tshi khou lwa kana u semana, na zwi¿wevho.

Mutumbu

Ho vha na khuµano muµini wa Maria vhukati ha Maria, Mpho na Mashudu.
Mashudu u lwa na Mpho na Maria ngauri u khou vhona Mpho a tshi khou mu
dzhiela mufunwa wawe. O fhedza o pwasha mafasi¾ere a goloi ya Mpho nga mbiti.

Ho vha na khuµano vhukati ha Mpho na Mashudu vhengeleni ¼a halwa ¼a Vuvha.
Mpho o vha a tshi khou µilifhedzela zwe a rwiwa nga Mashudu muµini wa Maria. O
vha tshi khou mu rwela u pfana na musidzana wawe Maria.

Khuµano i¿we yo bvelela hodelani musi Mashudu o wana Mpho na Maria a vha
dzhia zwifanyiso a ri u µo zwi isa kha vha gurannµa; u ralo hu u itela u shonisa
Mpho na u bvisela khagala vhuaµa vhune Mpho a khou vhu ita.

Mpho u lwa na mufumakadzi wawe Phophi, vha tshi lwela zwe Mpho a bvisa zwigidi
zwivhili zwa dzirannda a songo langana na Phophi. O vha a tshi khou ¾oµou ½ea
Mashudu sa mvalamulomo ya uri a si ise zwifanyiso kha vha gurannµa.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2     3    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

Ho vha na khuµano muµini wa Mpho nge Mpho a wana Mashudu na Phophi
mufumakadzi wawe vha tshi khou ita zwa vhudzekani. Izwi zwo fhedza zwo ita uri
Phophi a ¾uwe muµini wa Mpho.

Mpho u lwa na Vho-·iedza na Phophi o tevhela mufumakadzi wawe ha vhomakhulu
wawe. O fhedza o tou shavha nge vha vha vha tshi khou mu thathedza vhe vhavhili.

Mashudu u vhulahwa muµini wawe nga Dzwaini na Dugudzha vho rengwa nga
Mpho. Izwi ha vha u itela uri a si tsha bvisa tshelede ye a fulufhedzisa u i bvisa
¿waha mu¿we na mu¿we u swikela mi¿waha mi¾anu i tshi fhela.

Mpho na Maria vho fhedza vho lwa, Maria a humbula u vhuyelela kha Mashudu
mu¾hannga wawe; mashudu mavhi ndi musi o no vhulahwa ngeno ene a sa athu u
zwi µivha.

Ho vha na khuµano musi Dugudzha a tshi farwa nge ha wanala lufhanga lwo
¿walwaho dzina ¼awe muµini wa Mashudu. Ene o fhedza o ambulula Dzwaini.

Mpho u wana khombo ya goloi a mbo µi lovha musi a songo wanala mulandu kha
bulayo ¼a Mashudu.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza zwavhuµi khuµano buguni iyi ngauri o kona u bvisela
khagala dzinndwa dzi bveledzwaho nga u sa fulufhedzea ha vhathu. Mpho ha ngo
fulufhedzea kha Phophi musadzi wawe ngeno Maria na ene a songo fulufhedzea kha
Mashudu mu¾hannga wawe.                                                                         [35]

                                        KANA

MBUDZISO 2

Phindulo dza mbudziso pfufhi:

2.1      Ndi halwa na vhafarekano                                                               (2)

2.2      Phophi ndi mufumakadzi wa Mpho ngeno Mpho e munna wa Phophi/Ndi
         munna na mufumakadzi.                                                                  (2)

2.3      U khou sinyuwa nga n¾hani ha uri Mpho u khou ¼a tshelede na
         vhafarekano.                                                                           (2)

2.4      U khou sinyuwa ngauri Phophi u vho zwi µivha zwauri u khou ita zwa
         vhafarekano na uri u khou bvisa tshelede banngani a sa zwi µivhi.                      (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2     4    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

2.5      • Mpho ndi munna o malaho, ngeno ¸da¾iso a songo mala.
         • Mpho ndi dokotela, ngeno ¸da¾iso e mushumi zwawe afho vhuongeloni
           ha Vuvha.                                                                            (4)

2.6      • Mavili e mavili.
         • Mipunµu i mipunµu sa ya mbongola.
         • U veta hu u veta sa ha tshimange.
         • U luma hu u luma sa mmbwa.
         (Zwivhili zwa zwenezwo)                                                                (2)

2.7      O vha a tshi khou pfa phosho ya nndwa a dzhena a yo vha lamula.                        (2)

2.8      U khou ¾oµa ri tshi zwi µivha uri a hu na muthu a no khakhela mu¿we na
         ene a fhedza a songo khakhelwavho/ Arali wa dzhenisa mu¿we muthu
         khomboni na iwe u fhedza wo dzhenavho khomboni.                                        (2)

2.9      O semiwa a fhedza a rwiwa nga Mpho.                                                    (2)

2.10     Phophi ndi muthu ane a sinyuwa arali zwithu zwi sa khou tshimbidzwa nga
         ngona/U funa munna wawe ngauri u a mu kaidza kha zwiito zwo bvaho.                     (2)

2.11     Phophi u khou lingedza u sumbedza uri na ene u a pfa vhu¾ungu nga zwine
         Mpho a khou ita.                                                                       (2)

2.12     Hai! A hu na mufumakadzi na muthihi ane a nga tenda munna wawe a tshi
         fhedza masheleni nga n¾hani ha vhafarekano vhawe.                                      (2)

2.13     A    Nµa¾iso o vhudza Phophi uri u khou dzhia tshelede banngani a songo
              mu vhudza.                                                                        (1)
         D    Nµa¾iso o thusa u lamukanya nndwa vhukati ha Phophi na Mpho.                      (1)

2.14     Hai, ngauri vho vha vho vhea tshelede yavho khathihi. O vha o tea o mu
         vhudza musi a tshi i bvisa sa izwi vhe mu¾a muthihi.                                   (2)

2.15     Ee, zwi a tendisea. Arali muthu a tshi ita zwithu zwi si zwavhuµi u a bvisa
         tshelede a tshi khou itela uri mu¿we a songo µivha vhuaµa he a ita, sa
         Mpho o bvisaho zwigidi zwivhili zwa dzirannda hu u itela uri Mashudu a
         songo isa zwifayiso kha vha gurannµa.                                                  (2)

2.16     Ee, ndi a pfela vhu¾ungu Phophi sa izwi Mpho o vha a tshi khou ita zwo
         bvaho zwa vhufarekano ngeno e na mufumakadzi wawe Phophi.                              (3)
                                                                                                [35]

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                           35

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2     5    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA

FINDINKODO – TT Mudau

MBUDZISO 3

ADENDAMU YA MBUDZISO NDAPFU
(KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A
MEMORANDAMU UYU).

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
     Arali o wana mbuno 4–5 u wana maraga 4
     Arali o wana mbuno 2–3 u wana maraga 3
     Arali o wana mbuno 0–1 u wana maraga 2

Kubveledzelwe kwa khuµano buguni iyi

Marangaphanµa

Khuµano ndi musi hu si na pfano vhukati ha vhaanewa, vha tshi fhambana nga
mihumbulo. Hu na tshaka mbili dza khuµano: ndi khuµano ya nga ngomu na
khuµano ya nga nnµa. Kha khuµano ya nga ngomu muthu u vha a tshi khou lwa na
mihumbulo yawe ene mu½e, ngeno kha khuµano ya nga nnµa vhathu vha tshi vha
vha tshi khou lwa kana u semana, na zwi¿wevho.

Mutumbu

Khuµano ya u thoma i vha hone vhukati ha Coetzee na De Wit musi De Wit na
Maneshinala vha tshi tea u bva kha muvhuso wa mbuelano fhedzi Coetzee a sa khou
ima nazwo.

Hu na khuµano ye ya bvelela ofisini dza muvhuso musi muphuresidennde
Muthumukhulu a tshi ri hu tea u vha na muthusaphuresidennde muthihi
vhudzuloni ha vhavhili ngauri zwi khou µurela muvhuso masheleni manzhi. De Wit
ene na Maneshinala vha khou ima na ¼a vhathusaphuresidnnde vhavhili. Zwo
fhedza vha Maneshinala vha tshi humbula u bva kha muvhuso wa mbuelano musi
ho vouthiwa vha balela.

Khunµano i¿we yo vha hone vhukati ha De Wit na Muthumukhulu nge ha vha hu
tshi pfi Maneshinala ndi vhone vhane vha khou wisa ikonomi ya shango ngauri yo
farwa ngavho.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2     6    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

Ho vha na khuµano ye ya bvelela ofisini ya De Wit vhukati ha Duma, Skosana na
De Wit musi Skosana na Duma vha tshi ri Maafurika½ere kha vha ¾uwe shangoni
¼avho. De Wit u ima na ¼a u sa ¾uwa hone a sumbedza zwauri vha µo fha¾a shango
ngauri ndi ¼avho na vhone.

Ofisini dza muvhuso vhathu vha vutshela Muthumukhulu nge a pandela Skosana
kha u vha minista kha muvhuso wa mbuelano ngauri o ya a semana na De Wit e na
Duma.

Khuµano i¿we yo vhonala Khaye¼itsha ofisini dza Madimokirati musi vhathu vha
tshi imba nyimbo dza 'muzavhalazo', hu u sumbedza u ima na Skosana o
pandelwaho kha vhuminista nga Muthumukhulu.

Khayelitsha holoni ya lushaka vhathu vha vutshela De Wit musi hu tshi khou
galatshiwa vhathu uri vha vouthele ·ihoro ¼a ·ushaka ngauri vha ri De Wit ndi
mudziauzwifha.

Khuµano i¿we yo vha hone vhukati ha De Wit na Skosana musi a tshi vhudza De
Wit uri u khou rengisa lushaka lwa maafurikanere.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza zwavhuµi khuµano ngauri o kona u bvisela khagala
mivhango vhukati ha mahoro na vharangaphanµa vha mahoro.                                        [35]

MBUDZISO 4

Phindulo dza mbudziso pfufhi:

4.1      De Wit, ndi muthusaphuresidennde.                                                      (2)

4.2      Ndi ¼a u bva khabinetheni vha sasaladza vhe nga nnµa.                                  (2)

4.3      Khonferentsini rumuni ya Beulward, nga madekwana.                                      (2)

4.4      • Muthumukhulu – Muphuresidenthe.                                                      (2)
         • Skosana – Minista.                                                                   (2)

4.5      • Vho¾he ndi maafurika½ere
         • Vho¾he ndi vha ·ihoro ¼a Maneshinala.
         • Vho¾he vha kha vha khabinethe ya muvhuso wa mbuelano.
         • Vho¾he ndi vharangaphanµa kha ·ihoro ¼a Maneshinala.
         (Zwi¿we na zwi¿we Zwivhili)                                                            (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2     7    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

4.6      Ndi u sa bva kha muvhuso wa mbuelano uri vha si la¾edze vhe vha vha
         vouthela.                                                                              (2)

4.7      Ndi ¼a uri Maneshinala a bve muvhusoni wa mbuelano ngauri
         Madimokirati vha na maanµa vhunga vha vhone vho winaho zwidulo
         zwinzhi phalamenndeni.                                                                 (2)

4.8      • Maneshinala o bva kha muvhuso wa mbuelano.
         • Coetzee o litsha u vha muraµo wa Maneshinala.
         • Ho vha na u sa anµana vhukati ha De Wit na Coetzee.
         (Zwivhili fhedzi)                                                                      (2)

4.9      Naho vhathu vha kha ¼ihoro ¼ithihi a vha vhoni zwithu nga nµila i no fana.
         Coetzee u ¾oµa u dzula kha muvhuso wa mbuelano, ngeno De Wit a tshi ri
         kha vha bve.                                                                           (2)

4.10     4.10.1      A si zwone: Ndi vha ·ihoro ¼a Maneshinala/¼a Lushaka                       (2)

         4.10.2      Ndi zwone: ·o vha ¼o wina zwidulo zwinzhi phalamenndeni.                   (2)

         4.10.3      A si zwone: O vha e muphuresidennde.                                       (2)

4.11     A        Maneshinala ndi vhone vhe vha vha vhe na madzulo a no fhira a
                  vhathu vho¾he phalamenndeni.                                                  (1)
         B        Muthu we a vha a sa funi u bva kha muvhuso wa mbuelano ndi
                  Coetzee.                                                                      (1)

4.12     Zwi a tendisea ngauri arali vhathu vha sa anµani na zwine vhavhusi vha
         khou ita vha a tendelwa u bva pha¼amendeni.                                            (2)

4.13     Ndi a tendelana nazwo ngauri zwithu a zwi lugiswi nga u tou bva khazwo
         nahone u khazwo ndi hone u tshi vha na maanµa a u kona u zwi
         shandukisa.                                                                            (2)

4.14     A thi ¼i pfeli vhu¾ungu ngauri ndi ¼one ¼o thomaho u vhusa nga u shumisa
         mulayo wa khethululo.                                                                  (3)
                                                                                                [35]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                          35

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2     8    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI

ZWA VHUTSHILO – NA Milubi na LL Mafenya

MBUDZISO 5

ADENDAMU YA MBUDZISO NDAPFU
(KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A
MEMORANDAMU UYU).

NDI A PU¹EDZA HA ITEA ¶EMBE

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
     Arali o wana mbuno 4–5 u wana maraga 4
     Arali o wana mbuno 2–3 u wana maraga 3
     Arali o wana mbuno 0–1 u wana maraga 2

Kubveledzelwe kwa thero buguni iyi.

Marangaphanµa.

Thero ndi zwine mu¿wali a vha a tshi khou tama u zwi ¾ahisa, u eletshedza, u
tsivhudza kana u ri kaidza zwone vhutshiloni. Thero i dovha hafhu ya vha na zwine
ra guda vhutshiloni nga ha zwine mu¿wali a khou ¾oµou ri eletshedza khazwo.
Thero ya nganeapfufhi i bveledzwa nga muhumbulo kana mu¾oµo muthihi wa
mafhungo a yeneyo nganeapfufhi. Kha nganeapfufhi 'Ndi a pu¾edza ha itea µembe',
thero ya hone ndi ya uri naho muthu a tshi ita zwithu a tshi ri a thi vhonwi fhedzi u
fhedza o vhoniwa kana o waniwa kha vhuvhi vhune a khou ita hone. Muthu u tea u
fulufhedzea mbinganoni. Mu¿wali o i bveledza nga nµila i tevhelaho:

Mutumbu

Vho-Narina vho vha vha khou ita zwa vhanna vha tshi ri vho dzumbama munna
wavho Vho-Gedion Dimbalala a vha nga zwi wani. Matsina vho pfa lusevhedzi vha
luka maano a u vha wanedza.

Vho-Dimbalala vho onesa Vho-Narina sa muthu ane a khou ya mi¾anganoni ngeno
vha tshi khou itela uri Vho-Narina vha vha wanedze kha zwine vha khou ita.

Vho ¾uwa vha ya vha dzula ¼onzhini ya Siawovhea vha µinwela zwiko¾iko¾i. U ralo
hu u itela uri vha vhuyelele hayani nga thekhisi, vho sia moµoro wavho ¼onzhini.
Hezwi hu u itela uri vha wane vhukwila vhune ha khou itwa nga Vho-Narina.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2     9    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

Vho ya vha dzula kamarani ya vhuawelo vha songo funga luvhone hu u itela uri vha
sa vhoniwe musi Vho-Narina vha tshi vhuya.

Vho-Narina vho vhonala vha tshi khou vhuiswa nga moµoro we Vho-Dimbalala vha
u vhona na musi Vho-Narina vha tshi kwambatelana na mu½e wa moµoro sa
vhafunani.

Vho-Narina vha tshi dzhena kamarani ya vhuawelo vho wana munna wavho vho
dzula, vha zwi µivha zwauri vho vha vhona.

Vha tshi vhudziswa na u vhona volovolo ¼a Vho-Dimbalala vho kayakaya vha bula
zwo¾he. Hezwo zwa netisa Vho-Dimbalala vha wisa na volovolo.

Zwe zwa bvelela zwo sumbedza u sa fulufhedzea ha Vho-Narina kha munna wavho
Vho-Dimbalala ngauri vho tou zwi vhona nga ma¾o avho.

Magumo

Mu¿wali o kona u bvisela khagala thero ya bugu iyi.Vhukuma arali muthu a sa
fulufhedzei u a fhedza o wanala nga mufarisi wawe.                                              [35]

                                        KANA

MBUDZISO 6

Phindulo dza mbudziso pfufhi:

6.1      Humbulani na Thathani ndi munna na mufumakadzi.                                        (2)

6.2      • U hwala mu¾avha nga ma¾iraka.
         • U na khefi                                                                           (2)

6.3      Ndi Mukatshelwa, u shuma u rengisa thundu.                                             (2)

6.4      •  O vha a sa athu vha na mushumo une a ita.
         •  Hayani o vha a tshi tou shumelwa.
         •  Vhana vho vha vha tshi ya tshikoloni.
         •  Humbulani o vha a sa mu ½ei tshifhinga tsha u ¾wa nae nga mulandu wa
            mabindu awe.
         (Zwivhili zwa zwenezwo)                                                                (2)

6.5      • Tshigwada tsha vha radio, tsho dalela Isiraele.
         • Tshigwada tsha vhafumakadzi vha ki¼abu, tsho dalela Kapa.                            (4)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    10    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

6.6      Humbulani o rwa Freddy nge a mu wanetshedza e na mufumakadzi wawe
         Thathani hodelani Kapa ngauri vho vha vha tshi funana.                                 (2)

6.7      O vha a tshi khou borea ngauri Humbulani o vha a tshi µidzulela kha zwa
         mushumo a sa iti zwa u mu takadza.                                                     (2)

6.8      Humbulani o mu wana a na Freddy hodelani ya Kapa a fhelelwa nga
         vhuhadzi.                                                                              (2)

6.9      6.9.1      Ndi zwone ngauri o ri kha µitakadze nga zwine a vha nazwo
                    vhunga o vha e na tshelede.                                                 (2)

         6.9.2      A si zwone, mishumo yo¾he ya hayani yo vha yo ¾oµelwa muthu
                    wayo.                                                                       (2)

         6. 9.3     A si zwone, o vha a tshi funesa u shuma mabindu awe tshifhinga
                    tsho¾he.                                                                    (2)

6.10     Ndi muthu ane a si lenge u fhurea a vho dzhena kha vhutshilo vhu si
         havhuµi. O thetshelesa Mukatshelwa a vho µidzhenisa kha zwa mitshini ya
         hodelani.                                                                              (2)

6.11     Ndi ngauri o wana Thathani a si tshe na tshelede banngani ye a vha e nayo
         mathomoni a zwithu/O balelwa u wana thuso ya masheleni kha Thathani
         musi o ¾ahelelwa ngeno o tea u vha na tshelede.                                        (2)

6.12     Zwi a tendisea. Hu na vhathu vha no sevhelwa mafhungo vha a tevhela vha
         wanulusa nga vhone vha½e zwine zwa khou bvelela.                                       (2)

6.13     Muthu kha shume mishumo yawe, hone kha ite a tshi ¾hogomela mufarisi
         wawe zwifhinga zwo¾he.                                                                 (2)

6.14     A thi mu pfeli vhu¾ungu ngauri o vha a sa pfi. O vha o no mu hangwela lwa
         u thoma kha zwenezwi zwa u sa fulufhedzea/Ndi a mu pfela vhu¾ungu, u
         itiswa nga munna wawe a funaho masheleni u fhira mufumakadzi wawe
         (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho).                                                        (3)
                                                                                                [35]

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                           35

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    11    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA D: VHURENDI

Phindulo dza mbudziso pfufhi:

MBUDZISO 7

7.1      Ndi vhushaka ha lufuno/u funana/ndi vhafunani.                                         (1)

7.2      'Ra humbula mazha'
         'Ra ho¾ola ro¾he'.                                                                     (2)

7.3      • U a mu bikela, o farwa nga nµala.
         • U a mu kela maµi, o farwa nga µora.
         • U a mu kota e na duda.
         • U a mu khuthadza e mbitini.
         (Zwivhili zwa zwi re afho n¾ha).                                                       (2)

7.4      Vhuvhili havho vha funana lwa tsho¾he.                                                 (2)

7.5      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu vhane vha funana vha a
         thusana kha zwo¾he zwine vha ita.                                                      (1½)

7.6      Ndi ¼i½a½edzi/¼ikaluli.                                                                (1)

7.7      7.7.1       Ndi zwone, ngauri vho vha vha tshi humbula mazha.                          (2)

         7.7.2       A si zwone, ngauri zwe murendi a vha a tshi amba ho vha hu u
                     dzulela u khoµa mufunwa wawe.                                              (2)

7.8      B       Murendi u kambwa nga lufuno na lunako lwa mufunwa wawe.                        (1)

7.9      Zwi a tendisea nahone zwi hone vhutshiloni. Vha hone vhathu vhane vha
         funana lune zwo¾he zwine vha ita vha ita vhe vho¾he nga ¿wambo wa
         lwone lufuno.                                                                          (3)
                                                                                                [17½]

                                        KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    12    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

MBUDZISO 8

8.1      'Naho vha ¾uwa nga fumi muµini'.                                                       (1)

8.2      • Dzinndwa
         • U ¾alana
         • U tswela na zwi¿we                                                                   (3)
           (Zwiraru fhedzi)

8.3      • Ndi uri vhathu vha a lwala.
         • U lovha ha muthu a sa athu u kalaha/kegula.                                          (2)

8.4      Vhutshilo vhu na zwithu zwi vhavhaho/konµaho.                                          (1)

8.5      Muthu a songo la¾a fulufhelo naho zwithu zwi sa khou mu tshimbilela
         zwavhuµi vhutshiloni.                                                                  (1½)

8.6      I shuma u khwa¾hisedza uri nangoho kana mini kana mini muthu ho ngo
         teau neta/¿ala/¾ovhowa.                                                                (2)

8.7      A si zwone, hezwi zwi amba uri naho mi¾a ya thuthea kana ya pwashea nga
         zwi ngaho ¾halano na zwi¿wevho...                                                      (2)

8.8      A      Thaidzo dzi µa dzi nnzhi kha vhathu
         C      Hu na vhathu vhane vha khou shengela vhutshiloni                                (2)

8.9      Muthu a songo netisiwa nga zwithu zwine zwa khou bvelela khae naho zwi
         tshi nga vha zwi tshi khou konµa/vhavha sa: lufu/ u tswelwa/na zwi¿wevho.
         KANA Zwi ita uri ndi vhone vhutshilo nga i¾o ¼a fhulufhelo na u konµelela,
         ndi ¾anganedze nyimele ifhio na ifhio vhutshiloni (Kana zwi¿wevho zwi
         pfalaho).                                                                              (3)
                                                                                                [17½]

                                        KANA

MBUDZISO 9

9.1      Vha vho mangala vho no vha nnµa mu¾avhani.                                             (1)

9.2      • U galatsha vhathu vhanzhi
         • U la¾a vha¿we vha si tsha µiphi½a
         • U µipfumisa nga zwithu zwa vhathu.                                                   (3)

9.3      Muvhuso u daho u µo vhonwa nga vho lugaho fhedzi/vha si vhanzhi.                       (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    13    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

9.4      Murendi u khou gungulela uri muvhuso wa ½ama u khou xedza/la¾edza
         vhathu vhanzhi.                                                                        (1)

9.5      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha ri thanyele mivhuso ya
         vhathu ngauri tshiyo ndi mutshinyalo, khwine ndi u µilugisela wa ¾aµulu.               (1½)

9.6      9.6.1      A si zwone, ngauri muvhuso wa ½ama u galatsha vhathu vhawo.                 (2)

         9.6.2      Ndi zwone, ngauri muvhuso u µaho wa u konµelela u wana
                    zwivhuya.                                                                   (2)

9.7      A       Muvhuso wa ½ama u la¾a vhatevheli vhawo vha sala vho µaµa.
         C       Muvhuso u µaho wo µala zwivhuya fhedzi.                                        (2)

9.8      Vhuµipfi hanga nga itshi tshirendo ndi ha u pfela vhu¾ungu vhathu vhane
         vha khou tevhela muvhuso wa ½ama une wa khou tambudza vhathu na u
         vha vhulaha, hone vha tshi litsha u nanga muvhuso wa ¾aµulu.                           (3)
                                                                                                [17½]

                                        KANA

MBUDZISO 10

10.1     Vho-PR Mphephu.                                                                        (1)

10.2     23. 'Lufu ndi ¼amidza ¼a ndozwo'
         24. '·i godimisa vhahali'.                                                             (2)

10.3     A hu tshee na hune vha nga wana thuso hone.                                            (2)

10.4     Ndi ngauri ndi Khosikhulu/muphuresidennde wa Venµa.                                    (1)

10.5     Ndi lufu lwa Khosikhulu/muphuresidennde/Vho-PR Mphephu.                                (1)

10.6     Shango ¼a Venµa ¼o xelelwa/lovhelwa nga murangaphanµa wa¼o.                            (1½)

10.7     'Madida mbilu, madida mbilu'. U ½ea khwa¾hisedzo ya uri vha khou pfa
         vhu¾ungu vhuhulwane vhukuma.                                                           (2)

10.8     Ndi zwone, ngauri vha ri a vha tshe na na maano.                                       (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2    14    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu
10.9     C       Lufu lu µa kha vhathu zwifhinga zwo¾he.
         D       Muthu o lovhaho ndi khosi ya ¼o¾he ¼a Venµa.                                    (2)

10.10    Ndi a pfela vhu¾ungu lushaka lwa Vhavenµa ngauri lwo xelelwa/lovhelwa
         nga murangaphanµa we lwa vha lu tshi mu funesa.                                         (3)
                                                                                                 [17½]

                                    ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA D:                             35
                                                        MARAGAGU¹E:                              70

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2                    15                                                   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                NSC – Memorandamu

RUBRIKI YA U MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA NGANEA, ¶IRAMA NA NGANEAPFUFHI (35)

Kha vha dzhiele nzhele phambano i re hone kha kuavhele kwa maraga dza tshivhumbeo na zwi re ngomu

  KHOUDU NA                             ZWI RE NGOMU (25)                                                      TSHIVHUMBEO NA LUAMBO (10)
 KUAVHELE KWA                     U ¾alutshedza ¾hoho. Vhudzivha ha                                                Tshivhumbeo, nyelelo i re na
    MARAGA                        mihumbulo, u tikedza na u pfesesa                                              ndunzhendunzhe na ¼ikumedzwa.
                                            tshibveledzwa.                                                        Luambo, khalo na tshitaila zwo
                                                                                                                    shumiswaho kha phindulo

Khoudu 7    Vhuswikeleli   - U ¾alutshedza ¾hoho lwa vhudzivha, zwipi»a zwo¾he zwo       Vhuswikeleli ha   - Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
            ha n¾hesa        kwamiwa nga vhu»alo.                                           n¾hesa         - Marangaphan»a na magumo zwa n¾hesa.
80–100%                    - Phindulo ya n¾hesa: (90%+: Phindulo ya n¾hesa)                                - Mihumbulo yo dzudzanywa zwavhu»i nahone yo
                           - Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha             Maraga:          fha¾wa zwavhu»i.
              Maraga:
                             tshibveledzwa.                                                  8–10          - Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a
              20–25
                           - U pfesesa ha n¾hesa ha lushaka lwa ma¿walwa na                                  nyanyula nahone zwo lulama.
                             tshibveledzwa.
Khoudu 6    Vhuswikeleli   - U ¾alutshedza ¾hoho lwa n¾ha ha ndinganyo, zwipi»a zwo¾he   Vhuswikeleli ha   -   Phindulo yo dzudzanywa zwavhu»i.
              ha n¾ha        zwo kwamiwa lwo linganaho.                                      n¾ha          -   Marangaphan»a na magumo ndi zwavhu»i.
 70–79%                    - Phindulo yo dodombedzwaho.                                                    -   Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
                           - Ho ½ewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i tikedzwaho u bva         Maraga:        -   Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo
               Maraga:
                             kha tshibveledzwa.                                              7–7½              tea ndivho.
              17½–19½
                           - U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa                               -   ·ikumedzwa ¼avhu»i.
                             havhu»isa.
Khoudu 5    Vhuswikeleli   - U sumbedza u pfesesa nahone a ¾alutshedza ¾hoho zwavhu»i.   Vhuswikeleli ho   - Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya
             ho dziaho     - Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.                            dziaho           mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
 60–69%                    - Mi¿we mihumbulo i pfalaho yo ½ewa, fhedzi hu si yo¾he                         - Marangaphan»a na magumo na dzi¿we phara zwo
                             nahone i sa tikedziwe nga n»ila yo lavhelelwaho.               Maraga:          dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
              Maraga:
                           - Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na               6–6½          - Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
              15–17
                             tshibveledzwa.                                                                - Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo
                                                                                                             lulama.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2                      16                                                   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                  NSC – Memorandamu

Khoudu 4    Vhuswikeleli     - U ¾alutshedza ¾hoho lwa khwi½e, a si zwo¾he zwipi»a zwo     Vhuswikeleli vhu   - Hu na dzi¿we tsumbo dza tshivhumbeo.
            vhu fushaho        kwamiwaho nga vhu»alo.                                         fushaho         - Phindulo i ¾ahela nyelelo yo dzudzanyiwaho
50–59%                       - Hu na dzi¿we mbuno dzi tikedzaho ¾hoho.                                          zwavhu»i i re na ndunzhendunzhe.
                             - Mihumbulo minzhi yo tikidzwa fhedzi a hu na vhu¾anzi vhu        Maraga:        - Vhukhakhi vhu¾uku ha luambo, khalo na tshitaila
              Maraga:
                               pfalaho/tendiseaho.                                              5–5½            hunzhi zwo tea. Kanzhi hu na ndunzhendunzhe
              12½–14½
                             - U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa lwa                              kha dziphara.
                               mutheo.
Khoudu 3    Vhuswikeleli     - Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.                   Vhuswikeleli ho    - Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
                 ho          - Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhu¾ukusa.             linganelaho       - Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
40–49%      linganelaho      - Mihumbulo a i ¾u¾uwedzi nahone hu na u tikedza hu¾uku zwi                      - Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na
                               bvaho kha tshibveledzwa.                                        Maraga:          tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya ma¿walwa a
                             - Mugudi ha ngo vhuya a pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na            4–4½            akademi. Phara dzo khakhea.
              Maraga:
                               tshibveledzwa.
               10–12
Khoudu 2    Vhuswikelelih    - U pfesesa thoho ha fhasisa.                                 Vhuswikeleli ha    -  ·ikumedzwa ¼a fhasi nahone ¼i ¾ahedzaho
               a fhasi       - Phindulo yo µala ndovhololo nahone hu¿we yo bva.                fhasi             tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo
30–39%                       - Mihumbulo a si ya vhudzivha, ¾halutshedzo yo khakheaho/                           ya muhumbulo.
                               Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa.          Maraga:        - Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone
              Maraga:
                             - U pfesesa ha fhasi lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa.        3–3½             zwi ita uri zwo ¿walwaho zwi si vhe zwa vhukuma
              7½–9½
                                                                                                                 nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ¿wala
                                                                                                                 ha akademi.
                                                                                                              - Phara dzo khakhea.
Khoudu 1    U sa swikelela   - Phindulo i sumbedza vhu¿we vhushaka na ¾hoho fhedzi          U sa swikelela    - Zwi a kon»a u amba uri mbudziso yo fhindulwa.
                               mihumbulo i a kon»a u tevhelela, kana yo bva tsho¾he.                           - A hu na vhu¾anzi ha tshivhumbeo tsho pulaniwaho
 0–29%        Maraga:        - U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno          Maraga:           kana thevhekano.
                               ¾hukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha                 0–2½          - Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo
               0–7
                               tshibveledzwa.                                                                    khakheaho.
                             - U kundelwa u pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na                                   - A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe.
                               tshibveledzwa.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-feb-march-2013-memo/459b014c-84f4-4405-89b7-c3f11cc9b7d0) — Tshivenda FAL · Memo · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2013-memo/3932c4be-76e1-42ea-9b56-b59491fe944e) — Tshivenda FAL · Memo · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2014-memo/c57a459f-3a51-49f8-b1cc-14df8653f056) — Tshivenda FAL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-feb-march-2013/2af06223-ded2-4f00-9a51-ecc8fa30c811) — Tshivenda FAL · QP · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2013/03985750-3871-44ac-870c-a5bf0f7ac3a7) — Tshivenda FAL · QP · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Feb March 2014](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2014/a62e6b08-7412-4813-9ead-bf38078fba93) — Tshivenda FAL · QP · 2014 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
