# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2013 Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 3 memorandum from the Feb March 2013, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2013-memo/3932c4be-76e1-42ea-9b56-b59491fe944e
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2013-memo/3932c4be-76e1-42ea-9b56-b59491fe944e)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · Feb March · 2013 · tshivenda. Memorandum, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2013/03985750-3871-44ac-870c-a5bf0f7ac3a7) — QP · 2013 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI YA 12

             TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U
                          THOMA (FAL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2013

                                  MEMORANDAMU

MARAGA: 100

                         Memorandamu uyu u na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                    2                                                  DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                   NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA (50)

  KHOUDU            Khoudu 7:           Khoudu 6:            Khoudu 5:           Khoudu 4:             Khoudu 3:             Khoudu 2:            Khoudu 1:
                  Vhuswikeleli ha     Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ho     Vhuswikeleli vhu      Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli ha       U sa swikelela
                     n¾hesa               n¾ha                 dziaho             fushaho             linganelaho              fhasi
                    80–100%              70–79%               60–69%              50–59%                40–49%                30–39%                  0–29%
                       26–32             22½–25½               19½–22                16–19                13–15½               10–12½                  0–9½

                 -Zwi re ngomu zwi    - Zwi re ngomu       -Zwi re ngomu zwi   -Zwi re ngomu zwi     - Zwi re ngomu        -Zwi re ngomu        - Zwi re ngomu a
                 sumbedza u           zwi sumbedza u       sumbedza u          sumbedeza u           zwo »i linganela sa   zwi¿we a zwi ho      zwi livhani na
                 pfesesa ¾hoho        pfesesa ¾hoho        pfesesa ¾hoho.      pfesesa ¾hoho lu      zwenezwo, hu na       khagala, a zwo ngo   ¾hoho na luthihi, a
   ZWI RE
                 zwavhu»isa.          zwavhu»i             -Mihumbulo ndi i    fushaho.              mavhaka a             farana.              zwo ngo
 NGOMU NA                                                                                            xedzaho               -Mihumbulo yo        lunzhedzana.
                 -Mihumbulo i a       vhukuma.             takadzaho, i a      -Mihumbulo ndi
 VHUPULANI       ¾okonya nahone                                                ya nga misi, a i na   vhu¾umani.            sekena, hunzhi i     -Mihumbulo yo
                                      -Mihumbulo ndi       tendisea.
    (NV)         yo vhibva.           ya n¾ha, nahone i    -U pulana na/kana   vhudzivha.            -Mihumbulo            sokou dovholola.     ¾apanyedzwa, yo
(MARAGA: 32)     -U pulana na/kana    a takadza.           mvetomveto zwo      - U pulana na/kana    kanzhi ndi yo         -A hu na vhu¾anzi    sokou dovhololwa.
                 mvetomveto zwo       -U pulana na/kana    bveledza maanea o   mvetomveto zwo        teaho, fhedzi i a     vhu fushaho ha u     - U pulana na/kana
                 bveledza maanea a    mvetomveto zwo       dziaho, a           bveledza maanea a     dovholola.            pulana/mvetomvet     mvetomveto a
                 si na vhukhakhi na   bveledza maanea o    kumedzeaho.         fushaho, nahone a     - U pulana na/kana    -o.                  zwiho.
                 khathihi, a          lundwaho tshidele,                       kumedzeaho.           mvetomveto zwo        -Maanea ha ngo       -Maanea aya ha
                 kumedzeaho.          nahone a                                                       bveledza maanea       bveledzwa nga        ½ekedzei/kumedzei.
                                      kumedzeaho.                                                    o lunzhedzeaho        n»ila i
                                                                                                     lwo linganelaho       kumedzeaho.
                                                                                                     nahone a
                                                                                                     kumedzeaho.

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
  Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                     3                                               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                   NSC – Memorandamu

                      10–12                8½–9½                 7½–8                 6–7                5–5½                4–4½                   0–3½

                 -U sumbedza          - U sumbedza          -Hu na vhu¾anzi     -Hu¿we u vhonala    -Vhudzivha ha       -Luambo na zwiga     - Luambo na zwiga
                 vhudzivha ho         vhudzivha ho                              ha vhudzivha ha     luambo ho sekena.   zwa u vhala zwo      zwa u vhala zwo
  LUAMBO,                                                   ha vhudzivha ha
                 go»ombelaho ha       dziaho ha ndeme ya                        luambo zwi hone.    -Luambo a lwo       khakhea.             khakhea tsho¾he.
TSHITAILA NA                                                luambo.
                 ndeme ya luambo.     luambo.                                   -Luambo ndi lwa     ngo vhibva, na      -Munanguludzo        - Munanguludzo wa
U SEDZULUSA                                                 - Luambo na
                 -Luambo, zwiga       -Luambo, zwiga                            misi, zwiga zwo     zwiga zwa u vhala   wa maipfi wo         maipfi a wo ngo tea
    (LTS)                                                   zwiga zwa u vhala
                 zwa u vhala zwo      zwa u vhala zwo                           shumiswa lu         hu¿we a zwo ngo     shaedzwa.            na luthihi.
                                                            hunzhi a zwi na
(MARAGA: 12)     shumiswa zwone-      shumiswa hu si na                         fushaho.            shumiswa nga        - Tshitaela,         - Tshitaela, thounu
                                                            vhukhakhi.
                 zwone.               vhukhakhi , u kona                        -Munanguludzo       n»ila yone.         thounu na            na redzhis¾ara zwo
                                                            - Munanguludzo
                 -U shumisa           u shumisa luambo                          wa maipfi u a       -Munanguludzo       redzhis¾ara a zwo    liana tsho¾he.
                                                            wa maipfi wo tea
                 luambo lwa n¾hesa    lwa kuambele/                             fusha.              wa luambo ndi wa    ngo tea.             - Ho »alesa
                                                            tshibveledzwa.
                 lwa                  maambele.                                 - Tshitaela,        fhasi.              -Ho »ala             vhukhakhi na
                                                            - Tshitaela,
                 kuambele/maambe      -Munanguludzo wa                          thounu na           - Tshitaela,        vhukhakhi, naho      n»a»o, nahone a hu
                                                            thounu na
                 -le.                 maipfi wo                                 redzhis¾ara nga u   thounu na           zwo »i vhalululwa    vhonali vhu¾anzi ha
                                                            redzhisi¾ara zwo
                 -Munanguludzo u      vanganywa lwa                             angaredza zwi »i    redzhis¾ara zwi     na u sedzuluswa      u vhalulula na u
                                                            tea ¾hoho ya
                 sa vhambedzwiho/     vhusiki.                                  anana na ¾ho»ea     shaedza             zwi¾uku.             sedzulusa.
                                                            mafhungo.
                 wa n¾hesa wa         - Tshitaela, thounu                       dza ¾hoho ya        ndunzhendunzhe.
                                                            - Kanzhi a hu na
                 maipfi, zwo          na redzhis¾ara zwo                        mafhungo.           -Hu na
                                                            vhukhakhi nga
                 vhibva vhukuma.      tea ¾hoho ya                              - Hu »i vha na      vhukhakhi ho
                                                            murahu ha u
                 -Tshitaela, thounu   mafhungo.                                 vhukhakhi nga       vhalaho naho ho
                                                            vhalulula na u
                 na redzhis¾ara       -Hunzhi a hu na                           murahu ha u         »i vha na u
                                                            sedzulusa.
                 zwo tea tsho¾he      vhukhakhi nga                             vhalulula na u      vhalulula na u
                 ¾hoho ya             murahu ha u                               sedzulusa.          sedzulusa.
                 mafhungo.            sedzuluswa na u
                 -A hu na             vhalululwa ha
                 vhukhakhi na         mushumo.
                 vhuthihi nga
                 murahu ha u
                 sedzuluswa na u
                 vhalululwa ha
                 mushumo.

  Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                     4                                                   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                    NSC – Memorandamu

                         5–6                   4½                    4                  3–3½                  2½                     2                    0–1½

TSHIVHUMBEO -Kubveledzelwe              -Mafhugo o           -Vhunzhi ha          -Dzi¿we dza          -Dzi¿we dza           - U ita a tshi bva    -O liana na ¾hoho.
     (T)     kwo                        bveledzwa nga        zwidodombedzwa       mbuno na             dzimbuno dza          kha ¾hoho.            - Mi¾ala, dziphara
 (MARAGA: 6) faranaho/lunzhedze         n»ila yo faranaho.   zwo bveledzwa.       zwododombedzwa       ndeme dzi hone.       -Zwi a kon»a u        zwo vhilingana, a
                  aho kwa ¾hoho.        Hu na                - Mi¾ala, dziphara   zwo bveledzwa.       - Mi¾ala, dziphara    tevhela vhu¾ala ha    zwi tevhelelei.
                  Vhudodombedzi         ndunzhendunzhe.      zwo fha¾ea           - Mi¾ala, dziphara   zwo khakhea,          mafhungo.             -Vhulapfu ho
                  vhu ¾okonyaho.        - Mi¾ala, dziphara   zwavhu»i.            zwo »i khakhea       fhedzi mihumbulo      - Mi¾ala, dziphara    lapfesa/pfufhifhales-
                  -Mi¾ala, dziphara     zwi i a tevhelelea   - Vhulapfu ho tea.   huṅwe, fhedzi        i sala i kha »i       zwi kha vhuimo        a u fhirisa mpimo.
                  zwo fha¾wa lwo        nahone zwo                                maanea a »i sala a   pfala.                ha fhasi.
                  faranaho.             vangana.                                  tshi pfala.           -Vhulapfu ho         - Vhulapfu ho
                  -Vhulapfu/tshivhalo   -Vhulapfu ho tea.                         -Vhulapfu ho tea.    lapfesa/pfufhifhale   lapfesa/pfufhifhale
                  tsha maipfi zwi                                                                      sa.                   sa.
                  elana na ndaela dza
                  ¾hoho.

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                 5                                                   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKAYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI (30)

  KHOUDU             Khoudu 7:            Khoudu 6:           Khoudu 5:             Khoudu 4:           Khoudu 3:            Khoudu 2:              Khoudu 1:
                   Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ha     Vhuswikeleli ho        Vhuswikeleli       Vhuswikeleli ho      Vhuswikeleli ha         U sa swikelela
                      n¾hesa                n¾ha                dziaho             vhu fushaho         linganelaho             fhasi
                     80–100%               70–79%              60–69%                50–59%              40–49%               30–39%                   0–29%
                       16–20               14–15½              12–13½                10–11½               8–9½                 6–7½                     0–5½

                  N»ivho yo dziaho     -U na n»ivho         -U na n»ivho yo      -U na n»ivho i       -U na n»ivho yo      -U na n»ivho ya       -A hu na n»ivho ya
                  tsho¾he ya ¾hodea                         dziaho ya ¾ho»ea     fushaho ya ¾ho»ea    linganelaho ya       fhasi ya ¾ho»ea       ¾ho»ea dza
                                       yavhu»i ya ¾ho»ea
                  dza tshibveledzwa.                        dza tshibveledzwa.   dza tshibveledzwa.   ¾ho»ea dza           dza tshibveledzwa.    tshibveledzwa.
                                       dza tshibveledzwa.
                  -U ¿wala lwo                              -U ¿wala – u fara    -U ¿wala – o »i      tshibveledzwa.       Phindulo yawe         -U ¿wala – u liana
                                       -U ¿wala lwo
                  rombaho/vhibvaho.                         vhu¾ala, nahone u    bvanyana kha         Vhu¾ala hawe kha     kha mushumo uyu       na ¾hoho, zwi
                                       rombaho/vhibvaho.
                  –U tshimbila kha                          tou polika           ¾hoho, fhedzi a      u fhindula           i sumbedza hu na      ambwaho hunzhi a
                                       U tshimbila kha
                  vhu¾ala hone-hone,                        zwi¾uku kha          zwi xedzi.           mushumo uyu vhu      u shaedza             zwi tsha pfala. Zwi
                                       vhu¾ala hone-hone,
                  hu si na u bva kha                        ¾hoho ya             -Zwi re ngomu na     sumba ho sekena.     vhukuma.              re ngomu na
    ZWI RE                             hu si na u bva kha
                  ¾hoho ya                                  mafhungo.            mihumbulo zwo        -U ¿wala – u a       -U ¿wala – u          mihumbulo a zwi
   NGOMU,                              ¾hoho ya mafhungo.
                  mafhungo.                                 -Hunzhi zwi re       farana nga n»ila i   xedza vhu¾ala, zwi   xedza vhu¾ala, na     elani,
  VHUPULANI                            -Zwi re ngomu na
                  -Zwi re ngomu na                          ngomu na             fushaho, zwi¿we      ambiwaho hu¿we       zwi ambiwaho          zwidodombedzwa
                                       mihumbulo zwo
      NA          mihumbulo zwo                             mihumbulo zwo        zwa                  zwi ita zwi tshi     hu¿we a zwi tsha      zwi¾uku¾uku zwi
                                       ¾an»avhudzwa
TSHIVHUMBEO       farana tsho¾he,      zwavhu»isa,          farana, nahone       zwidodombedzwa       liana.               pfala.                tikedzaho ¾hoho.
     (NVT)        zwidodombedzwa       zwidodombedzwa       zwidodombedzwa       zwi tikedza ¾hoho.   -Zwi re ngomu na     -Zwi re ngomu na      -U pulana na /kana
 (MARAGA: 20)     zwo¾he zwi tikedza                        zwi tikedza ¾hoho.   -Vhu¾anzi ha u       mihumbulo zwo        mihumbulo zwi         mvetomveto a
                                       zwo¾he zwi tikedza
                  ¾hoho ya                                  -U pulana na         pulana na/kana       farana lwo           ita zwi tshi liana,   zwiho.
                                       ¾hoho.
                  mafhungo.                                 /kana mvetomveto     mvetomveto zwo       linganelaho,         zwidodombedzwa        Tshibveledzwa itshi
                                       -U pulana na /kana                                                                  zwi¾uku zwi           a tshi kumedzei.
                  -Hu na vhu¾anzi                           zwo bveledza         bveledza             zwi¿we zwa
                                       mvetomveto zwo
                  ha u pulana                               tshibveledzwa        tshibveledzwa tshi   zwidodombedzwa       tikedzaho ¾hoho.      - A ho ngo
                                       bveledza
                  na/kana                                   tshi kumedzeaho,     fushaho, tshi        zwi tikedza ¾hoho.   U pulana na/kana      shumiswa ¾ho»ea
                                       tshibveledzwa tsho
                  mvetomveto, zwa                           tshavhu»i.           kumedzeaho.          -Vhu¾anzi ha u       mvetomveto a zwi      dzo teaho dza
                                       fha¾waho zwavhu»i.
                  mbo bveledza                              -O shumisa milayo    -U shumisa           pulana na/kana       fushi.                tshivhumbeo.
                                       -O shumisa milayo
                  tshibveledzwa tshi                        yo teaho ya          muhumbulo u          mvetomveto zwo       Tshibveledzwa a
                                       yo teaho ya
                  si na vhukhakhi na                        tshivhumbeo nga      fushaho kha u        bveledza             tsho ngo
                                       tshivhumbeo lwa
                  luthihi, tshi                             n»ila yo dziaho.     bveledza ¾ho»ea      tshibveledzwa        kumedzwa
                                       n¾ha vhukuma.
                  kumedzeaho.                                                    dzo teaho dza        tsho linganelaho,    zwavhuµi.U
                  -O kona lwa n¾hesa                                             tshivhumbeo tsha     tsho faranaho        shumisa milayo ya
                  kha u shumisa                                                  tshibveledzwa.       nahone tshi          tshivhumbeo nga

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
  Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                      6                                                     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                    NSC – Memorandamu

                 milayo yo teaho ya                                                                        kumedzeaho.           n»ila yo
                 tshivhumbeo.                                                                              -U na muhumbulo       khakheaho.
                                                                                                           wo linganelaho wa
                                                                                                           ¾ho»ea dza
                                                                                                           tshivhumbeo tsha
                                                                                                           tshibveledzwa-
                                                                                                           fhedzi hu na u
                                                                                                           ¾ahedzwa ha
                                                                                                           zwithu zwa
                                                                                                           ndeme.
                        8–10                   7–7½                  6–6½                  5–5½                  4–4½                  3–3½                   0–2½

  LUAMBO,        - U shumisa            -Tshibveledzwa tsho    -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo
TSHITAELA NA     zwivhumbeo             fha¾wa zwavhu»i        fha¾wa zwavhu»i,      fha¾wa lu fushaho.    fha¾wa lwo tou        fha¾wa lwa fhasi      fha¾wa lwa fhasi
U SEDZULUSA      zwone-zwone zwa        vhukuma, nahone        u a vhalea.           Vhukhakhi vhu re      linganelaho. Hu       nahone zwi a          nahone zwo
    (LTS)        girama, nga n»ila      nga n»ila yone.        -N»ivho ya maipfi     hone a vhu            na vhukhakhi ho       kon»a u               ¿walwaho zwo
                 yone kha               -N»ivho ya maipfi yo   yo tea ndivho, vha    khakhisi nyelelo      vhalahonyana.         tevhelelea.           vhilingana.
(MARAGA: 10)     tshibveledzwa.         tea ndivho, vha        ¾anganedzaho          ya mafhungo.          -N»ivho ya maipfi     -N»ivho ya maipfi     -N»ivho ya maipfi i
                 -N»ivho ya maipfi      ¾anganedzaho           mafhungo na           -N»ivho ya maipfi     i fhasi nahone a i    i ¾o»a u lulamiswa    ¾o»a ndulamiso zwi
                 yo tea tsho¾he         mafhungo na            nyimele.              i a fusha zwi tshi    tei tsho¾he           nahone a i tei        hone, nahone a i tei
                 ndivho, vha            nyimele.                -Tshitaela, thouni   kwama ndivho,         ndivho, vha           ndivho, vha           ndivho.
                 ¾anganedzaho            -Tshitaela, thouni    na redzhis¾ara        vha ¾anganedzaho      ¾anganedzaho          ¾anganedzaho          -Tshitaela, ndivho
                 mafhungo na            na redzhis¾ra hunzhi   hunzhi zwo tea.       mafhungo na           mafhungo na           mafhungo na           na vha
                 nyimele.               zwo tea.               -Hunzhi a hu na       nyimele.              nyimele.              nyimele.              ¾anganedzaho
                  -Tshitaela, ndivho    -Hunzhi a hu na        vhukhakhi nga          -Tshitaela, thouni   Tshitaela,            -Tshitaela, thouni    mafhungo a zwi
                 na redzhis¾ara zwo     vhukhakhi nga          murahu ha u           na redzhis¾ara        redzhis¾ara na        na redzhis¾ara a      anani/tshimbilelani
                 tea tsho¾he-tsho¾he.   murahu ha u            vhalulula na u        zwo tea lu            thouni zwo tsa.       zwo ngo tea.          na ¾hoho ya
                 -A hu na vhukhakhi     vhalulula na u         sedzulusa.            fushaho.               -Hu na               - Tshibveledzwa       mafhungo.
                 na vhuthihi nga        sedzulusa.             -Vhulapfu ho tea.     -Hu na vhukhakhi      vhukhakhi ho          tsho »ala             -Ho »alesa
                 murahu ha u            -Vhulapfu ho tea.                            vhu si vhunzhi        vhalaho nga           vhukhakhi, naho       vhukhakhi na
                 vhalula na u                                                        nga murahu ha u       murahu ha u           ho µi vha na u        n»a»o nga murahu
                 sedzulusa.                                                          vhalulula na u        vhalulula na u        vhalulula na u        ha u vhalulula na u
                 -Vhulapfu ho tea.                                                   sedzulusa.            sedzulusa.            sedzulusa.            sedzulusa.
                                                                                     -Vhulapfu ho          -Vhulapfu ho          -Zwo                  -Vhulapfu – Zwo
                                                                                     ¾o»ou vha vhu         lapfesa/pfufhifhale   lapfesa/pfufhifhale   lapfesa/pfufhifhales-
                                                                                     teaho.                sa.                   -sa.                  a u fhirisa mpimo.

  Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                    7                                                   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                   NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI (20)

  KHOUDU              Khoudu 7:            Khoudu 6:            Khoudu 5:            Khoudu 4:            Khoudu 3:            Khoudu 2:           Khoudu 1:
                    Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli        Vhuswikeleli ho      Vhuswikeleli ha      U sa swikelela
                        n¾hesa                n¾ha                dziaho            vhu fushaho          linganelaho             fhasi
                      80–100%               70–79%               60–69%               50–59%               40–49%               30–39%                0–29%
                       10½–13                9½–10                 8–9                6½–7½                 5½–6                  4–5                  0–3½

                    -N»ivho yo dziaho    -N»ivho ya           -N»ivho yo dziaho   -N»ivho i fushaho     -N»ivho yo           -N»ivho ya fhasi   -A hu na n»ivho
                    tsho¾he ya ¾ho»ea    vhu»isa ya ¾ho»ea    ya ¾ho»ea dza       ya ¾ho»ea dza        linganelaho ya        ya ¾hoµea dza      ya ¾ho»ea dza
ZWI RE NGOMU,
                    dza tshibveledzwa.   dza tshibveledzwa.   tshibveledzwa.      tshibveledzwa.       ¾ho»ea dza            tshibveledzwa.     tshibveledzwa.
VHUPULANI NA        -Vhu¿wali ho         -U ¾ana vhudzivha                        -U ¿wala –           tshibveledzwa.        Phindulo kha       -U ¿wala –
                                                              -U ¿wala– mugudi
TSHIVHUMBEO         rombaho/dziaho –     ho angalalaho ha     u fara vhu¾ala      mugudi u a xedza     -Phindulo i           mushumo uyu i      mugudi u liana na
    (NVT)           mugudi u fara        vhutsila ha u        hone, hu na u       vhu¾ala fhedzi zwa   shaedza vhu¾ala.      sumbedza           ¾hoho,
 (MARAGA: 13)       vhu¾ala hone-        ¿wala.               liana/xelana        si khakhise           -U ¿wala –           vhu¾ala            ¾halutshedzo
                    hone, ha liani na    -Vhu¿wali ho         zwi¾uku na ¾hoho.   ¾halutshedzo nga     mugudi u liana na     vhusekene.         hunzhi i a xela.
                    ¾hoho.               rombaho/dziaho –     - Zwi re ngomu na   u angaredza.         ¾hoho ¾halutshedzo    -U ¿wala –         -Zwi re ngomu na
                    -Zwi re ngomu na     mugudi u fara        mihumbulo zwo       -Zwi re ngomu        ya polika hu¿we.      mugudi u liana     mihumbulo zwa
                    mihumbulo yawe       vhu¾ala hone, ha     farana,             kha tshibveledzwa     -Zwi re ngomu na     na ¾hoho, hu¿we    tshibveledzwa a
                    zwo farana           liani na ¾hoho ya    zwidodombedzwa      na mihumbulo          mihumbulo zwo        ¾halutshedzo ya    zwi yelani,
                    tsho¾he, nahone      mafhungo.            zwinzhi zwi         zwo farana lu         farana lwo           polika.            zwidodombedzwa
                    zwidodombedzwa       -Zwi re ngomu na     tikedza ¾hoho.      fushaho, zwi¿we       linganelaho,         -Zwi re ngomu na   zwi¾uku¾uku zwi
                    zwo¾he zwi tikedza   mihumbulo yawe       -Hu na vhu¾anzi     zwa                   zwi¿we zwa           mihumbulo zwa      tikedzaho ¾hoho.
                    ¾hoho.               zwo farana, zwa      ha u pulana na u    zwidodombedzwa        zwidodombedzwa       tshibveledzwa a    -U pulana/
                    -Vhu¾anzi ha u       ¾an»avhudzwa         sedzulusa zwo       zwi tikedza ¾hoho.    zwi tikedza ¾hoho.   zwo ngo tou        mvetomveto a
                    pulana na/kana       zwavhu»isa,          bveledzaho          -Vhu¾anzi ha u        -Vhu¾anzi ha u       farana,            zwi ho.
                    mvetomveto zwo       nahone               tshibveledzwa       pulana na             pulana na u          zwidodombedzwa     Tshibveledzwa a
                    bveledza             zwidodombedzwa       tshi kumedzeaho,    sedzulusa zwo         sedzulusa zwo        zwi¾uku zwi        tshi
                    tshibveledzwa tshi   zwo¾he zwi           tshavhu»i.          bveledza              bveledza             tikedzaho ¾hoho.   kumedzei/fushi.
                    si na vhukhakhi      tikedza ¾hoho.       -O shumisa milayo   tshibveledzwa tshi    tshibveledzwa        -A zwi tei         -Ho ngo shumisa
                    na luthihi, nahone   -Vhu¾anzi ha u       yo teaho ya         fushaho, tshi         tsho linganelaho,    Luambo lwa         milayo yo teaho
                    tshi kumedzeaho.     pulana na/kana       tshivhumbeo.        kumedzeaho.           tshi kumedzeaho.     Hayani, naho ho    ya tshivhumbeo.
                    -O shumisa milayo    mvetomveto zwo                           -O shumisa            - U na               pulaniwa na/
                    yo¾he yo teaho ya    bveledza                                 muhumbulo u           muhumbulo wo         kana
                    tshivhumbeo.         tshibveledzwa                            fushaho wa            linganelaho wa       mvetomveto.

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                      8                                                     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                     NSC – Memorandamu
                                         tsho fha¾waho                          ¾ho»ea dza                 ¾ho»ea dza            Tshibveledzwa a
                                         zwavhu»i, tshi                         tshivhumbeo.               tshivhumbeo – hu      tsho ngo kumedzwa
                                         kumedzeaho.                                                       na hu¿we u            zwavhu»i.
                                         -O shumisa milayo                                                 shaedza.              - O shumisa milayo
                                         ya tshivhumbeo                                                                          ya tshivhumbeo nga
                                         yo teaho nga n»ila                                                                      n»ila yo khakheaho.
                                         yavhu»i vhukuma.
                           6–7                  5–5½                  4½                   3½–4                    3                     2½                     0–2
                    -U shumisa           -Tshibveledzwa        -Tshibveledzwa        -Tshibveledzwa        -Tshibveledzwa        -Tshibveledzwa tsho    -Tshibveledzwa
                    zwivhumbeo           tsho fha¾wa           tsho fha¾wa           tsho fha¾wa lu        tsho fha¾wa lwo       fha¾wa nga n»ila i     tsho fha¾wa nga
                    zwone-zwone zwa      zwavhu»i              zwavhu»i, nahone      fushaho.              linganelaho. Hu       shaedzaho/ya fhasi,    n»ila ya fhasi/i
   LUAMBO,          luambo kha u         vhukuma nahone        tshi a vhalea.        Vhukhakhi vhu re      na vhukhakhi ho       nahone zwi a           shaedzaho
TSHITAILA NA U      ¿wala                nga n»ila yone.       -N»ivho ya maipfi     hone a vhu            vhalaho.              kon»a u tevhelelea.    vhukuma, nahone
  SEDZULUSA         tshibveledzwa,       -N»ivho ya maipfi     yo tea ndivho, vha    khakhisi nyelelo      -N»ivho ya maipfi     -N»ivho ya maipfi i    zwo vhilingana.
     (LTS)          nahone zwo           hunzhi yo tea         ¾anganedzaho          ya mafhungo.          yo shaedza            ¾o»a u lulamiswa       -N»ivho ya maipfi
  (MARAGA: 7)       fha¾wa zwavhu»i.     ndivho, vha           mafhungo na           -N»ivho ya maipfi     nahone a i tei        hu¿we, nahone a i      i ¾o»a u lulamiswa
                    -N»ivho ya maipfi    ¾anganedzaho          nyimele.              yo tea ndivho, vha    tsho¾he ndivho,       tei ndivho, vha        ho angalalaho
                    yo tea tsho¾he       mafhungo na            -Tshitaila, thouni   ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho      ¾anganedzaho           vhukuma, nahone
                    ndivho, vha          nyimele.              na redzhis¾ara        mafhungo na           mafhungo na           mafhungo na            a zwo ngo tea
                    ¾anganedzaho          -Tshitaela, thouni   hunzhi zwo tea.       nyimele.              nyimele.              nyimele.               ndivho na kathihi.
                    mafhungo na          na redzhis¾ara        -Tshibveledzwa         -Tshitaela, thouni    -Tshitaela, thouni   -Tshitaela, thouni     -Tshitaela, thouni
                    nyimele.             hunzhi zwo tea.       itshi a tshi na       na redzhis¾ara zwi    na redzhis¾ara        na redzhis¾ara a       na redzhis¾ara a
                    -Tshitaila, thouni   -Tshibveledzwa        vhukhakhi             a »i fusha.           zwo tsela fhasi.      zwo ngo tea.           zwi tshimbilelani
                    na redzhis¾ara zwo   hunzhi a hu na        vhunzhi nga           -Tshibveledzwa        -Tshibveledzwa        -Tshibveledzwa tsho    na ¾hoho.
                    tea tsho¾he.         vhukhakhi nga         murahu ha u           tshi »i vha na        tsho faredza          »ala vhukhakhi,        -Tshibveledzwa
                    -Tshibveledzwa a     murahu ha u           vhalulula na u        vhukhakhi vhu si      vhukhakhi ho          naho ho »i vha na u    tsho »ala
                    tshi na vhukhakhi    pulana na u           sedzulusa.            vhunzhi nga           vhalaho nga           pulana/ sedzuluswa.    vhukhakhi
                    nga murahu ha u      sedzulusa.            -Vhulapfu ho tea.     murahu ha u           murahu ha u           -Vhulapfu – zwo        vhunzhisa, na
                    pulana na u          -Vhulapfu ho tea.                           pulana na u           pulana na u           lapfesa/pfufhifhal-    n»a»o i re
                    sedzulusa.                                                       sedzulusa.            sedzulusa.            esa.                   khagala nga
                    -Vhulapfu ho tea.                                                -Vhulapfu ho          -Vhulapfu – zwo                              murahu ha u
                                                                                     ¾o»ou vha ho          lapfesa/pfufhifhale                          pulana na u
                                                                                     teaho.                -sa.                                         sedzulusa.
                                                                                                                                                        -Vhulapfu – zwo
                                                                                                                                                        lapfesa/pfufhifhal-
                                                                                                                                                        esa.

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     9    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

MBUDZISO I

(Vha so ngo shumisa adendamu iyi kha u maka, kha vha tou i shumisela u engedza
n»ivho yavho.)

1.1     Vhukavhamabufho he nda vhuya nda hu dalela

        Mbuletshedzo
        • Mu¿wali u buletshedza tshithu nga vhu»alo.
        • Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo
          muhumbuloni wa muvhali.
        • Mu¿wali u shumisa tshifhinga tsha zwino.
        • Mu¿wali u vha a tshi khou ¿wala nga vhukavhamabufho he a vhu
          dalela.
        • U tea u vha e muthu we a hu dalela/ a re na tshenzhemo ya ene mu½e.

        Nganetshelo

        •     Aya ndi maanea ane muṅwali a anetshela tshi¾ori kana zwiwo zwo no
              bvelelaho.
            • Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
            • Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
            • Magumo a songo »oweleaho nahone a fhedza tshi¾ori zwavhu»i.
            • Mu¿wali u vha a tshi khou ¿wala nga vhukavhamabufho he a vhudalela.
            • U tea u vha e muthu we a hu dalela.

1.2     Tshitediamu tsha hashu

        Mbuletshedzo
        • Mu¿wali u buletshedza tshithu nga vhu»alo.
        • Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo
          muhumbuloni wa muvhali.
        • Mu¿wali u shumisa tshifhinga tsha zwino.
        • Mu¿wali u vha a tshi khou ¿wala nga tshitediamu tsha hawe (tshine a
          tshi »ivha).
        • U tea u vha e muthu ane a tshi »ivha.

1.3     Zwi nkhumbudza »uvha ¼e nda thulwa nga goloi

        •     Mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
        •     Mu¿wali u a dzhia sia.
        •     Vhu»ipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa n¾ha.
        •     Mu¿wali u amba nga »uvha ¼e a thulwa nga goloi.
        •     Mu¿wali u ¿wala zwe goloi ya mu thulisa zwone.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3      10    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                      NSC – Memorandamu

1.4     Hu tshi nangwa vharangaphan»a vha vha vhagudi kha hu lavheleswe
        vhukoni/Hu tshi nangwa vharangaphan»a hu songo lavheleswa vhukoni

        •    Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
        •    Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika
             magumoni.
        •    Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia.
        •    Mu¿wali u tikedza vhukuma sia ¼ine a khou ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
        •    Mu¿wali u sumbedza vhukhwine ha fhungo ¼ine a khou ¼i imelela.
        •    Mu¿wali u shumisa tshifhinga tsha zwino.
        •    Mu¿wali u vha tshi khou imelela kana u hanedza u nangwa ha
             vharangaphan»a vhavhagudi u tshi tevhelwa vhukoni.

1.5      Vhu»i na vhuvhi ha mishumo ya tshifhinganyana

         •   A dzhia masia mavhili a khani.
         •   Mafhungo a tea u vha a tshi ¾anganedzea.
         •   Mbuno dza u ima na u hanedzana na ¾hoho dzi fanela u linganyiswa.
         •   Mu¿wali ha dzhii sia.
         •   Mu¿wali a nga ¾ahisa muhumbulo wawe magumoni.
         •   U tea u ¿wala nga ha vhu»i na vhuvhi ha mishumo ya tshifhinganyana.

1.6      Tshifanyiso

         •   Mu¿wali a nga »isa zwifanyiso zwine muvhali a zwi ¾alela a kona u
             ¿wala maanea ngazwo.
         •   Afha hu nga »a mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso
             zwo ½ewaho.
         •   Mu¿wali u bvisela khagala maimo na kuhumbulele kwawe.

1.7      Tshifanyiso

         •   Mu¿wali a nga »isa zwifanyiso zwine muvhali a zwi ¾alela a kona u
             ¿wala maanea ngazwo.
         •   Afha hu nga »a mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso
             zwo ½ewaho.
         •   Mu¿wali u bvisela khagala maimo na kuhumbulele kwawe.

1.8      Tshifanyiso

         •   Mu¿wali a nga »isa zwifanyiso zwine muvhali a zwi ¾alela a kona u
             ¿wala maanea ngazwo.
         •   Afha hu nga »a mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso
             zwo ½ewaho.
         •   Mu¿wali u bvisela khagala maimo na kuhumbulele kwawe.

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                            50
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3      11    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1     VHURIFHI HA VHUKONANI

        ¹hoµea:

        •    Vhurifhi ha vhukonani vhu na »iresi nthihi.
        •    Vhurifhi ha vhukonani vhu na theshano.
        •    Vhurifhi ha vhukonani vhu na mathomele.
        •    Vhu tea u vha na mutumbu.
        •    Vhu tea u vha na magumo.
        •    Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u
             swika magumoni.

2.2     NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

        ¹hoµea:

        •    I tea u vha pfufhi.
        •    Zwidodombedzwa zwa mabebo na »uvha ¼a lufu.
        •    Zwi¿we zwiga zwa ndeme zwa mufu, sa he a alutshela hone.
        •    Zwidodombedzwa nga ha pfunzo na u shela mulenzhe kha u bveledzisa
             lushaka.
        •    I tea u amba tshithu nga ha mashaka a tsini e mufu a sia.

2.3     MUVHIGO

        ¹hoµea:

        •    ¹hoho
        •    Vhubvo
        •    Vhuyo
        •    Marangaphan»a
        •    Matshimbidzele
        •    Mawanwa
        •    Themendelo
        •    Phendelo
        •    Tsaino
        •    Tshiimo tsha muvhigi
        •    ¶uvha/Datumu

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    12    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

2.4     BUROTSHA

        ¹hoµea:

        •    Dzina ¼a tshibveledzwa.
        •    Fhethu hune tsha wanala hone.
        •    Mualedza wa ndeme.
        •    Vhudavhidzani.
        •    U ¾u¾uwedza dzangalelo ¼a vhavhali.

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           30

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    13    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 3

3.1     KHUNGEDZELO

        ¹ho»ea:

        •    Dzina ¼a tshibveledzwa na khephusheni
        •    Vhudavhidzani
        •    Fhethu hune tsha wanala hone
        •    U ¾u¾ula dzangalelo
        •    Mbonalo i kungaho
        •    Tshi¼ogeni

3.2     DAYARI

        Tshivhumbeo:

        •    Tshifhinga (hune tsha ¾o»ea)
        •    ¶uvha
        •    ºwedzi
        •    ºwaha
        •    Zwiitei
        •    Fhethu

3.3     NDAELA

        Tshivhumbeo:

        •    Kha i vhe pfufhi.
        •    I tea u angaredza mulaedza wa ndeme.
        •    I tea u pfesesea.
        •    Luambo lwayo lu fanela u kona u swikelelea nga vhathu vhanzhi.

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                    20
                                                         MARAGAGU¹E:                      100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-feb-march-2013-memo/459b014c-84f4-4405-89b7-c3f11cc9b7d0) — Tshivenda FAL · Memo · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2013-memo/09b5c9ca-8299-4c05-b56a-df0abad6cc8b) — Tshivenda FAL · Memo · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2017-memo/8f848c5e-5047-476c-bddc-5846bfb967bf) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2014-memo/58cde16e-b722-4e30-bf69-5180b8840b84) — Tshivenda FAL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2012-memo/41c6b425-41fb-4dd4-acba-cf55b3ad74dc) — Tshivenda FAL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2011 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2011-memo/71c970f0-d8fa-4f28-af8a-c977f00c94b7) — Tshivenda FAL · Memo · 2011 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
