# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2014 Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 3 memorandum from the Feb March 2014, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2014-memo/58cde16e-b722-4e30-bf69-5180b8840b84
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2014
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2014-memo/58cde16e-b722-4e30-bf69-5180b8840b84)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · Feb March · 2014 · tshivenda. Memorandum, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2014](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2014/d0913505-d7f3-4046-8797-b201c53965df) — QP · 2014 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI YA 12

             TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U
                          THOMA (FAL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2014

                                  MEMORANDAMU

MARAGA: 100

                            Memorandamu uyu u na masia¾ari a 12.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                      2                                                    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                    NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA (50)

  KHOUDU             Khoudu 7:             Khoudu 6:            Khoudu 5:           Khoudu 4:              Khoudu 3:              Khoudu 2:              Khoudu 1:
                   Vhuswikeleli ha       Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ho     Vhuswikeleli vhu       Vhuswikeleli ho        Vhuswikeleli ha         U sa swikelela
                      n¾hesa                 n¾ha                 dziaho             fushaho              linganelaho               fhasi
                     80–100%                70–79%               60–69%              50–59%                 40–49%                 30–39%                   0–29%
                       26–32               22½–25½               19½–22               16–19                 13–15½                 10–12½                   0–9½

                 -Zwi re ngomu zwi      - Zwi re ngomu zwi   -Zwi re ngomu zwi    -Zwi re ngomu zwi     -Zwi re ngomu zwo      -Zwi re ngomu         -Zwi re ngomu a zwi
                 sumbedza u pfesesa     sumbedza u pfesesa   sumbedza u pfesesa   sumbedeza u pfesesa   »i linganela sa        zwi¿we a zwi ho       livhani na ¾hoho na
                 ¾hoho zwavhu»isa.      ¾hoho zwavhu»i       ¾hoho.               ¾hoho lu fushaho.     zwenezwo, hu na        khagala, a zwo ngo    luthihi, a zwo ngo
ZWI RE NGOMU     -Mihumbulo i a         vhukuma.             -Mihumbulo ndi i     -Mihumbulo ndi ya     mavhaka a xedzaho      farana.               lunzhedzana.
NA VHUPULANI     ¾okonya nahone yo      -Mihumbulo ndi ya    takadzaho, i a       nga misi, a i na      vhu¾umani.             -Mihumbulo yo         -Mihumbulo yo
     (NV)        vhibva.                n¾ha, nahone i a     tendisea.            vhudzivha.            -Mihumbulo kanzhi      sekena, hunzhi i      ¾apanyedzwa, yo
 (MARAGA: 32)    -U pulana na/kana      takadza.             -U pulana na/kana    -U pulana na/kana     ndi yo teaho, fhedzi   sokou dovholola.      sokou dovhololwa.
                 mvetomveto zwo         -U pulana na/kana    mvetomveto zwo       mvetomveto zwo        i a dovholola.         -A hu na vhu¾anzi     -U pulana na/kana
                 bveledza maanea a si   mvetomveto zwo       bveledza maanea o    bveledza maanea a     - U pulana na/kana     vhu fushaho ha u      mvetomveto a zwiho.
                 na vhukhakhi na        bveledza maanea o    dziaho, a            fushaho, nahone a     mvetomveto zwo         pulana/               -Maanea aya ha
                 khathihi, a            lundwaho tshidele,   kumedzeaho.          kumedzeaho.           bveledza maanea o      mvetomveto.           ½ekedzei/kumedzei.
                 kumedzeaho.            nahone a                                                        lunzhedzeaho lwo       -Maanea ha ngo
                                        kumedzeaho.                                                     linganelaho nahone     bveledzwa nga n»ila
                                                                                                        a kumedzeaho.          i kumedzeaho.

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                          3                                                      DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                        NSC – Memorandamu

                        10–12                  8½–9½                    7½–8                   6–7                  5–5½                   4–4½                   0–3½

                  -U sumbedza            -U sumbedza              -Hu na vhu¾anzi ha    -Hu¿we u vhonala      -Vhudzivha ha          -Luambo na zwiga      - Luambo na zwiga
                  vhudzivha ho           vhudzivha ho dziaho      vhudzivha ha          ha vhudzivha ha       luambo ho sekena.      zwa u vhala zwo       zwa u vhala zwo
   LUAMBO,        go»ombelaho ha         ha ndeme ya luambo.      luambo.               luambo zwi hone.      -Luambo a lwo ngo      khakhea.              khakhea tsho¾he.
TSHITAILA NA U    ndeme ya luambo.       -Luambo, zwiga zwa u     -Luambo na zwiga      -Luambo ndi lwa       vhibva, na zwiga       -Munanguludzo wa      -Munanguludzo wa
  SEDZULUSA       -Luambo, zwiga zwa     vhala zwo shumiswa       zwa u vhala hunzhi    misi, zwiga zwo       zwa u vhala hu¿we a    maipfi wo shaedzwa.   maipfi a wo ngo tea
     (LTS)        u vhala zwo            hu si na vhukhakhi, u    a zwi na vhukhakhi.   shumiswa lu           zwo ngo shumiswa       - Tshitaela, thounu   na luthihi.
 (MARAGA: 12)     shumiswa zwone-        kona u shumisa           -Munanguludzo wa      fushaho.              nga n»ila yone.        na redzhisi¾ara a     -Tshitaela, thounu na
                  zwone.                 luambo lwa               maipfi wo tea         -Munanguludzo wa      -Munanguludzo wa       zwo ngo tea.          redzhisi¾ara zwo liana
                  -U shumisa luambo      kuambele/ maambele.      tshibveledzwa.        maipfi u a fusha.     luambo ndi wa fhasi.   -Ho »ala vhukhakhi,   tsho¾he.
                  lwa n¾hesa lwa         -Munanguludzo wa         -Tshitaela, thounu    - Tshitaela, thounu   - Tshitaela, thounu    naho zwo »i           -Ho »alesa
                  kuambele/              maipfi wo vanganywa      na redzhisi¾ara zwo   na redzhisi¾ara nga   na redzhisi¾ara zwi    vhalululwa na u       vhukhakhi na
                  maambele.              lwa vhusiki.             tea ¾hoho ya          u angaredza zwi »i    shaedza                sedzuluswa zwi¾uku.   n»a»o, nahone a hu
                  -Munanguludzo u sa     - Tshitaela, thounu na   mafhungo.             anana na ¾ho»ea dza   ndunzhendunzhe.                              vhonali vhu¾anzi ha u
                  vhambedzwiho/ wa       redzhisi¾ara zwo tea     -Kanzhi a hu na       ¾hoho ya mafhungo.    -Hu na vhukhakhi                             vhalulula na u
                  n¾hesa wa maipfi,      ¾hoho ya mafhungo.       vhukhakhi nga         -Hu »i vha na         ho vhalaho naho ho                           sedzulusa.
                  zwo vhibva             -Hunzhi a hu na          murahu ha u           vhukhakhi nga         »i vha na u
                  vhukuma.               vhukhakhi nga            vhalulula na u        murahu ha u           vhalulula na u
                  -Tshitaela, thounu     murahu ha u              sedzulusa.            vhalulula na u        sedzulusa.
                  na redzhisi¾ara zwo    sedzuluswa na u                                sedzulusa.
                  tea tsho¾he ¾hoho ya   vhalululwa ha
                  mafhungo.              mushumo.
                  -A hu na vhukhakhi
                  na vhuthihi nga
                  murahu ha u
                  sedzuluswa na u
                  vhalululwa ha
                  mushumo.

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                          Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
  Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                        4                                                  DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                     NSC – Memorandamu

                         5–6                    4½                      4                3–3½                  2½                      2                     0–1

                 -Kubveledzelwe kwo      -Mafhugo o            -Vhunzhi ha         -Dzi¿we dza mbuno    -Dzi¿we dza           - U ita a tshi bva    -O liana na ¾hoho.
TSHIVHUMBEO                              bveledzwa nga n»ila
                 faranaho/lunzhedzeah                          zwidodombedzwa      na                   dzimbuno dza          kha ¾hoho.            -Mi¾ala, dziphara
     (T)                                 yo faranaho. Hu na
                 o kwa ¾hoho.                                  zwo bveledzwa.      zwododombedzwa       ndeme dzi hone.       -Zwi a kon»a u        zwo vhilingana, a zwi
 (MARAGA: 6)                             ndunzhendunzhe.
                 Vhudodombedzi vhu                             -Mi¾ala, dziphara   zwo bveledzwa.       -Mi¾ala, dziphara     tevhela vhu¾ala ha    tevhelelei.
                 ¾okonyaho.              - Mi¾ala, dziphara    zwo fha¾ea          -Mi¾ala, dziphara    zwo khakhea, fhedzi   mafhungo.             -Vhulapfu ho lapfesa/
                 -Mi¾ala, dziphara       zwi i a tevhelelea    zwavhu»i.           zwo »i khakhea       mihumbulo i sala i    -Mi¾ala, dziphara     pfufhifhalesa u fhirisa
                 zwo fha¾wa lwo          nahone zwo            -Vhulapfu ho tea.   hu¿we, fhedzi        kha »i pfala.         zwi kha vhuimo ha     mpimo.
                 faranaho.               vangana.                                  maanea a »i sala a    -Vhulapfu ho         fhasi.
                 -Vhulapfu/tshivhalo     -Vhulapfu ho tea.                         tshi pfala.          lapfesa/              -Vhulapfu ho
                 tsha maipfi zwi elana                                             -Vhulapfu ho tea.    pfufhifhalesa.        lapfesa/
                 na ndaela dza ¾hoho.                                                                                         pfufhifhalesa.

  Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                        5                                                      DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKAYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI (30)
  KHOUDU              Khoudu 7:               Khoudu 6:               Khoudu 5:           Khoudu 4:              Khoudu 3:              Khoudu 2:              Khoudu 1:
                    Vhuswikeleli ha       Vhuswikeleli ha n¾ha      Vhuswikeleli ho     Vhuswikeleli vhu       Vhuswikeleli ho        Vhuswikeleli ha         U sa swikelela
                       n¾hesa                  70–79%                   dziaho             fushaho              linganelaho               fhasi
                      80–100%                                          60–69%              50–59%                 40–49%                 30–39%                  0–29%
                        16–20                   14–15½                 12–13½              10–11½                  8–9½                   6–7½                   0–5½

                  N»ivho yo dziaho        -U na n»ivho yavhu»i     -U na n»ivho yo      -U na n»ivho i        -U na n»ivho yo        -U na n»ivho ya       -A hu na n»ivho ya
                  tsho¾he ya ¾hodea dza   ya ¾ho»ea dza            dziaho ya ¾ho»ea     fushaho ya ¾ho»ea     linganelaho ya         fhasi ya ¾ho»ea dza   ¾ho»ea dza
                  tshibveledzwa.          tshibveledzwa.           dza tshibveledzwa.   dza tshibveledzwa.    ¾ho»ea dza             tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
                  -U ¿wala lwo            -U ¿wala lwo             -U ¿wala – u fara    -U ¿wala – o »i       tshibveledzwa.         Phindulo yawe kha     -U ¿wala – u liana na
                  rombaho/vhibvaho. –     rombaho/vhibvaho—U       vhu¾ala, nahone u    bvanyana kha          Vhu¾ala hawe kha u     mushumo uyu i         ¾hoho, zwi ambwaho
                  U tshimbila kha         tshimbila kha vhu¾ala    tou polika zwi¾uku   ¾hoho, fhedzi a zwi   fhindula mushumo       sumbedza hu na u      hunzhi a zwi tsha
                  vhu¾ala hone-hone,      hone-hone, hu si na u    kha ¾hoho ya         xedzi.                uyu vhu sumba ho       shaedza vhukuma.      pfala. Zwi re ngomu
                  hu si na u bva kha      bva kha ¾hoho ya         mafhungo.            -Zwi re ngomu na      sekena.                -U ¿wala – u xedza    na mihumbulo a zwi
ZWI RE NGOMU,     ¾hoho ya mafhungo.      mafhungo.                -Hunzhi zwi re       mihumbulo zwo         -U ¿wala – u a xedza   vhu¾ala, na zwi       elani,
                  -Zwi re ngomu na        -Zwi re ngomu na         ngomu na             farana nga n»ila i    vhu¾ala, zwi           ambiwaho hu¿we a      zwidodombedzwa
VHUPULANI NA
                  mihumbulo zwo           mihumbulo zwo            mihumbulo zwo        fushaho, zwi¿we       ambiwaho hu¿we         zwi tsha pfala.       zwi¾uku¾uku zwi
TSHIVHUMBEO
                  farana tsho¾he,         ¾an»avhudzwa             farana, nahone       zwa                   zwi ita zwi tshi       -Zwi re ngomu na      tikedzaho ¾hoho.
    (NVT)                                                                                                                            mihumbulo zwi ita     -U pulana na/kana
                  zwidodombedzwa          zwavhu»isa,              zwidodombedzwa       zwidodombedzwa        liana.
 (MARAGA: 20)                                                                                                                        zwi tshi liana,       mvetomveto a zwiho.
                  zwo¾he zwi tikedza      zwidodombedzwa           zwi tikedza ¾hoho.   zwi tikedza ¾hoho.    -Zwi re ngomu na
                  ¾hoho ya mafhungo.      zwo¾he zwi tikedza       -U pulana na/ kana   -Vhu¾anzi ha u        mihumbulo zwo          zwidodombedzwa        Tshibveledzwa itshi a
                  -Hu na vhu¾anzi ha u    ¾hoho.                   mvetomveto zwo       pulana na/kana        farana lwo             zwi¾uku zwi           tshi kumedzei.
                  pulana na/ kana         -U pulana na/kana        bveledza             mvetomveto zwo        linganelaho, zwi¿we    tikedzaho ¾hoho. U    -A ho ngo shumiswa
                  mvetomveto, zwa         mvetomveto zwo           tshibveledzwa tshi   bveledza              zwa                    pulana na/kana        ¾ho»ea dzo teaho dza
                  mbo bveledza            bveledza tshibveledzwa   kumedzeaho,          tshibveledzwa tshi    zwidodombedzwa         mvetomveto a zwi      tshivhumbeo.
                  tshibveledzwa tshi si   tsho fha¾waho            tshavhu»i.           fushaho, tshi         zwi tikedza ¾hoho.     fushi.
                  na vhukhakhi na         zwavhu»i.                -O shumisa milayo    kumedzeaho.           -Vhu¾anzi ha u         Tshibveledzwa a
                  luthihi, tshi           -O shumisa milayo yo     yo teaho ya          -U shumisa            pulana na/kana         tsho ngo kumedzwa
                  kumedzeaho.             teaho ya tshivhumbeo     tshivhumbeo nga      muhumbulo u           mvetomveto zwo         zwavhuµi. U
                  -O kona lwa n¾hesa      lwa n¾ha vhukuma.        n»ila yo dziaho.     fushaho kha u         bveledza               shumisa milayo ya
                  kha u shumisa milayo                                                  bveledza ¾ho»ea       tshibveledzwa tsho     tshivhumbeo nga
                  yo teaho ya                                                           dzo teaho dza         linganelaho, tsho      n»ila yo
                  tshivhumbeo.                                                          tshivhumbeo           faranaho nahone        khakheaho.
                                                                                        tshatshibveledzwa.    tshi kumedzeaho.

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
  Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                        6                                                      DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                     NSC – Memorandamu

                                                                                                             -U na muhumbulo
                                                                                                             wo linganelaho wa
                                                                                                             ¾ho»ea dza
                                                                                                             tshivhumbeo tsha
                                                                                                             tshibveledzwa-
                                                                                                             fhedzi hu na u
                                                                                                             ¾ahedzwa ha zwithu
                                                                                                             zwa ndeme.
                         8–10                    7–7½                   6–6½                 5–5½                   4–4½                  3–3½                   0–2½

                 -U shumisa              -Tshibveledzwa tsho      -Mushumo wo          -Mushumo wo           -Mushumo wo            -Mushumo wo           -Mushumo wo fha¾wa
  LUAMBO,
                 zwivhumbeo zwone-       fha¾wa zwavhu»i          fha¾wa zwavhu»i, u   fha¾wa lu fushaho.    fha¾wa lwo tou         fha¾wa lwa fhasi      lwa fhasi nahone zwo
TSHITAELA NA     zwone zwa girama,       vhukuma, nahone nga      a vhalea.            Vhukhakhi vhu re      linganelaho. Hu na     nahone zwi a kon»a    ¿walwaho zwo
U SEDZULUSA      nga n»ila yone kha      n»ila yone.              -N»ivho ya maipfi    hone a vhu khakhisi   vhukhakhi ho           u tevhelelea.         vhilingana.
    (LTS)        tshibveledzwa.          -N»ivho ya maipfi yo     yo tea ndivho, vha   nyelelo ya            vhalahonyana.          -N»ivho ya maipfi i   -N»ivho ya maipfi i
                 -N»ivho ya maipfi yo    tea ndivho, vha          ¾anganedzaho         mafhungo.             -N»ivho ya maipfi i    ¾o»a u lulamiswa      ¾o»a ndulamiso zwi
(MARAGA: 10)     tea tsho¾he ndivho,     ¾anganedzaho             mafhungo na          -N»ivho ya maipfi i   fhasi nahone a i tei   nahone a i tei        hone, nahone a i tei
                 vha ¾anganedzaho        mafhungo na nyimele.     nyimele.             a fusha zwi tshi      tsho¾he ndivho, vha    ndivho, vha           ndivho.
                 mafhungo na nyimele.    -Tshitaela, thouni na    -Tshitaela, thouni   kwama ndivho, vha     ¾anganedzaho           ¾anganedzaho          -Tshitaela, ndivho na
                 -Tshitaela, ndivho na   redzhisi¾ra hunzhi zwo   na redzhisi¾ara      ¾anganedzaho          mafhungo na            mafhungo na           vha ¾anganedzaho
                 redzhisi¾ara zwo tea    tea.                     hunzhi zwo tea.      mafhungo na           nyimele.               nyimele.              mafhungo a zwi
                 tsho¾he-tsho¾he.        -Hunzhi a hu na          -Hunzhi a hu na      nyimele.              Tshitaela,             -Tshitaela, thouni    anani/tshimbilelani na
                 -A hu na vhukhakhi      vhukhakhi nga murahu     vhukhakhi nga         -Tshitaela, thouni   redzhisi¾ara na        na redzhisi¾ara a     ¾hoho ya mafhungo.
                 na vhuthihi nga         ha u vhalulula na u      murahu ha u          na redzhisi¾ara zwo   thouni zwo tsa.        zwo ngo tea.          -Ho »alesa vhukhakhi
                 murahu ha u vhalula     sedzulusa.               vhalulula na u       tea lu fushaho.        -Hu na vhukhakhi      - Tshibveledzwa       na n»a»o nga murahu
                 na u sedzulusa.         -Vhulapfu ho tea.        sedzulusa.           -Hu na vhukhakhi      ho vhalaho nga         tsho »ala             ha u vhalulula na u
                 -Vhulapfu ho tea.                                -Vhulapfu ho tea.    vhu si vhunzhi nga    murahu ha u            vhukhakhi, naho ho    sedzulusa.
                                                                                       murahu ha u           vhalulula na u         µi vha na u           -Vhulapfu – Zwo
                                                                                       vhalulula na u        sedzulusa.             vhalulula na u        lapfesa/pfufhifhalesa
                                                                                       sedzulusa.            -Vhulapfu ho           sedzulusa.            u fhirisa mpimo.
                                                                                       -Vhulapfu ho ¾o»ou    lapfesa/               -Zwo lapfesa/
                                                                                       vha vhu teaho.        pfufhifhalesa.         pfufhifhalesa.

  Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
   Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                          7                                                       DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                        NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI (20)
   KHOUDU              Khoudu 7:               Khoudu 6:              Khoudu 5:             Khoudu 4:               Khoudu 3:             Khoudu 2:             Khoudu 1:
                     Vhuswikeleli ha         Vhuswikeleli ha        Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli vhu        Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli ha        U sa swikelela
                         n¾hesa                  n¾ha                   dziaho               fushaho               linganelaho              fhasi
                       80–100%                  70–79%                 60–69%                50–59%                  40–49%                30–39%                  0–29%
                        10½–13                  9½–10                    8–9                 6½–7½                     5½–6                  4–5                   0–3½

                    -N»ivho yo dziaho       -N»ivho ya vhu»isa     -N»ivho yo dziaho      -N»ivho i fushaho      -N»ivho yo            -N»ivho ya fhasi ya   -A hu na n»ivho ya
                    tsho¾he ya ¾ho»ea       ya ¾ho»ea dza          ya ¾ho»ea dza          ya ¾ho»ea dza         linganelaho ya         ¾hoµea dza            ¾ho»ea dza
ZWI RE NGOMU,       dza tshibveledzwa.      tshibveledzwa.         tshibveledzwa.         tshibveledzwa.        ¾ho»ea dza             tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
VHUPULANI NA        -Vhu¿wali ho            -U ¾ana vhudzivha      -U ¿wala– mugudi u     -U ¿wala – mugudi     tshibveledzwa.         Phindulo kha          -U ¿wala – mugudi
TSHIVHUMBEO         rombaho/dziaho –        ho angalalaho ha       fara vhu¾ala hone,     u a xedza vhu¾ala     -Phindulo i shaedza    mushumo uyu i         u liana na ¾hoho,
                    mugudi u fara           vhutsila ha u ¿wala.   hu na u liana/xelana   fhedzi zwa si         vhu¾ala.               sumbedza vhu¾ala      ¾halutshedzo hunzhi
    (NVT)
                    vhu¾ala hone-hone,      -Vhu¿wali ho           zwi¾uku na ¾hoho.      khakhise               -U ¿wala – mugudi u   vhusekene.            i a xela.
 (MARAGA: 13)
                    ha liani na ¾hoho.      rombaho/dziaho –       -Zwi re ngomu na       ¾halutshedzo nga u    liana na ¾hoho         -U ¿wala – mugudi     -Zwi re ngomu na
                    -Zwi re ngomu na        mugudi u fara          mihumbulo zwo          angaredza.            ¾halutshedzo ya        u liana na ¾hoho,     mihumbulo zwa
                    mihumbulo yawe          vhu¾ala hone, ha       farana,                -Zwi re ngomu kha     polika hu¿we.          hu¿we                 tshibveledzwa a zwi
                    zwo farana tsho¾he,     liani na ¾hoho ya      zwidodombedzwa         tshibveledzwa na      -Zwi re ngomu na       ¾halutshedzo ya       yelani,
                    nahone                  mafhungo.              zwinzhi zwi tikedza    mihumbulo zwo         mihumbulo zwo          polika.               zwidodombedzwa
                    zwidodombedzwa          -Zwi re ngomu na       ¾hoho.                 farana lu fushaho,    farana lwo             -Zwi re ngomu na      zwi¾uku¾uku zwi
                    zwo¾he zwi tikedza      mihumbulo yawe         -Hu na vhu¾anzi ha     zwi¿we zwa            linganelaho, zwi¿we    mihumbulo zwa         tikedzaho ¾hoho.
                    ¾hoho.                  zwo farana, zwa        u pulana na u          zwidodombedzwa        zwa                    tshibveledzwa a       -U pulana/
                    -Vhu¾anzi ha u          ¾an»avhudzwa           sedzulusa zwo          zwi tikedza ¾hoho.    zwidodombedzwa         zwo ngo tou farana,   mvetomveto a zwi
                    pulana na/kana          zwavhu»isa, nahone     bveledzaho             -Vhu¾anzi ha u        zwi tikedza ¾hoho.     zwidodombedzwa        ho.
                    mvetomveto zwo          zwidodombedzwa         tshibveledzwa tshi     pulana na sedzulusa   -Vhu¾anzi ha u         zwi¾uku zwi           Tshibveledzwa a tshi
                    bveledza                zwo¾he zwi tikedza     kumedzeaho,            zwo bveledza          pulana na u            tikedzaho ¾hoho.      kumedzei/fushi.
                    tshibveledzwa tshi si   ¾hoho.                 tshavhu»i.             tshibveledzwa tshi    sedzulusa zwo          -A zwi tei Luambo     -Ho ngo shumisa
                    na vhukhakhi na         -Vhu¾anzi ha u         -O shumisa milayo      fushaho, tshi         bveledza               lwa Hayani, naho      milayo yo teaho ya
                    luthihi, nahone tshi    pulana na/kana         yo teaho ya            kumedzeaho.           tshibveledzwa tsho     ho pulaniwa na/       tshivhumbeo.
                    kumedzeaho.             mvetomveto zwo         tshivhumbeo.           -O shumisa            linganelaho, tshi      kana mvetomveto.
                    -O shumisa milayo       bveledza                                      muhumbulo u           kumedzeaho.            Tshibveledzwa a
                    yo¾he yo teaho ya       tshibveledzwa tsho                            fushaho wa ¾ho»ea     -U na muhumbulo        tsho ngo
                    tshivhumbeo.            fha¾waho zwavhu»i,                            dza tshivhumbeo.      wo linganelaho wa      kumedzwa
                                            tshi kumedzeaho.                                                    ¾ho»ea dza             zwavhu»i.
                                            -O shumisa milayo                                                   tshivhumbeo – hu na    -O shumisa milayo
                                            ya tshivhumbeo yo                                                   hu¿we u shaedza.       ya tshivhumbeo
                                            teaho nga n»ila                                                                            nga n»ila yo
                                            yavhu»i vhukuma.                                                                           khakheaho.

   Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
  Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                         8                                                          DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                      NSC – Memorandamu

                           6–7                   5–5½                    4½                    3½–4                      3                     2½                     0-2

                   -U shumisa              -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho    -Tshibveledzwa tsho     -Tshibveledzwa tsho     -Tshibveledzwa        -Tshibveledzwa tsho
                   zwivhumbeo zwone-       fha¾wa zwavhu»i       fha¾wa zwavhu»i,       fha¾wa lu fushaho.      fha¾wa lwo              tsho fha¾wa nga       fha¾wa nga n»ila ya
                   zwone zwa luambo        vhukuma nahone        nahone tshi a          Vhukhakhi vhu re        linganelaho. Hu na      n»ila i shaedzaho/    fhasi/i shaedzaho
   LUAMBO,         kha u ¿wala             nga n»ila yone.       vhalea.                hone a vhu khakhisi     vhukhakhi ho            ya fhasi, nahone      vhukuma, nahone
TSHITAILA NA U     tshibveledzwa,          -N»ivho ya maipfi     -N»ivho ya maipfi      nyelelo ya              vhalaho.                zwi a kon»a u         zwo vhilingana.
  SEDZULUSA        nahone zwo fha¾wa       hunzhi yo tea         yo tea ndivho, vha     mafhungo.               -N»ivho ya maipfi       tevhelelea.           -N»ivho ya maipfi i
                   zwavhu»i.               ndivho, vha           ¾anganedzaho           -N»ivho ya maipfi       yo shaedza nahone a     -N»ivho ya maipfi i   ¾o»a u lulamiswa ho
     (LTS)
                   -N»ivho ya maipfi yo    ¾anganedzaho          mafhungo na            yo tea ndivho, vha      i tei tsho¾he ndivho,   ¾o»a u lulamiswa      angalalaho
  (MARAGA: 7)
                   tea tsho¾he ndivho,     mafhungo na           nyimele.               ¾anganedzaho            vha ¾anganedzaho        hu¿we, nahone a i     vhukuma, nahone a
                   vha ¾anganedzaho        nyimele.               -Tshitaila, thouni    mafhungo na             mafhungo na             tei ndivho, vha       zwo ngo tea ndivho
                   mafhungo na             -Tshitaela, thouni    na redzhisi¾ara        nyimele.                nyimele.                ¾anganedzaho          na kathihi.
                   nyimele.                na redzhisi¾ara       hunzhi zwo tea.        -Tshitaela, thouni      -Tshitaela, thouni      mafhungo na           -Tshitaela, thouni
                   -Tshitaila, thouni na   hunzhi zwo tea.       -Tshibveledzwa itshi   na redzhisi¾ara zwi a   na redzhisi¾ara zwo     nyimele.              na redzhisi¾ara a zwi
                   redzhisi¾ara zwo tea    -Tshibveledzwa        a tshi na vhukhakhi    »i fusha.               tsela fhasi.            -Tshitaela, thouni    tshimbilelani na
                   tsho¾he.                hunzhi a hu na        vhunzhi nga murahu     -Tshibveledzwa tshi     -Tshibveledzwa tsho     na redzhisi¾ara a     ¾hoho.
                   -Tshibveledzwa a        vhukhakhi nga         ha u vhalulula na u    »i vha na vhukhakhi     faredza vhukhakhi       zwo ngo tea.          -Tshibveledzwa tsho
                   tshi na vhukhakhi       murahu ha u pulana    sedzulusa.             vhu si vhunzhi nga      ho vhalaho nga          -Tshibveledzwa        »ala vhukhakhi
                   nga murahu ha u         na u sedzulusa.       -Vhulapfu ho tea.      murahu ha u pulana      murahu ha u pulana      tsho »ala             vhunzhisa, na n»a»o
                   pulana na u             -Vhulapfu ho tea.                            na u sedzulusa.         na u sedzulusa.         vhukhakhi, naho       i re khagala nga
                   sedzulusa.                                                           -Vhulapfu ho ¾o»ou      -Vhulapfu – zwo         ho »i vha na u        murahu ha u pulana
                   -Vhulapfu ho tea.                                                    vha ho teaho.           lapfesa/                pulana/sedzuluswa.    na u sedzulusa.
                                                                                                                pfufhifhalesa.          -Vhulapfu – zwo       -Vhulapfu – zwo
                                                                                                                                        lapfesa/              lapfesa/
                                                                                                                                        pfufhifhalesa.        pfufhifhalesa.

  Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     9    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                NSC – Memorandamu

ADENDAMU/MEMORANDAMU

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO 1

KHETHEKANYO YA A: MAANEA
1.1 Dibeithi ye ra vha nayo tshikoloni tsha     Nganetshelo
    hashu.                                      Mbuletshedzo
                                                A u haseledza

1.2    Fhethu ha u »imvumvusa vhuponi ha        Nganetshelo
       hashu                                    U ¾a¾a
                                                Mbuletshedzo
1.3    Vhana vha tshikolo vha tea u vha vho     U vhuisa muhumbulo
       ambara yunifomo musi vhe tshikoloni      Nganetshelo
       tshifhinga tsho¾he                       U ¾a¾a

       Inwi ni a ima na i¼i ¼ikumedzwa?
       Tikedzani.
1.4    Vhuµi na vhuvhi ha u rengela ¿wana       Nganetshelo
       lu¾ingothendeleki                        Mbuletshedzo
                                                A u haseledza
1.5   Ndi humbula zwe mubebi/muun»i             U vhuisa muhumbulo
      wanga vha nndaya zwone                    Nganetshelo
1.6.1 Tshifanyiso                               Nganetshelo
                                                Mbuletshedzo
                                                A u haseledza
1.6.2 Tshifanyiso                               Nganetshelo
                                                Mbuletshedzo
                                                A u haseledza
1.6.3 Tshifanyiso                               Nganetshelo
                                                Mbuletshedzo
                                                A u haseledza

Nganetshelo:

Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela tshi¾ori kana zwiwo zwo no bvelelaho.
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori zwavhu»i

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    10    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                NSC – Memorandamu

Mbuletshedzo:

Mu¿wali u buletshedza tshithu nga vhu»alo.
Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa
muvhali.

A u haseledza:

Afha mu¿wali u imelela masia mavhili u lingana.
Mu¿wali ha tei u dzhia sia.

U vhuisa muhumbulo:

Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
U vhuisa mihumbulo u yelana na mi¼oro kana lutamo lwawe.
Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou ¼i imelela.

U ¾a¾a

Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a vhona zwithu ngayo.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika magumoni.
Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia/fhungo.
Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha fhungo ¼ine a khou ¼i imelela.

                                    ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                            50

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    11    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1      VHURIFHI HA VHUKONANI
         Tshivhumbeo:
         •   Vhurifhi ha vhukonani vhu na »iresi nthihi.
         •   Vhurifhi ha vhukonani vhu na theshano.
         •   Vhu na marangaphan»a.
         •   Vhu tea u vha na mutumbu.
         •   Vhu tea u vha na magumo.
         •   Vhu tea u vha na nyonesano.
         •   Thouni na redzhis¾ara zwi tee ndivho na vha¾anganedzi vha mafhungo.
         •   Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u
             swika magumoni.

2.2      TSHIPITSHI
         Tshivhumbeo:
         • ¹hoho: Thero ya mafhungo ane muambi a khou amba nga hao.
         • Theshano: Muambi u resha vhathu vhane a khou amba navho.
         • Mvulatswinga: Muambi u ri totela nga kule zwine a »o amba ngazwo.
         • Mutumbu: Muambi u bvisela mbuno dzawe dzo¾he khagala.
         • Phendelo: Muambi u vhina mafhungo awe, a ½ea themendelo, a
             livhuwa.

2.3      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU
         Tshivhumbeo
         • Dzina ¼a mufu.
         • Vho lovha lini.
         • Vho ri sia lini.
         • Vho sia vhana vhangana.
         • Vho vha vha tshi shuma ngafhi
         • Vho lovha lini.
         • Vha »o vhulungwa lini.

2.4      ATHIKILI YA MAGAZINI
         Tshivhumbeo:
         • ¹hoho: Mafhungo ane a khou ambiwa nga hao.
         • Mvulatswinga: U »ivhadza fhungo ¼ine a ¾o»ou ¼i ¾an»avhudza.
         • Mutumbu: U ½ea mbuno dzi bviselaho fhungo khagala.
         • Phendelo: U vhina fhungo ¼awe.
         • Thouni na redzhis¾ara zwi tea u vha zwo teaho.

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    12    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI/
                                 ZWA TSUMBEDZI/ZWA MAFHUNGO.

MBUDZISO 3

3.1      KHUNGEDZELO

         Tshivhumbeo:
         •   Dzina ¼a tshikungedzelwa.
         •   Fhethu hune tsha wanala hone.
         •   Zwidodombedzwa zwa vhukwamani.
         •   Tshumelo i wanalaho.
         •   Milayo ya AIDA: (khephusheni, fonto, luambo lwa u fhureledza,
             luambo lwa u kunga na mulaedza)

3.2      GARA¹A YA POSWO

         Tshivhumbeo:
         • Vhuyo.
         • Mulaedza.
         • Vhubvo.

3.3      NDAELA

         ¹ho»ea:
         •  I tea u sumbedza zwo iledzwaho
         •  I tea u sumbedza kutshimbilele
         •  I tea u sumbedza zwifhinga zwo teaho
         •  Kha i vhe pfufhi yo eµanaho.
         •  I tea u angaredza mulaedza wa ndeme.
         •  I tea u pfesesea.
         •  I ¿walwe nga luambo lu swikelelwaho nga vhathu vhanzhi.

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                    20
                                                         MARAGAGU¹E:                      100

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-feb-march-2014-memo/d0fca38c-1876-4372-b6ff-d0d4af41cd9b) — Tshivenda FAL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-feb-march-2014-memo/c57a459f-3a51-49f8-b1cc-14df8653f056) — Tshivenda FAL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2014-memo/31ae51f2-8624-4651-be3c-9ee07b0de1df) — Tshivenda FAL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2017-memo/8f848c5e-5047-476c-bddc-5846bfb967bf) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2013-memo/3932c4be-76e1-42ea-9b56-b59491fe944e) — Tshivenda FAL · Memo · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2012-memo/41c6b425-41fb-4dd4-acba-cf55b3ad74dc) — Tshivenda FAL · Memo · 2012 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
