# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2017 Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 3 memorandum from the Feb March 2017, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2017-memo/8f848c5e-5047-476c-bddc-5846bfb967bf
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2017-memo/8f848c5e-5047-476c-bddc-5846bfb967bf)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · Feb March · 2017 · tshivenda. Memorandum, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2017/ac749f55-b62d-478f-9739-bc2d2e08a507) — QP · 2017 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                  GIREIDI YA
                                      1212

          TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U
                         112 12
                       THOMA  (FAL)

                       BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                       LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2017

                                 MEMORANDAMU

MARAGA: 100

                          Memorandamu uyu u na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                            2                                        DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017

                                                                                 NSC – Memorandamu

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ¼A VHURARU 3).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo
  tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza
  maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50]
          Khr i t he r i a                              Zwa nṱhesa              Tshi k i li t sho ne    Vhuk o ni ha vhuk at i /vhu    Vhuk o ni ha fhasi            U sa k o na
                                                                                                        fushaho /ho li nganelaho
 ZW I RE NGOMU &                                            28–30                      22–24                       16–18                       10–12                     4–6
 VH UPULANI ( NV)                                 -Mihumbulo i               -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                                  gobolaho/¾okonyaho i sa    tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tshoṱhe
 (Zwo ¿waliwaho na                                vhambedzwi/                -Zwi yelana tshoṱhe na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)                                       lavhelelwiho               ṱhoho nahone zwa           linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone     ṱanganaho nahone i si na

                                Mai m o a n¾ ha
 Nzudzanyo ya mihumbulo na                        -Mihumbulo ya vhu¾ali, i   takadza                    tendisea                      i si na vhusiki ha       sia
 vhupulani/                                       ¾okonyaho nahone yo        -Hu na vhu¾anzi ha         -Zwo dzudzanywa nahone        mu½e                     -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho, vha                     vhibvaho                   mihumbulo yo vhibvaho      zwa dovha zwa lunzhedzana     -Vhu¾anzi vhu si gathi   zwo sokou dovhololwa
 ¾anganedzaho mafhungo na                         -Zwo dzudzanywa            -Zwo dzudzanywa            lwo linganelaho/lu fushaho,   ha nzudzanyo na u        -A zwo ngo dzudzanywa
 nyimele.                                         nahone zwa dovha zwa       nahone zwa dovha zwa       hu tshi katelwa               lunzhedzana zwo          nahone a zwi na
                                                  lunzhedzana tshidele lwa   lunzhedzana tshidele lwa   marangaphanḓa, mutumbu        teaho.                   ndunzhendunzhe.
 MA RAGA 30                                       tsho¾he, hu tshi katelwa   tsho¾he, hu tshi katelwa   na magumo/mupendelo.
                                                  marangaphan»a,             marangaphanḓa,
                                                  mutumbu na                 mutumbu na
                                                  magumo/mupendelo.          magumo/mupendelo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                      3                                         DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017

                                                                             NSC – Memorandamu

                                                       25–27                      19–21                        13–15                       7–9                      0–3
                                              -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi    -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi   -Phindulo yo anzaho     -A hu na ndingedzo ya u
                                              zwo ri shaedzinyana        -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we    u sa yelana ha          fhindula ¾hoho/mbudziso
                                              musutshelo wa maanea o     takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o        mafhungo                -U polika tsho¾he na u sa
                                              lundwaho tshidele lwa      -Zwo dzudzanywa            -Mihumbulo yo dzudzanywa     -Mihumbulo i vho        tsha tea lwa tsho¾he

                            Mai m o a fhasi
                                              tsho¾hetsho¾he             nahone zwa dovha zwa       lwa ndinganelo nahone i a    sumbedza u liana na u   -A zwi na sia nahone zwo
                                              -Mihumbulo yo vhibva       lunzhedzana zwavhuḓi,      tendisea                     »a»isa                  vhilingana.
                                              ya lundwa lwa vhu¾ali      hu tshi katelwa            -Hu na hu¿we u fusha ha      -U shaedza vhu¾anzi
                                              -Zwo dzudzanywa            marangaphan»a,             nzudzanyo na                 ha nzudzanyo na
                                              nahone zwa dovha zwa       mutumbu na                 ndunzhendunzhe, hu tshi      ndunzhendunzhe zwo
                                              lunzhedzana tshidele lwa   magumo/mupendelo .         katelwa marangaphan»a,       teaho.
                                              tsho¾he, hu tshi katelwa                              mutumbu na
                                              marangaphan»a,                                        magumo/mupendelo.
                                              mutumbu na
                                              magumo/mupendelo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                            4                                          DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017

                                                                                  NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)
         Khr i t he r i a                               Zwa n¾ hesa               Tshi k i li t sho ne    Vhuk o ni ha vhuk at i /vhu     Vhuk o ni ha fhasi           U sa k o na
                                                                                                          fushaho /ho li nganelaho
 LUA MBO, TSHITAILA NA                                       14–15                       11–12                         8–9                          5–6                      0–3
 U DZUDZANYA ( LTD)                              -Thouni, redzhis¾ara,          -Thouni, redzhis¾ara,     -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
                                                 tshitaila na »ivhaipfi zwo     tshitail »ivhaipfi zwo    tshitaila »ivhaipfi zwo tea   tshitaila »ivhaipfi zwo   -Thouni, redzhis¾ara,
 Thouni, redzhis¾ara na                          tea tsho¾hetsho¾he ndivho,     tea vhukuma ndivho,       ndivho, vha ¾anganedzaho      tea zwi¾uku ndivho, vha   tshitaila »ivhaipfi a
 »ivhaipfi zwo teaho                             vha ¾anganedzaho               vha ¾anganedzaho          mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho mafhungo     zwo ngo tea ndivho,
 ndivho/zwiitei na nyimele                       mafhungo na nyimele            mafhungo na nyimele       -U shumiswa ho teaho ha       na nyimele                vha ¾anganedzaho

                              Mai m o a n¾ ha
 Munanguludzo wa maipfi                          -Luambo ndi lwa                -Luambo lu a ṱokonya      luambo u bveledza             -Ho shumiswa luambo       mafhungo na nyimele
 Kushumisele kwa luambo na                       vhu»ifulufheli ha n¾hesa, lu   nahone thouni yo          ¾halutshedzo                  lwa mutheo/fhasi          -U ho¾efhala ha
 milayo, zwiga zwa u vhala,                      nyanyulaho tsho¾he             shumiswaho ndi i          -Thouni yo tea                -Thouni na kushumisele    »ivhaipfi zwo anzesa
 girama, mupeleṱo                                -Lu a gobola nahone lwo        nyanyulaho                -U pfumiswa ha luambo ho      kwone kwa maipfi a zwo    lune u pfala ha
                                                pfuma u dzangelwa ha            -Hunzhi a hu na           shumiswa u khavhisa zwi re    ngo tea                   mafhungo zwa si tsha
 MA RAGA 15                                     thouni                          vhukhakhi ha girama       ngomu.                        -¶ivhaipfi ndi yo         konadzea na khathihi/
                                                -A hu na vhukhakhi ha           na mupele¾o                                             shaedzaho vhukuma.        zwa vho kon»a
                                                girama na mupeleṱo              -Lwo lundwa tshidele                                                              vhukuma.
                                                 -Lwo lundwa nga tshikili       vhukuma.
                                                 tsha ma¾hakhe¾hakheni.
                                                               13                        10                             7                           4
                                                 -Luambo ndi lwa n¾ha           -Luambo lu a kunga na     -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo shumiswa
                                                 vhukuma                        u nyanyula                linganelaho, fhedzi hu tshi   lwa u sa kona

                              Mai m o a fhasi
                                                -Lu a gobola nahone lwo         -Thouni ndi yo teaho, i   »i vha na vhu¾udze¾udze       -A hu na kana hu tou
                                                pfuma u dzangelwa ha            nyanyulaho                -Hu¿we u shumiswa ha          vha na zwi¾uku¾uku zwi
                                                thouni                          -Vhukhakhi vhu¾uku        luambo ho teaho nga u         sumbedzaho
                                                -A hu na vhukhakhi ha           ha girama na mupele¾o     angaredza, fhedzi u           muvanganyo wa
                                                girama na mupeleṱo              -Zwo lundwa tshidele      dzangelwa ha luambo ndi ha    mafhungo/mitaladzi
                                                 -Lwo lundwa nga tshikili       vhukuma.                  fhasi.                        -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
                                                 tsha ma¾hakheni.                                                                       lwa tsho¾he.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                         5                                        DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017

                                                              NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)
          Khr i t he r i a             Zwa nṱhesa             Tshi k i li t sho ne   Vhuk o ni ha vhuk at i /vhu     Vhuk o ni ha fhasi           U sa k o na
                                                                                     fushaho /ho li nganelaho
 TSH IVHUMBEO (T)                            5                        4                           3                           2                        0–1
                                 -Kubveledzele kwa ¾hoho   -Kubveledzele kwa         -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi dzi     -Hu na u shaedza ha
 Zwi¾alusi zwa tshibveledzwa     kwa n¾hesa                ¾hoho kwo                 vhudodombedzi zwo tea         pfadzaho                  mbuno dzo teaho
 Kubveledzelwe kwa phara na      -Vhudodombedzi ha         lunzhedzanaho             -Mafhungo/Mitaladzi, phara    -Mafhungo/Mitaladzi na    -Mafhungo/Mitaladzi na
 tshivhumbeo tsha                ma¾hakhe¾hakheni          -Vhudodombedzi ha         zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi »i vha na       phara zwo »ala
 mafhungo/mitaladzi              -Mafhungo/Mitaladzi,      ¾hoho hu pfadzaho         -Maanea o »i faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                 phara zwo fha¾wa na u     -Mafhungo/Mitaladzi,      pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a kha »i   -Maanea ha na
 MA RAGA: 5                      lundwa lwa n¾hesa         phara zwo vangwa lu                                     pfala naho hu na          mudzio/ha pfadzi.
                                 tsho¾hetsho¾he.           pfadzaho.                                               vhukhakhi.
 MA R A G A NYA NG A R E DZI             43–50                      33–40                      23–30                       13–20                     0–10

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                     6                                          DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017

                                                                          NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 30]
         Khr i t he r i a                Zwa n¾ hesa                   Tshi k i li t sho ne       Vhuk o ni ha vhuk at i /ho      Vhuk o ni ha fhasi              U sa k o na
                                                                                                 li nganelaho /vhu fushaho
 ZW I RE NGOMU,                             15–18                            11–14                          8–10                          5–7                          0–4
 VH UPULANI NA                   -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya              -Phindulo i sumbedza
 TSH IVHUMBEO (NVT)              ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           mutheo/fhasi, i               u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        bvukululaho n»ivhonyana       zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           ya zwi¾alusi zwa lushaka      lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                       vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     lwa tshibveledzwa             -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 vhupulani                       tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhuṱala                       -A hu na u farana ha
 ṱanganedzaho mafhungo na        -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 nyimele                         kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo           -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                       -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na        zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na           -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku.            tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
 nyimele.                        tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa.
                                 tshibveledzwa.                                                  hu¾uku.                       -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                               hu soliseaho.
 MA RAGA 18
 LUA MBO, TSHITAILA NA                      10–12                             8–9                            6–7                          4–5                         0–3
 U SE DZULUSA ( LTS)             -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                 na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ṱanganedzaho
 nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi.               fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a                -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ṱanganana
 mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        fusha/linganela               shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo              ndivho na khathihi
 MA RAGA 12                                                        -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi           thithisea.                    -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi.                    ¾halutshedzo.                                               ho¾efhala tsho¾he.
 MA RAGA NYA NG A R E DZI                   25–30                             19–23                          14–17                       9–12                           0–7

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                    7                                          DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017

                                                                         NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 20]
         Khr i t he r i a               Zwa n¾ hesa                   Tshi k i li t sho ne       Vhuk o ni ha vhuk at i /ho      Vhuk o ni ha fhasi              U sa k o na
                                                                                                li nganelaho /vhu fushaho
ZW I R E NGOMU,                             10–12                            8–9                            6–7                           4–5                         0–3
VH UPULANI NA                   -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya              -Phindulo i sumbedza
TSH IVHUMBEO (NVT)              ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           mutheo/fhasi, i               u shaya n»ivho ya
                                vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        bvukululaho n»ivhonyana       zwi¾alusi zwa lushaka
Phindulo na mihumbulo           -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           ya zwi¾alusi zwa lushaka      lwa tshibveledzwa
Nzudzanyo ya mihumbulo          vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     lwa tshibveledzwa             -¹halutshedzo yo
U dzhiela nzhele ndivho, vha    -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
¾anganedzaho mafhungo na        tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
tshivhumbeo/milayo na nyimele   lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhuṱala                       -A hu na u farana ha
                                -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
MA RAGA 12                      kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
                                -Zwi re ngomu na mihumbulo        -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
                                zwo lunzhedzana                   tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
                                -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
                                tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
                                zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
                                -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku.            tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
                                tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa.
                                tshibveledzwa.                                                  hu¾uku.                       -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                              hu soliseaho.
LUA MBO, TSHITAILA NA U                       7–8                             5–6                              4                            3                          0–2
SE DZULUSA (LTS)                -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ṱanganedzaho
nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi.               fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a                -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ṱanganana
mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        fusha/linganela               shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                  vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo              ndivho na khathihi
MA RAGA 8                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi           thithisea.                    -¹halutshedzo yo
                                                                  vhukhakhi .                   ¾halutshedzo.                                               ho¾efhala tsho¾he.
MA R A G A NYA NG A R E DZI                17–20                             13–15                          10–11                        7–8                           0–5

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     8     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
                                                NSC – Memorandamu

ADENDAMU/MEMORANDAMU

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO 1

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

1.1    Mveledziso ya saintsi na Nganetshelo
       thekhinolodzhi yo fha¾a -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela nga ha
       shango ¼ashu.              saintsi na thekhinolodzhi zwo fha¾aho shango ¼ashu.
                                  -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                  fhelaho.
                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                  zwavhu»i.
                                  Mbuletshedzo
                                  -Mu¿wali u buletshedza nga ha saintsi na
                                  thekhinolodzhi ya shango ¼ashu.
                                  -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba
                                  ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
                                  A u vhuisa muhumbulo
                                  -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea vhuµipfi
                                  na u nyanyuwa hawe nga saintsi na thekhinolodzhi.
                                  -U vhuisa mihumbulo u yelana na miloro kana
                                  lutamo lwawe.
                                  -Mu¿wali u kona u dzhia sia ¼ine a khou ¼i imelela.
1.2    I¼o ¼o vha ¼i tshi tou vha Nganetshelo
       µuvha ¼a madakalo.         -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela nga ha
                                  µuvha ¼a madakalo.
                                  -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                  fhelaho.
                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                  zwavhu»i.
                                  Mbuletshedzo
                                  -Mu¿wali u buletshedza madakalo nga vhu»alo.
                                  -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba
                                  ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
                                  A u vhuisa muhumbulo
                                  -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea vhuµipfi
                                  na u nyanyuwa hawe.
                                  -U vhuisa mihumbulo u yelana na miloro kana
                                  lutamo lwawe.
                                  -Mu¿wali u kona u dzhia sia ¼ine a khou ¼i imelela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     9     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
                                                NSC – Memorandamu

1.3     ºwalani maanea a re na       U vhuisa muhumbulo
        maipfi haya ... ndo la¾a     -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea vhu»ipfi
        ½owa na danda.               na u nyanyuwa hawe.
                                     -U vhuisa mihumbulo u yelana na mi¼oro kana
                                     lutamo lwawe.
                                     -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou ¼i imelela.
                                     Nganetshelo
                                     -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela tshi¾ori
                                     kana zwiwo zwo no bvelelaho.
                                     -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                     -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                     fhelaho.
                                     -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                     zwavhu»i.
1.4     U ¾hompha pfanelo dza        A u haseledza
        vha¿we ndi                   -Afha mu¿wali u imelela masia mavhili u lingana.
        vhuµifhinduleli ha           -Mu¿wali ha tei u dzhia sia.
        mu¿we na mu¿we.
1.5     Vhumatshelo vhu              U ¾a¾a khani
        zwan»ani zwa½u hu si         -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a vhona
        kha mu¿we muthu.             zwithu ngayo.
        ¹a¾ani.                      -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva
                                     mathomoni u swika magumoni.
                                     -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia/fhungo.
                                     -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou ¾o»a
                                     ¼i tshi tendiwa.
                                     -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha fhungo ¼ine a
                                     khou ¼i imelela.
1.6.1   Tshifanyiso                  Nganetshelo.
                                     - Mu¿wali u anetshela nga »uvha ¼e a ¿wala mulingo.
                                     -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                     fhelaho.
                                     -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                     zwavhu»i.
                                     Mbuletshedzo.
                                     -Afha mu¿wali a nga buletsha nga ha mulingo.
                                     A u haseledza.
                                     - Hu nga haseledzwa nga ha ndeme ya mulingo.
                                     U ¾a¾a khani.
                                     - Hu nga ¾a¾iwa khani nga ha tshifanyiso itsho u
                                     ¿wala mulingo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    10     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
                                                NSC – Memorandamu

1.6.2   Tshifanyiso                  Nganetshelo.
                                     -Mu¿wali a nga ¿wala nga ha vhubvo ha muµagasi.
                                     Mbuletshedzo. Hu nga buletshedzwa nga ha
                                     muµagasi.
                                     A u haseledza. Vhagudi vha nga haseledza nga ha
                                     ndeme ya muµagasi.
                                     U ¾a¾a khani. Hu nga ¾a¾iwa khani nga ha muµagasi.
1.6.3   Tshifanyiso                  Nganetshelo. Nga ha muongi a tshi khou ¾hogomela
                                     mulwadze .
                                     Mbuletshedzo. U buletshedza nga ha ¾hogomelo ya
                                     muongi.
                                     A u haseledza. U haseledza nga u ¾hogomela
                                     mulwadze nga muongi.
                                     U ¾a¾a khani. U ¾a¾a khani nga ha tshumelo dza
                                     muongi.
                                                                                           [50]

                                         ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                  50

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    11     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
            Vhurifhi ha tshishaka vhu na »iresi nthihi.
            Vhurifhi ha tshishaka vhu na theshano.
            Vhu na marangaphan»a.
            Vhu tea u vha na mutumbu.
            Vhu tea u vha na magumo.
            Vhu tea u vha na nyonesano.
            Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u
             swika magumoni.
            Tshivhumbeo tsha luambo tshi µo shanduka zwi tshi ya na ndivho.               [30]

2.2      TSHIPITSHI TSHA FOMALA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo
          U thoma u ¿wala tshitaila tshine tsha »o shumiswa, tshi no sumbedza
             uri zwo itea lini, ngafhi, ngani na ndivho, nnyi na mini.
          Mu¿wali u kunga vhathetshelesi.
          U fha¾a mbuno zwavhu»i o litsha u shumisesa maipfi nga n»ila yo
             kalulaho lune a sala a si tshe na ndeme.
          Tshipitshi tshi tea u kunga vhathetshelesi nge ha ko»elwa luambo.
          Magumo ndi a ndeme, a si manweledzo a zwe zwa ¿walwa.                           [30]

2.3      MUFHINDULANO

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo
          Hu ¿walwa madzina a vhabvumbedzwa kha tshanµa tsha monde tsha
             sia¾ari (mulanguli na mushumi).
          Hu shumiswa kholoni nga murahu ha dzina ¼a mubvumbedzwa ane a
             khou amba.
          Hu shumiswa mutaladzi muswa u sumbedza muambi muswa.                            [30]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    12     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
                                                NSC – Memorandamu

2.4      ATHIKILI YA GURANN¶A

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
          U ¿wala mbuno nga u pfufhifhadza, fhedzi nga mbuno.
          U lingedza u amba zwa vhukuma u sa xedzi muvhali.
          U nweledza nga ngona hu si na u kombamisa ngoho.
          U ½ea ¾hoho pfufhi na u engedza ku¾ohwana ku no pfala.
          U thoma nga mbuno dza ndeme dzi no amba uri:
             nnyi, mini, hani, lini, ngafhi, ngani na kha vhuhulu vhufhio.                 [30]

                                         ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                  30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    13     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI/
                                 ZWA TSUMBEDZI/ZWA MAFHUNGO.

MBUDZISO 3

3.1      KHUNGEDZELO

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
            Dzina ¼a tshikungedzelwa.
            Fhethu hune tsha wanala hone.
            Zwidodombedzwa zwa vhukwamani.
            Tshumelo i wanalaho.
            Milayo ya AIDA: (khephusheni, fonto, luambo lwa u fhureledza,
             luambo lwa u kunga na mulaedza)                                               [20]

3.2      GARA¹A YA THAMBO.

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
          I tea u sumbedza fhethu.
          Datumu na tshifhinga.
          Zwiambaro zwo teaho.
          Dzina ¼a murambi.
          Hu dzheniswe na vha no fhindulwa.
          Hu tea u khwa¾hisedzwa nga u fhindula nahone hu tea u sumbedzwa
             muthu ane vha tea u fhindula khae.                                            [20]

3.3      NDAELA

         Zwi lavhelelwaho

         ¹ho»ea:
           I tea u sumbedza zwo iledzwaho na zwine zwa fanela u itwa.
           I tea u vha na ndunzhendunzhe kha zwo ¿walwaho.
           I tea u sumbedza zwifhinga zwo teaho.
           Kha i vhe pfufhi yo eµanaho.
           I tea u angaredza mulaedza wa ndeme.
           I tea u pfesesea.
           I ¿walwe nga luambo lu swikelelwaho nga vhathu vhanzhi.                        [20]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                     20
                                                         MARAGAGU¹E:                       100

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-feb-march-2017-memo/ec3e0891-d88c-40af-ad53-230c6e6b1e5d) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-may-june-2017-memo/a6c31e8f-50ae-4887-b171-2a6e75bc140c) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2017-memo/9bbceb8f-51ab-49e6-aae7-bab629b562f4) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2014-memo/58cde16e-b722-4e30-bf69-5180b8840b84) — Tshivenda FAL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2013-memo/3932c4be-76e1-42ea-9b56-b59491fe944e) — Tshivenda FAL · Memo · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2012-memo/41c6b425-41fb-4dd4-acba-cf55b3ad74dc) — Tshivenda FAL · Memo · 2012 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
