# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2023, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-may-june-2023-mg/c075edbe-3eb7-44fa-a198-b2a478d5c09d
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-may-june-2023-mg/c075edbe-3eb7-44fa-a198-b2a478d5c09d)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-may-june-2023/bf5b2ee5-6f03-4a08-90c6-bd1004f68bb1) — QP · 2023 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                         2023

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

                                                                          MARAGA: 100

                     Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                          2                                                                                             DBE/2023
                                                                                SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ¼A VHURARU 3).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo
  tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza
  maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50]
           Khritheria                                   Zwa n¾hesa                      Tshikili tshone              Vhukoni ha vhukati/vhu             Vhukoni ha fhasi                 U sa kona
                                                                                                                      fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU &                                             28–30                            22–24                            16–18                          10–12                          4–6
 VHUPULANI                                      -Mihumbulo i gobolaho/           -Phindulo yo lundwa             -Phindulo i fushaho.               -Phindulo i shaedzaho       -Phindulo yo polikaho
                                                ¾okonyaho i sa vhambedzwi/       tshidele vhukuma.               -Mihumbulo yo lunzhedzana          ndunzhendunzhe.             tsho¾he.
 (Zwo ¿waliwaho na mihumbulo)                   lavhelelwiho.                    -Zwi yelana tsho¾he na          lwo linganelaho nahone zwi a       -Mihumbulo yo               -Mihumbulo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na

                                Maimo a n¾ha
                                                -Mihumbulo ya vhu¾ali, i         ¾hoho nahone zwa takadza.       tendisea.                          vhilinganaho, nahone i si   ¾angananaho nahone i si na
 vhupulani/                                     ¾okonyaho nahone yo              -Hu na vhu¾anzi ha              -Zwo dzudzanywa nahone zwa         na vhusiki ha mu½e.         sia.
 U dzhiela nzhele ndivho, vha                   vhibvaho.                        mihumbulo yo vhibvaho.          dovha zwa lunzhedzana lwo          -Vhu¾anzi vhu si gathi ha   -Ndi phambananadzo, zwo
 ¾anganedzaho mafhungo na                       -Zwo dzudzanywa nahone           -Zwo dzudzanywa nahone          linganelaho/lu fushaho, hu tshi    nzudzanyo na u              sokou dovhololwa.
 nyimele.                                       zwa dovha zwa lunzhedzana        zwa dovha zwa lunzhedzana       katelwa marangaphanµa,             lunzhedzana zwo teaho.      -A zwo ngo dzudzanywa
                                                tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    tshidele lwa tsho¾he, hu tshi   mutumbu na magumo/                                             nahone a zwi na
 MARAGA 30                                      katelwa marangaphan»a,           katelwa marangaphanµa,          mupendelo.                                                     ndunzhendunzhe.
                                                mutumbu na magumo/               mutumbu na magumo/
                                                mupendelo.                       mupendelo.
                                                            25–27                            19–21                            13–15                           7–9                            0–3
                                                -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo      -Zwo lundwa tshidele.           -Phindulo i a fusha fhedzi hu na   -Phindulo yo anzaho u sa    -A hu na ndingedzo ya u
                                                ri shaedzinyana musutshelo       -Mihumbulo i yelanaho, i        vhu¾udze¾udze hu¿we vhu            yelana ha mafhungo.         fhindula ¾hoho/mbudziso.
                                                wa maanea o lundwaho             takadzaho.                      khakhisaho mu¾o»o.                 -Mihumbulo i vho            -U polika tsho¾he na u sa

                                Maimo a fhasi
                                                tshidele lwa tsho¾hetsho¾he.     -Zwo dzudzanywa nahone          -Mihumbulo yo dzudzanywa           sumbedza u liana na u       tsha tea lwa tsho¾he.
                                                -Mihumbulo yo vhibva ya          zwa dovha zwa lunzhedzana       lwa ndinganelo nahone i a          »a»isa.                     -A zwi na sia nahone zwo
                                                lundwa lwa vhu¾ali.              zwavhuµi, hu tshi katelwa       tendisea.                          -U shaedza vhu¾anzi ha      vhilingana.
                                                -Zwo dzudzanywa nahone           marangaphan»a, mutumbu          -Hu na hu¿we u fusha ha            nzudzanyo na
                                                zwa dovha zwa lunzhedzana        na magumo/mupendelo.            nzudzanyo na                       ndunzhendunzhe zwo
                                                tshidele lwa tsho¾he, hu tshi                                    ndunzhendunzhe, hu tshi            teaho.
                                                katelwa marangaphan»a,                                           katelwa marangaphan»a,
                                                mutumbu na magumo/                                               mutumbu na magumo/
                                                mupendelo.                                                       mupendelo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                                       Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                              3                                                                                               DBE/2023
                                                                                    SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)

             Khritheria                                          Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone              Vhukoni ha vhukati/vhu              Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                                            fushaho/ho linganelaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA U                                             14–15                            11–12                            8–9                               5–6                           0–3
 DZUDZANYA                                             -Thouni, redzhisi¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhisi¾ara,        -Luambo a lu pfali.
                                                       na »ivhaipfi zwo tea               tshitaila »ivhaipfi zwo tea   »ivhaipfi zwo tea ndivho, vha      tshitaila »ivhaipfi zwo tea   -Thouni, redzhisi¾ara,
 Thouni, redzhisi¾ara na »ivhaipfi                     tsho¾hetsho¾he ndivho, vha         vhukuma ndivho, vha           ¾anganedzaho mafhungo na           zwi¾uku ndivho, vha           tshitaila »ivhaipfi a zwo
 zwo teaho ndivho/zwiitei na                           ¾anganedzaho mafhungo na           ¾anganedzaho mafhungo         nyimele.                           ¾anganedzaho mafhungo na      ngo tea ndivho, vha
 nyimele.

                                      Maimo a n¾ha
                                                       nyimele.                           na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha            nyimele.                      ¾anganedzaho mafhungo
 Munanguludzo wa maipfi                                -Luambo ndi lwa vhu»ifulufheli     -Luambo lu a ¾okonya          luambo u bveledza                  -Ho shumiswa luambo lwa       na nyimele.
 Kushumisele kwa luambo na                             ha n¾hesa, lu nyanyulaho           nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                      mutheo/fhasi.                 -U ho¾efhala ha »ivhaipfi
 milayo, zwiga zwa u vhala, girama,                    tsho¾he.                           shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea.                    -Thouni na kushumisele        zwo anzesa lune u pfala
 mupeleṱo.                                             -Lu a gobola nahone lwo pfuma      nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho           kwone kwa maipfi a zwo        ha mafhungo zwa si tsha
                                                      u dzangelwa ha thouni.              -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re         ngo tea.                      konadzea na khathihi/
 MARAGA 15                                            -A hu na vhukhakhi ha girama        vhukhakhi ha girama na        ngomu.                             -¶ivhaipfi ndi yo shaedzaho   zwa vho kon»a vhukuma.
                                                      na mupele¾o.                        mupele¾o.                                                        vhukuma.
                                                       -Lwo lundwa nga tshikili tsha      -Lwo lundwa tshidele
                                                       ma¾hakhe¾hakheni.                  vhukuma.
                                                                      13                               10                               7                               4
                                                       -Luambo ndi lwa n¾ha               -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho           -Luambo lwo shumiswa lwa

                                      Maimo a fhasi
                                                       vhukuma.                           nyanyula.                     linganelaho, fhedzi hu tshi »i     u sa kona.
                                                      -Lu a gobola nahone lwo pfuma       -Thouni ndi yo teaho, i       vha na vhu¾udze¾udze.              -A hu na kana hu tou vha
                                                      u dzangelwa ha thouni.              nyanyulaho.                   -Hu¿we u shumiswa ha luambo        na zwi¾uku¾uku zwi
                                                      -A hu na vhukhakhi ha girama        -Vhukhakhi vhu¾uku ha         ho teaho nga u angaredza,          sumbedzaho muvanganyo
                                                      na mupele¾o.                        girama na mupele¾o.           fhedzi u dzangelwa ha luambo       wa mafhungo/mitaladzi.
                                                       -Lwo lundwa nga tshikili tsha      -Zwo lundwa tshidele          ndi ha fhasi.                      -¶ivhaipfi yo ho¾efhala lwa
                                                       ma¾hakheni.                        vhukuma.                                                         tsho¾he.
 TSHIVHUMBEO                                                           5                                4                              3                                2                           0–1
                                                       -Kubveledzele kwa ¾hoho kwa        -Kubveledzele kwa ¾hoho       -Kubveledzele kwa ¾hoho na         -Dzi¿we mbuno ndi dzi         -Hu na u shaedza ha
 Zwi¾alusi zwa tshibveledzwa                           n¾hesa.                            kwo lunzhedzanaho.            vhudodombedzi zwo tea.             pfadzaho.                     mbuno dzo teaho.
 Kubveledzelwe kwa phara na                            -Vhudodombedzi ha                  -Vhudodombedzi ha             -Mafhungo/Mitaladzi, phara         -Mafhungo/Mitaladzi na        -Mafhungo/Mitaladzi na
 tshivhumbeo tsha mafhungo/                            ma¾hakhe¾hakheni.                  ¾hoho hu pfadzaho.            zwo fha¾wa lu fushaho.             phara zwi »i vha na           phara zwo »ala
 mitaladzi.                                            -Mafhungo/Mitaladzi, phara         -Mafhungo/Mitaladzi,          -Maanea o »i faredza zwi           vhukhakhi.                    vhukhakhi.
                                                       zwo fha¾wa na u lundwa lwa         phara zwo vangwa lu           pfadzaho/tendiseaho.               -Fhedzi maanea a kha »i       -Maanea ha na mudzio/
 MARAGA: 5                                             n¾hesa tsho¾hetsho¾he.             pfadzaho.                                                        pfala naho hu na              ha pfadzi.
                                                                                                                                                           vhukhakhi.
     MARAGANYANGAREDZI                                             43–50                            33–40                            23–30                           13–20                         0–10

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                 4                                                                                                DBE/2023
                                                                       SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 30]

            Khritheria                       Zwa n¾hesa                       Tshikili tshone                 Vhukoni ha vhukati/ho              Vhukoni ha fhasi                    U sa kona
                                                                                                             linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU, VHUPULANI                        15–18                              11–14                                8–10                             5–7                            0–4
 NA TSHIVHUMBEO                   -Phindulo ndi ya                     -Phindulo ndi yavhu»i             -Phindulo ndi i fushaho/          -Phindulo ndi ya mutheo/          -Phindulo i sumbedza u
                                  ma¾hakhe¾hakheni, i sa               vhukuma, i bvukululaho            linganelaho vhukuma, i            fhasi, i bvukululaho              shaya n»ivho ya zwi¾alusi
 Zwo ¿waliwaho na mihumbulo       vhambedzwi.                          n»ivho yo dziaho ya zwi¾alusi     bvukululaho n»ivho yo dziaho      n»ivhonyana ya zwi¾alusi zwa      zwa lushaka lwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo            zwa lushaka lwa                   ya zwi¾alusi zwa lushaka lwa      lushaka lwa tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
 vhupulani.                       vhibvaho.                            tshibveledzwa.                    tshibveledzwa.                    -Hu na u polika hu¿we hu          -¹halutshedzo yo
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     -N»ivho yo ¾an»avhuwaho              -O fara vhu¾ala/sia ¼one – A      -Ho ngo tou fara vhu¾ala hone     vhonalaho naho o fara             dzumbama, u polika ndi
 ¾anganedzaho mafhungo na         tsho¾he ya zwi¾alusi zwa lushaka     hu na u polika.                   tsho¾he lini – hu na u polika     vhu¾ala.                          hu hulwane.
 nyimele.                         lwa tshibveledzwa.                   -Zwi re ngomu na mihumbulo        hu¿we hu vhonalaho.               -Zwi re ngomu na mihumbulo        -A hu na u farana ha zwi
 Phindulo na mihumbulo            -Ku¿walele kwo tou fombe kha         zwo lunzhedzana.                  -Zwi re ngomu na mihumbulo        a zwo ngo tou farana tsho¾he      re ngomu na mihumbulo.
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        sia ¼one.                            -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo »i lunzhedzana.               lini.                             -Zwidodombedzwa
 vhupulani.                       -Zwi re ngomu na mihumbulo           tsho¾he, zwidodombedzwa           -Zwi¿we zwidodombedzwa zwi        -Zwidodombedzwa zwi¾uku           zwi¾uku¾uku zwi tikedza
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     zwo lunzhedzana.                     zwo¾he zwi tikedza ¾hoho.         tikedza ¾hoho.                    zwi tikedza ¾hoho.                ¾hoho.
 ¾anganedzaho mafhungo na         -Zwo ¾an»avhudzwa lwa tsho¾he,       -Tshivhumbeo ndi tsho teaho       -Nga u angaredza, tshivhumbeo     -Hu na u shaedza hu               -A ho ngo tevhedzwa
 tshivhumbeo/milayo na nyimele.   zwidodombedzwa zwo¾he zwi            naho hu na vhukhakhi              ndi tshone, fhedzi hu na u        vhonalaho ha kushumisele          milayo yone ya
                                  tikedza ¾hoho.                       vhu¾uku.                          polika hu¾uku.                    kwa milayo na tshivhumbeo.        tshivhumbeo tsha
                                  -Tshivhumbeo ndi tshonetshone                                                                            -¹hahelelo/U shaedza ndi hu       tshibveledzwa.
 MARAGA 18                        tsho teaho tshibveledzwa.                                                                                soliseaho.
 LUAMBO, TSHITAILA NA U                         10–12                               8–9                                6–7                               4–5                            0–3
 SEDZULUSA                        -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila na   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,
                                  »ivhaipfi, ndi zwi teaho lwa         na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u    ma¾hakhe¾hakheni ndivho, vha         tsho¾he ndivho, vha               tsho¾he ndivho, vha               zwi¾uku ndivho, vha               zwi sa ananiho na ndivho,
 nyanyula, tshitaila, vha         ¾anganedzaho mafhungo na             ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo na          vha ¾anganedzaho
 ¾anganedzaho mafhungo na         nyimele.                             nyimele.                          nyimele.                          nyimele.                          mafhungo na nyimele.
 nyimele.                         -Girama ndi yoneyone nahone yo       -Nga u angaredza, girama ndi      -Hu na hu¿we vhukhakhi ha         -Girama yo shaedza, i na          -Zwo »ala vhukhakhi
 Munanguludzo wa maipfi           fha¾wa tshidele.                     yone nahone yo fha¾wa             girama.                           vhukhakhi ho vhalaho.             nahone zwo ¾anganana.
 Zwiga zwa mu¿walo na mupele¾o.   -A hu na vhukhakhi.                  zwavhu»i.                         -¶ivhaipfi i a fusha/linganela.   -¶ivhaipfi ndi yo shaedzaho       -¶ivhaipfi a i tei ndivho
                                                                       -¶ivhaipfi ndi yavhu»i            -Fhedzi vhukhakhi vhu re hone     vhukuma.                          na khathihi.
 MARAGA 12                                                             vhukuma.                          a vhu thithisi ¾halutshedzo.      -¹halutshedzo yo thithisea.       -¹halutshedzo yo
                                                                       -Hunzhi a hu na vhukhakhi.                                                                            ho¾efhala tsho¾he.
    MARAGANYANGAREDZI                          25–30                               19–23                             14–17                              9–12                             0–7

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                 5                                                                                                 DBE/2023
                                                                       SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 20]

           Khritheria                       Zwa n¾hesa                         Tshikili tshone                Vhukoni ha vhukati/ho               Vhukoni ha fhasi                    U sa kona
                                                                                                             linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI                         10–12                               8–9                                 6–7                               4–5                            0–3
NA TSHIVHUMBEO                   -Phindulo ndi ya                      -Phindulo ndi yavhu»i             -Phindulo ndi i fushaho/           -Phindulo ndi ya mutheo/          -Phindulo i sumbedza u
                                 ma¾hakhe¾hakheni, i sa                vhukuma, i bvukululaho            linganelaho vhukuma, i             fhasi, i bvukululaho              shaya n»ivho ya zwi¾alusi
Phindulo na mihumbulo            vhambedzwi.                           n»ivho yo dziaho ya zwi¾alusi     bvukululaho n»ivho yo dziaho       n»ivhonyana ya zwi¾alusi zwa      zwa lushaka lwa
Nzudzanyo ya mihumbulo           -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo             zwa lushaka lwa                   ya zwi¾alusi zwa lushaka lwa       lushaka lwa tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
U dzhiela nzhele ndivho, vha     vhibvaho.                             tshibveledzwa.                    tshibveledzwa.                     -Hu na u polika hu¿we hu          -¹halutshedzo yo
¾anganedzaho mafhungo na         -N»ivho yo ¾an»avhuwaho               -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A hu    -Ho ngo tou fara vhu¾ala hone      vhonalaho naho o fara             dzumbama, u polika ndi
tshivhumbeo/milayo na nyimele.   tsho¾he ya zwi¾alusi zwa lushaka      na u polika.                      tsho¾he lini – hu na u polika      vhu¾ala.                          hu hulwane.
                                 lwa tshibveledzwa.                    -Zwi re ngomu na mihumbulo        hu¿we hu vhonalaho.                -Zwi re ngomu na mihumbulo        -A hu na u farana ha zwi
MARAGA 12                        -Ku¿walele kwo tou fombe kha          zwo lunzhedzana.                  -Zwi re ngomu na mihumbulo         a zwo ngo tou farana tsho¾he      re ngomu na mihumbulo.
                                 sia ¼one.                             -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo »i lunzhedzana.                lini.                             -Zwidodombedzwa
                                 -Zwi re ngomu na mihumbulo            tsho¾he, zwidodombedzwa           -Zwi¿we zwidodombedzwa zwi         -Zwidodombedzwa zwi¾uku           zwi¾uku¾uku zwi tikedza
                                 zwo lunzhedzana.                      zwo¾he zwi tikedza ¾hoho.         tikedza ¾hoho.                     zwi tikedza ¾hoho.                ¾hoho.
                                 -Zwo ¾an»avhudzwa lwa tsho¾he,        -Tshivhumbeo ndi tsho teaho       -Nga u angaredza, tshivhumbeo      -Hu na u shaedza hu               -A ho ngo tevhedzwa
                                 zwidodombedzwa zwo¾he zwi             naho hu na vhukhakhi              ndi tshone, fhedzi hu na u         vhonalaho ha kushumisele          milayo yone ya
                                 tikedza ¾hoho.                        vhu¾uku.                          polika hu¾uku.                     kwa milayo na tshivhumbeo.        tshivhumbeo tsha
                                 -Tshivhumbeo ndi tshonetshone                                                                              -¹hahelelo/U shaedza ndi hu       tshibveledzwa.
                                 tsho teaho tshibveledzwa.                                                                                  soliseaho.
LUAMBO, TSHITAILA NA U                           7–8                                 5–6                                  4                                 3                             0–2
SEDZULUSA                        -Thouni, redzhisi¾ara, tshitaila na   -Thouni, redzhisi¾ara,            -Thouni, redzhisi¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhisi¾ara,            -Thouni, redzhisi¾ara,
                                 »ivhaipfi, ndi zwi teaho lwa          tshitaila na »ivhaipfi, ndi zwi   na »ivhaipfi, ndi zwi teaho        tshitaila na »ivhaipfi, ndi zwi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi
Thouni, redzhisi¾ara, ndivho/u   ma¾hakhe¾hakheni ndivho, vha          teaho tsho¾he ndivho, vha         tsho¾he ndivho, vha                teaho zwi¾uku ndivho, vha         zwi sa ananiho na ndivho,
nyanyula, tshitaila, vha         ¾anganedzaho mafhungo na              ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo na           ¾anganedzaho mafhungo na          vha ¾anganedzaho
¾anganedzaho mafhungo na         nyimele.                              nyimele.                          nyimele.                           nyimele.                          mafhungo na nyimele.
nyimele.                         -Girama ndi yoneyone nahone yo        -Nga u angaredza, girama ndi      -Hu na hu¿we vhukhakhi ha          -Girama yo shaedza, i na          -Zwo »ala vhukhakhi
Munanguludzo wa maipfi.          fha¾wa tshidele.                      yone nahone yo fha¾wa             girama.                            vhukhakhi ho vhalaho.             nahone zwo ¾anganana.
Zwiga zwa mu¿walo na mupele¾o.   -A hu na vhukhakhi.                   zwavhu»i.                         -¶ivhaipfi i a fusha/linganela.    -¶ivhaipfi ndi yo shaedzaho       -¶ivhaipfi a i tei ndivho
                                                                       -¶ivhaipfi ndi yavhu»i            -Fhedzi vhukhakhi vhu re hone      vhukuma.                          na khathihi.
MARAGA 8                                                               vhukuma.                          a vhu thithisi ¾halutshedzo.       -¹halutshedzo yo thithisea.       -¹halutshedzo yo
                                                                       -Hunzhi a hu na vhukhakhi .                                                                            ho¾efhala tsho¾he.
   MARAGANYANGAREDZI                           17–20                                13–15                             10–11                              7–8                              0–5

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     6                           DBE/2023
                                          SCE/NSC – Tsumbanµila ya u maka

ADENDAMU/MEMORANDAMU
KHETHEKANYO YA A: MAANEA
MBUDZISO 1

KHETHEKANYO YA A: MAANEA
1.1  Munyanya wa »uvha ¼a mabebo               Nganetshelo
     we wa ntakadzesa.                         -Aya ndi maanea ane mu¿wali u
                                               anetshela nga munyanya wa mabebo we
                                               wa ntakadzesa.
                                               -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u
                                               tendisea.
                                               -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                               tshifhinga tsho fhiraho.
                                               -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                               tshi¾ori zwavhu»i.
                                               Mbuletshedzo
                                               -Mu¿wali      u   buletshedza    nga   ha
                                               munyanya wa mbingano une a sa μo u
                                               hangwa vhutshiloni hawe.
                                               -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a
                                               khou amba ngazwo muhumbuloni wa
                                               muvhali.
1.2      Afrika Tshipembe na zwivhuya          Mbuletshedzo
         zwa¼o.                                -Mu¿wali u buletshedza nga ha Afurika
                                               Tshipembe na zwivhuya zwa¼o.
                                               -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwo
                                               bvelelaho muhumbuloni wa muvhali.
                                               Nganetshelo
                                               -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela
                                               nga ha Afurika Tshipembe na zwivhuya
                                               zwa¼o.
                                               -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u
                                               tendisea.
                                               -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                               tshifhinga tsho fhelaho/tsha zwino.
                                               -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                               mafhungo zwavhu»i.
                                               U vhuisa muhumbulo
                                               -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i
                                               ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe nga ha
                                               Afurika Tshipembe na zwivhuya zwa¼o.
                                               -U vhuisa mihumbulo u yelana na
                                               mafhungo ayo.
                                               -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou
                                               ¼i imelela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     7                           DBE/2023
                                          SCE/NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.3      Vhu¾ali na mikhwa yavhuμi zwi U vhuisa muhumbulo
         μisa zwivhuya vhutshiloni.    -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i
                                       ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                       -U vhuisa mihumbulo u yelana na mi¼oro
                                       kana lutamo lwawe.
                                       -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou
                                       ¼i imelela.
                                       Nganetshelo
                                       -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela
                                       tshi¾ori kana zwiwo zwo no bvelelaho.
                                       -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u
                                       tendisea.
                                       -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                       tshifhinga tsho fhelaho/tshi»aho.
                                       -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                       tshi¾ori zwavhu»i.
1.4      He¼o »uvha ndo »isola uri ndo U vhuisa muhumbulo
         ¾utshela mini nae.            -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo nga
                                       ha »uvha ¼e a »isola o ¾uwa na mu¿we
                                       muthu. U vhuisa mihumbulo u yelana na
                                       mi¼oro yawe.
                                       -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou
                                       ¼i imelela.
                                       Nganetshelo
                                       -Mu¿wali u anetshela tshi¾ori kana zwiwo
                                       zwo vhifhaho zwo bvelelaho nge a ¾uwa
                                       na mu¿we muthu.
                                       -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u
                                       tendisea.
                                       -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                       tshifhinga tsho fhelaho.
                                       -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                       tshi¾ori zwavhu»i.
                                       Mbuletshedzo
                                       -Mu¿wali u buletshedza nga zwi si zwa
                                       zwavhuµi zwo vhangwaho nga u ¾uwa na
                                       mu¿we muthu.
                                       -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a
                                       khou amba ngazwo muhumbuloni wa
                                       muvhali.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     8                           DBE/2023
                                          SCE/NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.5      Gavhelo ¼a R350,00 ¼i tea u           U ¾a¾a khani
         fheliswa kana a ¼o ngo tea u          -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a
         fheliswa. ¹a¾ani ni tshi tenda        vhona zwithu ngayo.
         kana ni tshi hanedza.                 -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u
                                               bva mathomoni u swika magumoni.
                                               -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we
                                               sia/fhungo.
                                               -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine
                                               a khou ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
                                               -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha
                                               fhungo ¼ine a khou ¼i imelela.
                                               Nganetshelo
                                               -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela
                                               tshi¾ori kana zwiwo zwo no bvelelaho.
                                               -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u
                                               tendisea.
                                               -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                               tshifhinga tsha zwino.
                                               -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                               tshi¾ori zwavhu»i.
                                               U vhuisa muhumbulo
                                               -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i
                                               ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                               -U vhuisa mihumbulo u yelana na mi¼oro
                                               kana lutamo lwawe.
                                               -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou
                                               ¼i imelela.
1.6      Tshifanyiso                           Nganetshelo.
                                               -Mu¿wali u anetshela nga ha zwirengiswa
                                               zwa miroho.
                                               -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u
                                               tendisea.
                                               -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                               tshifhinga tsho fhelaho.
                                               -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                               tshi¾ori zwavhu»i.
                                               Mbuletshedzo.
                                               -Afha mu¿wali a nga buletshedza nga ha
                                               zwirengiswa zwa miroho.
                                               -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a
                                               khou amba ngazwo muhumbuloni wa
                                               muvhali.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     9                           DBE/2023
                                          SCE/NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.7      Tshifanyiso                           Nganetshelo
                                               -Mu¿wali a nga anetshela nga ha
                                               mahovhohovho.
                                               -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u
                                               tendisea.
                                               -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                               tshifhinga tsha zwino.
                                               -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                               tshi¾ori zwavhu»i.
                                                Mbuletshedzo.
                                               -Hu      nga    buletshedzwa    nga   ha
                                               mahovhohovho.
                                               -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a
                                               vhona zwithu ngayo.
                                               -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u
                                               bva mathomoni u swika magumoni.
                                               -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia/
                                               fhungo.
                                               -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine
                                               a khou ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
1.6.3    Tshifanyiso                           Nganetshelo.
                                               -Mu¿wali a nga anetshela nga ha mmbwa
                                               ine a vha nayo/ a i µivha.
                                               -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u
                                               tendisea.
                                               -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                               tshifhinga tsho fhelaho.
                                               -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                               tshi¾ori zwavhu»i.
                                                Mbuletshedzo.
                                               -Hu nga buletshedzwa nga ha mmbwa.
                                               -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a
                                               vhona zwithu ngayo.
                                               -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u
                                               bva mathomoni u swika magumoni.
                                               -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia/
                                               fhungo.
                                               -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine
                                               a khou ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
                                               -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha
                                               fhungo ¼ine a khou ¼i imelela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    10                           DBE/2023
                                          SCE/NSC – Tsumbanµila ya u maka

                                               U vhuisa muhumbulo
                                               -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i
                                               ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                               -U vhuisa mihumbulo u yelana na mi¼oro
                                               kana lutamo lwawe.
                                               -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou
                                               ¼i imelela.

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                            50

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    11                           DBE/2023
                                          SCE/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

             Vhu na μiresi nthihi i tevhelwaho nga datumu.
             Vhu na theshano.
             Vhu na marangaphanμa ane a ½ea ludungela muvhali nga ha mafhungo
              ane a μo vhala ngao kha vhurifhi uho.
             Vhu na mutumbu.
             Vhu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u
              swika magumoni.
             Vhu tea u vha na nyonesano.
             Madzina a mu¿wali.                                                                   [30]

2.2      KHARIKHU·AMU VITHAE

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

            Vhu½e: Dzina, µuvha ¼a mabebo, lushaka, nomboro ya vhu½e, µiresi.
            Ndalukanyo sa Gireidi yo phasiwaho.
            Tshenzhemo ya mushumo.
            Zwine a funesa.
            Vha kwamiwaho.
            I vhe pfufhi u sa fhira masia¾ari mavhili.
            Tshitaela tshi fanela u vha tsha fomala nahone tsho livhaho.                          [30]

2.3      MUVHIGO

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

            Mathomele, khethekanyo ya u tou angaredza.
            Khethekanyo ya thenikha¼a.
            U dodombedza tshithu, hu tshi katelwa mbonalo dzo¾he kana zwi¿we
             zwazwo.
            Zwipiµa na mishumo yazwo.
            Kutshilele na mushumo.
            Hu nga kha µivha na zwibveledzwa zwa u tou vhona zwine zwa nga
             fhelekedza izwo.                                                                      [30]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    12                           DBE/2023
                                          SCE/NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.4       TSHIPITSHI

          Zwi lavhelelwaho

          Tshivhumbeo:

             U thoma u ¿wala tshitaela tshine tsha µo shumiswa, tshi no sumbedza
              uri zwo itea lini, ngafhi, ngani na ndivho, nnyi na mini.
             Mu¿wali u kunga vhathetshelesi
             U fha¾a mbuno zwavhuµi wo litsha u shumisesa maipfi nga nµila yo
              kalulaho lune a sala a si tshe na ndeme.
             U linganya tsatsaladzo na u ½ea nµila dza khwi½e dza kuitele kwa
              zwithu.
             Magumo ndi a ndeme, a si manweledzo a zwe zwa ¿walwa.                                [30]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                            30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    13                   DBE/2023
                                          SCE/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI/
                                 ZWA TSUMBEDZI/ZWA MAFHUNGO.

MBUDZISO 3

3.1      FU·AYASI

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

             Muelo mu¾uku.
             ¹hohwana dzi kungaho ma¾o, zwine zwa nga vha zwi¼ogeni kana
              dzi¼ogo.
             ¹halutshedzo pfufhi nga ha tshibveledzwa/tshirengiswa.
             Mutevhe wa mbuelo kana zwine zwa ½etshedzwa.
             Zwidodombedzwa zwa vhukwamani.
             I fanela u vha na zwi vhonwaho nga ma¾o na zwite¿wa zwa nyolo.           [20]

3.2      WATSAAPU

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
          Madzina a murumeli na nomboro dzawe.
          Madzina a murumelwa na nomboro dzawe.
          Mulaedza une wa khou rumelwa.
          U sumbedza uri mulaedza wo swika nga thikhi kha lu¾ingokhwalwa.
          Mulaedza wa u fhindula.                                                     [20]

3.3      NDAELA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
            U ¾alutshedza kushumisele kwa tshishumiswa kana kuitele kwa tshithu.
            U ¾alusa matheriala une wa µo ¾oµea.
            U ¾alutshedza ndaela dzi re khagala na dzi re dzone nahone dzi
             lunzhedzanaho.
            U shumisa nomboro na bu¼ethe u sumbedza thevhekano kana
             ndunzhedunzhe.
            U shumisa ¼imudi ¼a ndaela.                                               [20]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                 20
                                                         MARAGAGU¹E:                   100

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — Tshivenda FAL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — Tshivenda FAL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2023/c39cba64-bf2d-4052-8a52-77c4e5a624a8) — Tshivenda FAL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2021-mg/ceeec5b6-8d4f-4104-bba0-240d3df54432) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL NSC P3 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-nsc-p3-may-june-2021-mg/3ec1ad3e-b574-42c1-8bfd-a487b2983bc5) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2020-memo/1ec55820-0e4f-401f-addb-0a48fef63b2c) — Tshivenda FAL · Memo · 2020 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2023/069f5cd2-bed9-4ed7-9ce9-c7b48e179840) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2023/144a6bf1-932b-48d2-9d4c-b72f491ba320) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
