# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 November 2017 Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 3 memorandum from the November 2017, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2017-memo/9bbceb8f-51ab-49e6-aae7-bab629b562f4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 November 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2017-memo/9bbceb8f-51ab-49e6-aae7-bab629b562f4)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · November · 2017 · tshivenda. Memorandum, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P3 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2017/b542908d-1f24-47e8-a636-22c9155b691c) — QP · 2017 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI YA 12

             TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U
                          THOMA (FAL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                     LARA 2017

                                  MEMORANDAMU

MARAGA: 100

                            Memorandamu uyu u na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                          2                                                                                     DBE/Lara 2017
                                                                                     NSC – Memorandamu

PFESESANI:

• Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ¼A VHURARU 3).
• Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
• Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo
  tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza
  maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
• Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50]
           Khritheria                                   Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone              Vhukoni ha vhukati/vhu             Vhukoni ha fhasi                 U sa kona
                                                                                                                     fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU &                                             28–30                           22–24                            16–18                          10–12                           4–6
 VHUPULANI (ZNV)                                -Mihumbulo i gobolaho/          -Phindulo yo lundwa             -Phindulo i fushaho.               -Phindulo i shaedzaho       -Phindulo yo polikaho
                                                ¾okonyaho i sa vhambedzwi/      tshidele vhukuma.               -Mihumbulo yo lunzhedzana          ndunzhendunzhe.             tsho¾he.
 (Zwo ¿waliwaho na mihumbulo)                   lavhelelwiho.                   -Zwi yelana tsho¾he na          lwo linganelaho nahone zwi a       -Mihumbulo yo               -Mihumbulo yo ¾anganaho
 Nzudzanyo ya mihumbulo na

                                Maimo a n¾ha
                                                -Mihumbulo ya vhu¾ali, i        ¾hoho nahone zwa takadza.       tendisea.                          vhilinganaho, nahone i si   nahone i si na sia.
 vhupulani/                                     ¾okonyaho nahone yo             -Hu na vhu¾anzi ha              -Zwo dzudzanywa nahone zwa         na vhusiki ha mu½e.         -Ndi phambananadzo, zwo
 U dzhiela nzhele ndivho, vha                   vhibvaho.                       mihumbulo yo vhibvaho.          dovha zwa lunzhedzana lwo          -Vhu¾anzi vhu si gathi ha   sokou dovhololwa.
 ¾anganedzaho mafhungo na                       -Zwo dzudzanywa nahone          -Zwo dzudzanywa nahone          linganelaho/lu fushaho, hu tshi    nzudzanyo na u              -A zwo ngo dzudzanywa
 nyimele.                                       zwa dovha zwa lunzhedzana       zwa dovha zwa lunzhedzana       katelwa marangaphanµa,             lunzhedzana zwo teaho.      nahone a zwi na
                                                tshidele lwa tsho¾he, hu tshi   tshidele lwa tsho¾he, hu tshi   mutumbu na magumo/                                             ndunzhendunzhe.
 MARAGA 30                                      katelwa marangaphan»a,          katelwa marangaphanµa,          mupendelo.
                                                mutumbu na magumo/              mutumbu na magumo/
                                                mupendelo.                      mupendelo.
                                                            25–27                           19–21                            13–15                           7–9                            0–3
                                                -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo     -Zwo lundwa tshidele.           -Phindulo i a fusha fhedzi hu na   -Phindulo yo anzaho u sa    -A hu na ndingedzo ya u
                                                ri shaedzinyana musutshelo      -Mihumbulo i yelanaho, i        vhu¾udze¾udze hu¿we vhu            yelana ha mafhungo.         fhindula ¾hoho/mbudziso.
                                                wa maanea o lundwaho            takadzaho.                      khakhisaho mu¾o»o.                 -Mihumbulo i vho            -U polika tsho¾he na u sa

                                Maimo a fhasi
                                                tshidele lwa tsho¾hetsho¾he.    -Zwo dzudzanywa nahone          -Mihumbulo yo dzudzanywa           sumbedza u liana na u       tsha tea lwa tsho¾he.
                                                -Mihumbulo yo vhibva ya         zwa dovha zwa lunzhedzana       lwa ndinganelo nahone i a          »a»isa.                     -A zwi na sia nahone zwo
                                                lundwa lwa vhu¾ali.             zwavhuµi, hu tshi katelwa       tendisea.                          -U shaedza vhu¾anzi ha      vhilingana.
                                                -Zwo dzudzanywa nahone          marangaphan»a, mutumbu          -Hu na hu¿we u fusha ha            nzudzanyo na
                                                zwa dovha zwa lunzhedzana       na magumo/mupendelo.            nzudzanyo na                       ndunzhendunzhe zwo
                                                tshidele lwa tsho¾he, hu tshi                                   ndunzhendunzhe, hu tshi            teaho.
                                                katelwa marangaphan»a,                                          katelwa marangaphan»a,
                                                mutumbu na magumo/                                              mutumbu na magumo/
                                                mupendelo.                                                      mupendelo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                               3                                                                                      DBE/Lara 2017
                                                                                          NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)

             Khritheria                                         Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone              Vhukoni ha vhukati/vhu             Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                                           fushaho/ho linganelaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA U                                             14–15                           11–12                            8–9                              5–6                           0–3
 DZUDZANYA (LTD)                                       -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Luambo a lu pfali.
                                                       na »ivhaipfi zwo tea              tshitaila »ivhaipfi zwo tea   »ivhaipfi zwo tea ndivho, vha     tshitaila »ivhaipfi zwo tea   -Thouni, redzhis¾ara,
 Thouni, redzhis¾ara na »ivhaipfi                      tsho¾hetsho¾he ndivho, vha        vhukuma ndivho, vha           ¾anganedzaho mafhungo na          zwi¾uku ndivho, vha           tshitaila »ivhaipfi a zwo
 zwo teaho ndivho/zwiitei na                           ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo         nyimele.                          ¾anganedzaho mafhungo na      ngo tea ndivho, vha
 nyimele.

                                      Maimo a n¾ha
                                                       nyimele.                          na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha           nyimele.                      ¾anganedzaho mafhungo
 Munanguludzo wa maipfi                                -Luambo ndi lwa vhu»ifulufheli    -Luambo lu a ¾okonya          luambo u bveledza                 -Ho shumiswa luambo lwa       na nyimele.
 Kushumisele kwa luambo na                             ha n¾hesa, lu nyanyulaho          nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                     mutheo/fhasi.                 -U ho¾efhala ha »ivhaipfi
 milayo, zwiga zwa u vhala, girama,                    tsho¾he.                          shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea.                   -Thouni na kushumisele        zwo anzesa lune u pfala
 mupeleṱo.                                             -Lu a gobola nahone lwo pfuma     nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho          kwone kwa maipfi a zwo        ha mafhungo zwa si tsha
                                                      u dzangelwa ha thouni.             -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re        ngo tea.                      konadzea na khathihi/
 MARAGA 15                                            -A hu na vhukhakhi ha girama       vhukhakhi ha girama na        ngomu.                            -¶ivhaipfi ndi yo shaedzaho   zwa vho kon»a vhukuma.
                                                      na mupele¾o.                       mupele¾o.                                                       vhukuma.
                                                       -Lwo lundwa nga tshikili tsha     -Lwo lundwa tshidele
                                                       ma¾hakhe¾hakheni.                 vhukuma.
                                                                      13                              10                               7                              4
                                                       -Luambo ndi lwa n¾ha              -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho          -Luambo lwo shumiswa lwa

                                      Maimo a fhasi
                                                       vhukuma.                          nyanyula.                     linganelaho, fhedzi hu tshi »i    u sa kona.
                                                      -Lu a gobola nahone lwo pfuma      -Thouni ndi yo teaho, i       vha na vhu¾udze¾udze.             -A hu na kana hu tou vha
                                                      u dzangelwa ha thouni.             nyanyulaho.                   -Hu¿we u shumiswa ha luambo       na zwi¾uku¾uku zwi
                                                      -A hu na vhukhakhi ha girama       -Vhukhakhi vhu¾uku ha         ho teaho nga u angaredza,         sumbedzaho muvanganyo
                                                      na mupele¾o.                       girama na mupele¾o.           fhedzi u dzangelwa ha luambo      wa mafhungo/mitaladzi.
                                                       -Lwo lundwa nga tshikili tsha     -Zwo lundwa tshidele          ndi ha fhasi.                     -¶ivhaipfi yo ho¾efhala lwa
                                                       ma¾hakheni.                       vhukuma.                                                        tsho¾he.
 TSHIVHUMBEO (T)                                                       5                               4                              3                               2                           0–1
                                                       -Kubveledzele kwa ¾hoho kwa       -Kubveledzele kwa ¾hoho       -Kubveledzele kwa ¾hoho na        -Dzi¿we mbuno ndi dzi         -Hu na u shaedza ha
 Zwi¾alusi zwa tshibveledzwa                           n¾hesa.                           kwo lunzhedzanaho.            vhudodombedzi zwo tea.            pfadzaho.                     mbuno dzo teaho.
 Kubveledzelwe kwa phara na                            -Vhudodombedzi ha                 -Vhudodombedzi ha             -Mafhungo/Mitaladzi, phara        -Mafhungo/Mitaladzi na        -Mafhungo/Mitaladzi na
 tshivhumbeo tsha mafhungo/                            ma¾hakhe¾hakheni.                 ¾hoho hu pfadzaho.            zwo fha¾wa lu fushaho.            phara zwi »i vha na           phara zwo »ala
 mitaladzi.                                            -Mafhungo/Mitaladzi, phara        -Mafhungo/Mitaladzi,          -Maanea o »i faredza zwi          vhukhakhi.                    vhukhakhi.
                                                       zwo fha¾wa na u lundwa lwa        phara zwo vangwa lu           pfadzaho/tendiseaho.              -Fhedzi maanea a kha »i       -Maanea ha na mudzio/
 MARAGA: 5                                             n¾hesa tsho¾hetsho¾he.            pfadzaho.                                                       pfala naho hu na              ha pfadzi.
                                                                                                                                                         vhukhakhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                    4                                                                                       DBE/Lara 2017
                                                                               NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 30]

            Khritheria                       Zwa n¾hesa                       Tshikili tshone                 Vhukoni ha vhukati/ho              Vhukoni ha fhasi                    U sa kona
                                                                                                             linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU, VHUPULANI                        15–18                              11–14                                8–10                             5–7                            0–4
 NA TSHIVHUMBEO (ZNVT)            -Phindulo ndi ya                     -Phindulo ndi yavhu»i             -Phindulo ndi i fushaho/          -Phindulo ndi ya mutheo/          -Phindulo i sumbedza u
                                  ma¾hakhe¾hakheni, i sa               vhukuma, i bvukululaho            linganelaho vhukuma, i            fhasi, i bvukululaho              shaya n»ivho ya zwi¾alusi
 Zwo ¿waliwaho na mihumbulo       vhambedzwi.                          n»ivho yo dziaho ya zwi¾alusi     bvukululaho n»ivho yo dziaho      n»ivhonyana ya zwi¾alusi zwa      zwa lushaka lwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo            zwa lushaka lwa                   ya zwi¾alusi zwa lushaka lwa      lushaka lwa tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
 vhupulani.                       vhibvaho.                            tshibveledzwa.                    tshibveledzwa.                    -Hu na u polika hu¿we hu          -¹halutshedzo yo
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     -N»ivho yo ¾an»avhuwaho              -O fara vhu¾ala/sia ¼one – A      -Ho ngo tou fara vhu¾ala hone     vhonalaho naho o fara             dzumbama, u polika ndi
 ¾anganedzaho mafhungo na         tsho¾he ya zwi¾alusi zwa lushaka     hu na u polika.                   tsho¾he lini – hu na u polika     vhu¾ala.                          hu hulwane.
 nyimele.                         lwa tshibveledzwa.                   -Zwi re ngomu na mihumbulo        hu¿we hu vhonalaho.               -Zwi re ngomu na mihumbulo        -A hu na u farana ha zwi
 Phindulo na mihumbulo            -Ku¿walele kwo tou fombe kha         zwo lunzhedzana.                  -Zwi re ngomu na mihumbulo        a zwo ngo tou farana tsho¾he      re ngomu na mihumbulo.
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        sia ¼one.                            -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo »i lunzhedzana.               lini.                             -Zwidodombedzwa
 vhupulani.                       -Zwi re ngomu na mihumbulo           tsho¾he, zwidodombedzwa           -Zwi¿we zwidodombedzwa zwi        -Zwidodombedzwa zwi¾uku           zwi¾uku¾uku zwi tikedza
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     zwo lunzhedzana.                     zwo¾he zwi tikedza ¾hoho.         tikedza ¾hoho.                    zwi tikedza ¾hoho.                ¾hoho.
 ¾anganedzaho mafhungo na         -Zwo ¾an»avhudzwa lwa tsho¾he,       -Tshivhumbeo ndi tsho teaho       -Nga u angaredza, tshivhumbeo     -Hu na u shaedza hu               -A ho ngo tevhedzwa
 tshivhumbeo/milayo na nyimele.   zwidodombedzwa zwo¾he zwi            naho hu na vhukhakhi              ndi tshone, fhedzi hu na u        vhonalaho ha kushumisele          milayo yone ya
                                  tikedza ¾hoho.                       vhu¾uku.                          polika hu¾uku.                    kwa milayo na tshivhumbeo.        tshivhumbeo tsha
                                  -Tshivhumbeo ndi tshonetshone                                                                            -¹hahelelo/U shaedza ndi hu       tshibveledzwa.
 MARAGA 18                        tsho teaho tshibveledzwa.                                                                                soliseaho.
 LUAMBO, TSHITAILA NA U                         10–12                               8–9                                6–7                               4–5                            0–3
 SEDZULUSA (LTS)                  -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila na   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,
                                  »ivhaipfi, ndi zwi teaho lwa         na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u    ma¾hakhe¾hakheni ndivho, vha         tsho¾he ndivho, vha               tsho¾he ndivho, vha               zwi¾uku ndivho, vha               zwi sa ananiho na ndivho,
 nyanyula, tshitaila, vha         ¾anganedzaho mafhungo na             ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo na          vha ¾anganedzaho
 ¾anganedzaho mafhungo na         nyimele.                             nyimele.                          nyimele.                          nyimele.                          mafhungo na nyimele.
 nyimele.                         -Girama ndi yoneyone nahone yo       -Nga u angaredza, girama ndi      -Hu na hu¿we vhukhakhi ha         -Girama yo shaedza, i na          -Zwo »ala vhukhakhi
 Munanguludzo wa maipfi           fha¾wa tshidele.                     yone nahone yo fha¾wa             girama.                           vhukhakhi ho vhalaho.             nahone zwo ¾anganana.
 Zwiga zwa mu¿walo na mupele¾o.   -A hu na vhukhakhi.                  zwavhu»i.                         -¶ivhaipfi i a fusha/linganela.   -¶ivhaipfi ndi yo shaedzaho       -¶ivhaipfi a i tei ndivho
                                                                       -¶ivhaipfi ndi yavhu»i            -Fhedzi vhukhakhi vhu re hone     vhukuma.                          na khathihi.
 MARAGA 12                                                             vhukuma.                          a vhu thithisi ¾halutshedzo.      -¹halutshedzo yo thithisea.       -¹halutshedzo yo
                                                                       -Hunzhi a hu na vhukhakhi.                                                                            ho¾efhala tsho¾he.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                   5                                                                                       DBE/Lara 2017
                                                                              NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 20]

           Khritheria                       Zwa n¾hesa                       Tshikili tshone                 Vhukoni ha vhukati/ho              Vhukoni ha fhasi                    U sa kona
                                                                                                            linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI                         10–12                              8–9                                 6–7                              4–5                            0–3
NA TSHIVHUMBEO (ZNVT)            -Phindulo ndi ya                     -Phindulo ndi yavhu»i             -Phindulo ndi i fushaho/          -Phindulo ndi ya mutheo/          -Phindulo i sumbedza u
                                 ma¾hakhe¾hakheni, i sa               vhukuma, i bvukululaho            linganelaho vhukuma, i            fhasi, i bvukululaho              shaya n»ivho ya zwi¾alusi
Phindulo na mihumbulo            vhambedzwi.                          n»ivho yo dziaho ya zwi¾alusi     bvukululaho n»ivho yo dziaho      n»ivhonyana ya zwi¾alusi zwa      zwa lushaka lwa
Nzudzanyo ya mihumbulo           -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo            zwa lushaka lwa                   ya zwi¾alusi zwa lushaka lwa      lushaka lwa tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
U dzhiela nzhele ndivho, vha     vhibvaho.                            tshibveledzwa.                    tshibveledzwa.                    -Hu na u polika hu¿we hu          -¹halutshedzo yo
¾anganedzaho mafhungo na         -N»ivho yo ¾an»avhuwaho              -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A hu    -Ho ngo tou fara vhu¾ala hone     vhonalaho naho o fara             dzumbama, u polika ndi
tshivhumbeo/milayo na nyimele.   tsho¾he ya zwi¾alusi zwa lushaka     na u polika.                      tsho¾he lini – hu na u polika     vhu¾ala.                          hu hulwane.
                                 lwa tshibveledzwa.                   -Zwi re ngomu na mihumbulo        hu¿we hu vhonalaho.               -Zwi re ngomu na mihumbulo        -A hu na u farana ha zwi
MARAGA 12                        -Ku¿walele kwo tou fombe kha         zwo lunzhedzana.                  -Zwi re ngomu na mihumbulo        a zwo ngo tou farana tsho¾he      re ngomu na mihumbulo.
                                 sia ¼one.                            -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo »i lunzhedzana.               lini.                             -Zwidodombedzwa
                                 -Zwi re ngomu na mihumbulo           tsho¾he, zwidodombedzwa           -Zwi¿we zwidodombedzwa zwi        -Zwidodombedzwa zwi¾uku           zwi¾uku¾uku zwi tikedza
                                 zwo lunzhedzana.                     zwo¾he zwi tikedza ¾hoho.         tikedza ¾hoho.                    zwi tikedza ¾hoho.                ¾hoho.
                                 -Zwo ¾an»avhudzwa lwa tsho¾he,       -Tshivhumbeo ndi tsho teaho       -Nga u angaredza, tshivhumbeo     -Hu na u shaedza hu               -A ho ngo tevhedzwa
                                 zwidodombedzwa zwo¾he zwi            naho hu na vhukhakhi              ndi tshone, fhedzi hu na u        vhonalaho ha kushumisele          milayo yone ya
                                 tikedza ¾hoho.                       vhu¾uku.                          polika hu¾uku.                    kwa milayo na tshivhumbeo.        tshivhumbeo tsha
                                 -Tshivhumbeo ndi tshonetshone                                                                            -¹hahelelo/U shaedza ndi hu       tshibveledzwa.
                                 tsho teaho tshibveledzwa.                                                                                soliseaho.
LUAMBO, TSHITAILA NA U                           7–8                                5–6                                  4                               3                              0–2
SEDZULUSA(LTS)                   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila na   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,
                                 »ivhaipfi, ndi zwi teaho lwa         na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi
Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u    ma¾hakhe¾hakheni ndivho, vha         tsho¾he ndivho, vha               tsho¾he ndivho, vha               zwi¾uku ndivho, vha               zwi sa ananiho na ndivho,
nyanyula, tshitaila, vha         ¾anganedzaho mafhungo na             ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo na          vha ¾anganedzaho
¾anganedzaho mafhungo na         nyimele.                             nyimele.                          nyimele.                          nyimele.                          mafhungo na nyimele.
nyimele.                         -Girama ndi yoneyone nahone yo       -Nga u angaredza, girama ndi      -Hu na hu¿we vhukhakhi ha         -Girama yo shaedza, i na          -Zwo »ala vhukhakhi
Munanguludzo wa maipfi.          fha¾wa tshidele.                     yone nahone yo fha¾wa             girama.                           vhukhakhi ho vhalaho.             nahone zwo ¾anganana.
Zwiga zwa mu¿walo na mupele¾o.   -A hu na vhukhakhi.                  zwavhu»i.                         -¶ivhaipfi i a fusha/linganela.   -¶ivhaipfi ndi yo shaedzaho       -¶ivhaipfi a i tei ndivho
                                                                      -¶ivhaipfi ndi yavhu»i            -Fhedzi vhukhakhi vhu re hone     vhukuma.                          na khathihi.
MARAGA 8                                                              vhukuma.                          a vhu thithisi ¾halutshedzo.      -¹halutshedzo yo thithisea.       -¹halutshedzo yo
                                                                      -Hunzhi a hu na vhukhakhi .                                                                           ho¾efhala tsho¾he.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     6                    DBE/Lara 2017
                                                NSC – Memorandamu

ADENDAMU/MEMORANDAMU

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO 1

KHETHEKANYO YA A: MAANEA
1.1 ¶uvha he¼i ¼i µo dzula ¼i Nganetshelo
    muhumbuloni wanga.        -Aya ndi maanea ane amba nga ha zwo bvelelaho
                              nga ḓuvha ḽithihi.
                              -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela nga ha
                              µuvha ¼ine ¼a µo dzula ¼i muhumbuloni wawe.
                              -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                              -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                              fhelaho na tsha zwino/tshi»aho.
                              -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                              zwavhu»i.
                              Mbuletshedzo
                              -Mu¿wali u buletshedza nga ha µuvha ¼ine ¼a µo
                              dzula ¼i muhumbuloni wawe nga vhu»alo.
                              -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou
                              amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
1.2 Vhuµi vhu µiswaho nga u   Mbuletshedzo
    furalela khonani mmbi.    - Ndi maanea ane a amba nga ha zwivhuya zwo
                              ḓiswaho nga u furalela khonani mmbi.
                              -Mu¿wali u buletshedza zwo bvelelaho nga
                              vhu»alo.
                              -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwo bvelelaho
                              muhumbuloni wa muvhali.
                              Nganetshelo
                              -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela zwo
                              bvelelaho.
                              -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                              -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                              fhelaho/tsha zwino.
                              -Magumo a songo »oweleaho a fhedza mafhungo
                              zwavhu»i.
                              U vhuisa muhumbulo
                              -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea
                              vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                              -U vhuisa mihumbulo i yelanaho na mafhungo
                              ayo.
                              -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou ¼i
                              imelela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     7                    DBE/Lara 2017
                                                NSC – Memorandamu

1.3 Ha shaea pfano shangoni ndi      U vhuisa muhumbulo
    mu¼ano.                          -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea
                                     vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                     -U vhuisa mihumbulo u yelana na mi¼oro kana
                                     lutamo lwawe.
                                     -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou ¼i
                                     imelela.
                                     Nganetshelo
                                     -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela tshi¾ori
                                     kana zwiwo zwo no bvelelaho.
                                     -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                     -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                     fhelaho/tshi»aho.
                                     -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                     zwavhu»i.
1.4 Vhuµi na vhuvhi ha               U vhuisa muhumbulo
    thelevishini kha vhagudiswa.     -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo nga ha vhuµi
                                     na vhuvhi vhu vhangwaho nga thelevishini kha
                                     vhagudiswa.
                                     -U vhuisa mihumbulo u yelana na mi¼oro yawe.
                                     -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou ¼i
                                     imelela.
                                     Nganetshelo
                                     -Mu¿wali u anetshela tshi¾ori kana zwiwo zwo
                                     vhifhaho na zwo bvelelaho.
                                     -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                     -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                     fhelaho.
                                     -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                     zwavhu»i.
                                     Mbuletshedzo
                                     -Mu¿wali u buletshedza tshithu nga vhu»alo.
                                     -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou
                                     amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
                                     A u haseledza
                                     -Afha mu¿wali u imelela masia mavhili u lingana.
                                     -Mu¿wali ha tei u dzhia sia.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     8                    DBE/Lara 2017
                                                NSC – Memorandamu

1.5    A hu na zwivhuya zwe          U ¾a¾a khani
       demokirasi ya µisa fhano      -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a vhona
       Afrika Tshipembe.¹a¾ani.      zwithu ngayo.
                                     -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva
                                     mathomoni u swika magumoni.
                                     -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia/ fhungo.
                                     -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou
                                     ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
                                     -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha fhungo ¼ine
                                     a khou ¼i imelela.
                                     A u haseledza
                                     -Afha mu¿wali u imelela masia mavhili u
                                     lingana.
                                     -Mu¿wali ha tei u dzhia sia.
                                     Nganetshelo
                                     -Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela tshi¾ori
                                     kana zwiwo zwo no bvelelaho.
                                     -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                     -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                     fhelaho.
                                     -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                     zwavhu»i.
                                     U vhuisa muhumbulo
                                     -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea
                                     vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                     -U vhuisa mihumbulo u yelana na mi¼oro kana
                                     lutamo lwawe.
                                     -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a khou ¼i
                                     imelela.
1.6.1 Tshifanyiso                    Nganetshelo
                                     -Mu¿wali u anetshela nga ha u µimvumvusa nga u
                                     bambela.
                                     -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                     -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                     fhelaho.
                                     -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                     zwavhu»i.
                                     Mbuletshedzo
                                     -Afha mu¿wali a nga buletshedza nga ha u
                                     bambela.
                                     -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou
                                     amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     9                    DBE/Lara 2017
                                                NSC – Memorandamu

                                     A u haseledza
                                     -Hu nga haseledzwa nga ha u bambela
                                     U ¾a¾a khani
                                     -Hu nga ¾a¾iwa khani nga ha tshifanyiso itsho
                                     tsha u bambela.
                                     -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a vhona
                                     zwithu ngayo.
                                     -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva
                                     mathomoni u swika magumoni.
                                     -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia/ fhungo.
                                     -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou
                                     ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
                                     -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha fhungo ¼ine
                                     a khou ¼i imelela.
1.6.2 Tshifanyiso                    Nganetshelo
                                     -Mu¿wali a nga ¿wala nga ha ¾hu¾huwedzo i no
                                     itwa nga tshifhinga.
                                     -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                     -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                     fhelaho.
                                     -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                     zwavhu»i.
                                     A u haseledza
                                     -Vhagudi vha nga haseledza nga ha ¾hu¾huwedzo i
                                     no itwa nga tshifhinga.
                                     U buletshedza
                                     -Hu nga buletshedzwa nga ha tshifhinga.
                                     -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a vhona
                                     zwithu ngayo.
                                     -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva
                                     mathomoni u swika magumoni.
                                     -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia/ fhungo.
                                     -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou
                                     ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
                                     -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha fhungo ¼ine
                                     a khou ¼i imelela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    10                    DBE/Lara 2017
                                                NSC – Memorandamu

1.6.3 Tshifanyiso                    Nganetshelo
                                     -Muṅwali u anetshela nga kushumisele kwa
                                     ¾hingothendeleki.
                                     -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
                                     -Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                     fhelaho.
                                     -Magumo a songo »oweleaho a fhedza tshi¾ori
                                     zwavhu»i.
                                     A u haseledza
                                     -U haseledza nga ha kushumisele kwa
                                     ¾hingothendeleki.
                                     U ¾a¾a khani
                                     - U ¾a¾a khani nga ha ¾hingothendeleki.
                                     -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a vhona
                                     zwithu ngayo.
                                     -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva
                                     mathomoni u swika magumoni.
                                     -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we sia/ fhungo.
                                     -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou
                                     ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
                                     -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha fhungo ¼ine
                                     a khou ¼i imelela.

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                            50

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    11                    DBE/Lara 2017
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1      VHURIFHI HA TSHIOFISI

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
         •   Vhurifhi ha Tshiofisi vhu na »iresi mbili.
         •   Vhurifhi ha Tshiofisi vhu na theshano.
         •   Vhu na ¾hoho ya mafhungo.
         •   Vhu na marangaphan»a.
         •   Vhu tea u vha na mutumbu.
         •   Vhu tea u vha na magumo.
         •   Vhu tea u vha na ndivhuho.
         •   Thouni na redzhis¾ara zwi tee ndivho na vha¾anganedzi vha mafhungo.
         •   Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u
             swika magumoni.
         •   Tsaino ya u vala.                                                                   [30]

2.2      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo
         •   Madzina a mufu nga vhu»alo.
         •   ¶uvha ¼e a bebwa nga¼o.
         •   ¶uvha ¼e a lovha nga¼o.
         •   Fhethu he a vha a tshi dzula hone.
         •   Vhe a sia musi a tshi lovha.
         •   ¶uvha ¼ine a »o vhulungwa nga¼o.
         •   Fhethu hune a »o vhulungwa hone.
         •   Tshifhinga tsha mbulungo.
         •   Zwe mufu a swikelela zwone.                                                         [30]

2.3      TSEDZULUSO YA BUGU

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo
         • Nyimele: Mafhungo a siangane.
         • Zwidodombedza zwa tshibveledzwa.
         • U ¿wala zwi kha tshifhinga tsha zwino kana tsho fhiraho.
         • U shumisa µivha ipfi ya luambo lwa u sumbedza dzangalelo hu tshi
             itwa tsenguluso ya tshibveledzwa.                                                   [30]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    12                    DBE/Lara 2017
                                                NSC – Memorandamu

2.4      INTHAVIYU

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo
         • I ¿walwa nga tshifhinga tsha zwino.
         • Muambi muthihi u ¾okonya vha¿we vhathu nga u vhudzisa mbudziso.
         • Phindulo/mawanwa tshifhinga tshinzhi ha sumbedzi zwine
             muinthaviyuwi a khou ¾oµa u sumbedza zwone.
         • Madzina a muambi kha tshanµa tsha monde tsha sia¾ari.
         • Hu shumiswe kho¼oni nga murahu ha dzina ¼a muambi a no khou
             amba.
         • Mutaladzi muswa u a shumiswa u sumbedza muambi muswa.                                 [30]

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                            30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    13             DBE/Lara 2017
                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI/
                                 ZWA TSUMBEDZI/ZWA MAFHUNGO.

MBUDZISO 3

3.1      KHUNGEDZELO

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
         •   I nga dzhia zwivhumbeo zwinzhi. Tsumbo: µuvha, tshifhinga na zw.
         •   Hu shuma zwi¼ogeni.
         •   Hu anzela u vha na tshifanyiso.
         •   Hu shuma thekheniki dza khungedzelo. Tsumbo: fonto dzo
             fhambanaho, bulethe na zw.
         •   Hu tea u vha na makolo a kungaho ma¾o a muthu.                           [20]

3.2      DAYARI

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:
         • I anzela u ¿walwa kha bugu yo khetheaho. (Dayari kana/Dzhenala).
         • I ¿walwa nga tshitaela tshi si tsha foma¼a.
         • Zwi ¿walwa zwi na datumu na tshifhinga.
         • Luambo lu vhe lwa muthu wa u thoma.
         • I anzela u ¿walwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
         • I nga ¿walwa na nga tshifhinga tsha zwino.                                 [20]

3.3      MASIA

         Zwi lavhelelwaho

         ¹ho»ea:
         •  U shumisa ¼imudi ¼a ndaela.
         •  A tea u vha na ndunzhendunzhe kha zwo ¿walwaho.
         •  U shumisa nomboro na buletse u sumbedza mutevhe.
         •  A tea u angaredza mulaedza wa ndeme.
         •  A tea u pfesesea.
         •  A ¿walwe nga luambo lu swikelelwaho nga vhathu vhanzhi.
         •  Zwi¿we zwiga. Tsumbo: ni tshi fhira giratshi ya BP.                       [20]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                20
                                                         MARAGAGU¹E:                  100

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2017-memo/524ff196-6c87-4381-9aec-8d70410a8334) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2017-memo/c75c0e73-1efb-4581-bf9c-7835cbcb30f0) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-feb-march-2017-memo/8f848c5e-5047-476c-bddc-5846bfb967bf) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-may-june-2017-memo/a6c31e8f-50ae-4887-b171-2a6e75bc140c) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC FAL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-fal-p3-memo-nov-2022/3bebebf2-1af6-4360-9ce2-c8c0192ca7bc) — Tshivenda FAL · Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2021-mg/ceeec5b6-8d4f-4104-bba0-240d3df54432) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
