# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 November 2021 Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 3 memorandum from the November 2021, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2021-mg/ceeec5b6-8d4f-4104-bba0-240d3df54432
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 November 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2021-mg/ceeec5b6-8d4f-4104-bba0-240d3df54432)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · November · 2021 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2021/9cc7341f-536f-419d-af89-9d16c02b2918) — QP · 2021 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                             NATIONAL
                         SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL)

                           BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                       LARA 2021

                            TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                         Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                   2                                                                          DBE/Lara2021
                                                                          NSC– Tsumban»ila ya u maka

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ¼A VHURARU 3).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo
  tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza
  maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50]
           Khritheria                                Zwa nṱhesa                Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi              U sa kona
                                                                                                        fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU &                                          28–30                      22–24                       16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI (NV)                                -Mihumbulo i               -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                               gobolaho/¾okonyaho i sa    tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tshoṱhe
 (Zwo ¿waliwaho na                             vhambedzwi/                -Zwi yelana tshoṱhe na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)                                    lavhelelwiho               ṱhoho nahone zwa           linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone     ṱanganaho nahone i si na
 Nzudzanyo ya mihumbulo na

                                Maimo a n¾ha
                                               -Mihumbulo ya vhu¾ali, i   takadza                    tendisea                      i si na vhusiki ha       sia
 vhupulani/                                    ¾okonyaho nahone yo        -Hu na vhu¾anzi ha         -Zwo dzudzanywa nahone        mu½e                     -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho, vha                  vhibvaho                   mihumbulo yo vhibvaho      zwa dovha zwa lunzhedzana     -Vhu¾anzi vhu si gathi   zwo sokou dovhololwa
 ¾anganedzaho mafhungo na                      -Zwo dzudzanywa            -Zwo dzudzanywa            lwo linganelaho/lu fushaho,   ha nzudzanyo na u        -A zwo ngo dzudzanywa
 nyimele                                       nahone zwa dovha zwa       nahone zwa dovha zwa       hu tshi                       lunzhedzana zwo          nahone a zwi na
                                               lunzhedzana tshidele lwa   lunzhedzana tshidele lwa   katelwamarangaphanḓa,         teaho                    ndunzhendunzhe
 MARAGA 30                                     tsho¾he, hu tshi katelwa   tsho¾he, hu tshi katelwa   mutumbu na
                                               marangaphan»a,             marangaphanḓa,             magumo/mupendelo
                                               mutumbu na                 mutumbu na
                                               magumo/mupendelo.          magumo/mupendelo

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                3                                                                        DBE/Lara2021
                                                                       NSC– Tsumban»ila ya u maka

RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA [MARAGA50] (i ya phan»a)
                                                      25–27                      19–21                       13–15                       7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi    -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi   -Phindulo yo anzaho     -A hu na ndingedzo ya u
                                            zwo ri shaedzinyana        -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we    u sa yelana ha          fhindula ¾hoho/mbudziso
                                            musutshelo wa maanea o     takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o        mafhungo                -U polika tsho¾he na u sa
                                            lundwaho tshidele lwa      -Zwo dzudzanywa            -Mihumbulo yo dzudzanywa     -Mihumbulo i vho        tsha tea lwa tsho¾he

                            Maimo a fhasi
                                            tsho¾hetsho¾he             nahone zwa dovha zwa       lwa ndinganelo nahone i a    sumbedza u liana na u   -A zwi na sia nahone zwo
                                            -Mihumbulo yo vhibva       lunzhedzana zwavhuḓi,      tendisea                     »a»isa                  vhilingana
                                            ya lundwa lwa vhu¾ali      hu tshi katelwa            -Hu na hu¿we u fusha ha      -U shaedza vhu¾anzi
                                            -Zwo dzudzanywa            marangaphan»a,             nzudzanyo na                 ha nzudzanyo na
                                            nahone zwa dovha zwa       mutumbu na                 ndunzhendunzhe, hu tshi      ndunzhendunzhe zwo
                                            lunzhedzana tshidele lwa   magumo/mupendelo           katelwa marangaphan»a,       teaho
                                            tsho¾he, hu tshi katelwa                              mutumbu na
                                            marangaphan»a                                         magumo/mupendelo
                                            mutumbu na
                                            magumo/mupendelo

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                       4                                                                         DBE/Lara2021
                                                                              NSC– Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)
          Khritheria                                   Zwa n¾hesa                   Tshikili tshone         Vhukoni ha vhukati/vhu         Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                             fushaho/ho linganelaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                                      14–15                         11–12                          8–9                         5–6                      0–3
 U DZUDZANYA (LTD)                             -Thouni, redzhis¾ara,            -Thouni, redzhis¾ara,     -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
                                               tshitaila na »ivhaipfi zwo       tshitail »ivhaipfi zwo    tshitaila »ivhaipfi zwo tea   tshitaila »ivhaipfi zwo   -Thouni, redzhis¾ara,
 Thouni, redzhis¾ara na                        tea tsho¾hetsho¾he ndivho        tea vhukuma ndivho,       ndivho, vha ¾anganedzaho      tea zwi¾uku ndivho, vha   tshitaila »ivhaipfi a
 »ivhaipfi zwo teaho                           vha ¾anganedzaho                 vha ¾anganedzaho          mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho mafhungo     zwo ngo tea ndivho,
 ndivho/zwiitei na nyimele                     mafhungo na nyimele              mafhungo na nyimele       -U shumiswa ho teaho ha       na nyimele                vha ¾anganedzaho

                              Maimo a n¾ha
 Munanguludzo wa maipfi                        -Luambo ndi lwa                  -Luambo lu a ṱokonya      luambo u bveledza             -Ho shumiswa luambo       mafhungo na nyimele
 Kushumisele kwa luambo na                     vhu»ifulufheli ha n¾hesa, lu     nahone thouni yo          ¾halutshedzo                  lwa mutheo/fhasi          -U ho¾efhala ha
 milayo, zwiga zwa u vhala,                    nyanyulaho tsho¾he               shumiswaho ndi i          -Thouni yo tea                -Thouni na kushumisele    »ivhaipfi zwo anzesa
 girama, mupeleṱo                              -Lu a gobola nahone lwo          nyanyulaho                -U pfumiswa ha luambo ho      kwone kwa maipfi a zwo    lune u pfala ha
                                              pfuma u dzangelwa ha              -Hunzhi a hu na           shumiswa u khavhisa zwi re    ngo tea                   mafhungo zwa si tsha
 MARAGA 15                                    thouni                            vhukhakhi ha girama       ngomu                         -¶ivhaipfi ndi yo         konadzea na khathihi/
                                              -A hu na vhukhakhi ha             na mupele¾o                                             shaedzaho vhukuma         zwa vho kon»a
                                              girama na mupeleṱo                -Lwo lundwa tshidele                                                              vhukuma
                                               -Lwo lundwa nga tshikili         vhukuma
                                               tsha ma¾hakhe¾hakheni
                                                             13                           10                            7                           4
                                               -Luambo ndi lwa n¾ha             -Luambo lu a kunga na     -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo shumiswa
                                               vhukuma                          u nyanyula                linganelaho, fhedzi hu tshi   lwa u sa kona

                              Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola nahone lwo           -Thouni ndi yo teaho, i   »i vha na vhu¾udze¾udze       -A hu na kana hu tou
                                              pfuma u dzangelwa ha              nyanyulaho                -Hu¿we u shumiswa ha          vha na zwi¾uku¾uku zwi
                                              thouni                            -Vhukhakhi vhu¾uku        luambo ho teaho nga u         sumbedzaho
                                              -A hu na vhukhakhi ha             ha girama na mupele¾o     angaredza, fhedzi u           muvanganyo wa
                                              girama na mupeleṱo                -Zwo lundwa tshidele      dzangelwa ha luambo ndi ha    mafhungo/mitaladzi
                                               -Lwo lundwa nga tshikili         vhukuma                   fhasi                         -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
                                               tsha ma¾hakheni                                                                          lwa tsho¾he

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                    5                                                                   DBE/Lara2021
                                                           NSC– Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)
           Khritheria                   Zwa nṱhesa             Tshikili tshone      Vhukoni ha vhukati/vhu        Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                     fushaho/ho linganelaho
 TSHIVHUMBEO (T)                             5                        4                        3                           2                       0–1
                                 -Kubveledzele kwa ¾hoho   -Kubveledzele kwa      -Kubveledzele kwa ¾hoho na   -Dzi¿we mbuno ndi dzi     -Hu na u shaedza ha
 Zwi¾alusi zwa tshibveledzwa     kwa n¾hesa                ¾hoho kwo              vhudodombedzi zwo tea        pfadzaho                  mbuno dzo teaho
 Kubveledzelwe kwa phara na      -Vhudodombedzi ha         lunzhedzanaho          -Mafhungo/Mitaladzi, phara   -Mafhungo/Mitaladzi na    -Mafhungo/Mitaladzi na
 tshivhumbeo tsha                ma¾hakhe¾hakheni          -Vhudodombedzi ha      zwo fha¾wa lu fushaho        phara zwi »i vha na       phara zwo »ala
 mafhungo/mitaladzi              -Mafhungo/Mitaladzi,      ¾hoho hu pfadzaho      -Maanea o »i faredza zwi     vhukhakhi                 vhukhakhi
                                 phara zwo fha¾wa na u     -Mafhungo/Mitaladzi,   pfadzaho/tendiseaho          -Fhedzi maanea a kha »i   -Maanea ha na
 MARAGA: 5                       lundwa lwa n¾hesa         phara zwo vangwa lu                                 pfala naho hu na          mudzio/ha pfadzi
                                 tsho¾hetsho¾he            pfadzaho                                            vhukhakhi
  MARAGANYANGAREDZI                        43–50                    33–40                   23–30                       13–20                     0–10

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                            6                                                                            DBE/Lara2021
                                                                   NSC– Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 30]
           Khritheria                     Zwa n¾hesa                   Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi               U sa kona
                                                                                                 linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                               15–18                          11–14                          8–10                          5–7                        0–4
 VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya             -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO (NVT)               ma¾hakhe¾hakheni, i sa          vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           mutheo/fhasi, i              u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                      n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        bvukululaho n»ivhonyana      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo       zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           ya zwi¾alusi zwa lushaka     lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                       vhibvaho                        tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     lwa tshibveledzwa            -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       -N»ivho yo ¾an»avhuwaho         -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu     dzumbama, u polika
 vhupulani                       tsho¾he ya zwi¾alusi zwa        hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara        ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    lushaka lwa tshibveledzwa       -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhuṱala                      -A hu na u farana ha
 ṱanganedzaho mafhungo na        -Ku¿walele kwo tou fombe        mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na             zwi re ngomu na
 nyimele                         kha sia ¼one                    lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou      mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo           -Zwi re ngomu na                -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini          -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       mihumbulo zwo lunzhedzana       tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa              zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                       -Zwo ¾an»avhudzwa lwa           zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho    tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    tsho¾he, zwidodombedzwa         -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu          -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na        zwo¾he zwi tikedza ¾hoho        teaho naho hu na              -Nga u angaredza              vhonalaho ha kushumisele     milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na           -Tshivhumbeo ndi                vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone        kwa milayo na                tshivhumbeo tsha
 nyimele                         tshonetshone tsho teaho                                       fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                  tshibveledzwa
                                 tshibveledzwa                                                 hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                             hu soliseaho
 MARAGA 18
 LUAMBO, TSHITAILA NA                        10–12                            8–9                            6–7                          4–5                       0–3
 U SEDZULUSA (LTS)               -Thouni redzhis¾ara tshitaila   -Thouni redzhis¾ara           -Thouni redzhis¾ara           -Thouni redzhis¾ara          -Thouni
                                 na »ivhaipfi ndi zwi teaho      tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi ndi    tshitaila na »ivhaipfi ndi   redzhis¾ara,tshitaila na
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni            zwi teaho tsho¾he ndivho      zwi teaho tsho¾he ndivho      zwi teaho zwi¾uku            »ivhaipfi ndi zwi sa
 nyanyula tshitaila vha          ndivho vha ¾anganedzaho         vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho vha                   ananiho na ndivho
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele             mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho mafhungo        vha ṱanganedzaho
 nyimele                         -Girama ndi yoneyone            -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        na nyimele                   mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele       ndi yone nahone yo            ha girama                     -Girama yo shaedza i na      -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi              fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a                vhukhakhi ho vhalaho         nahone zwo ṱanganana
 mupele¾o                                                        -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        fusha/linganela               -¶ivhaipfi ndi yo            -¶ivhaipfi a i tei
                                                                 vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      shaedzaho vhukuma            ndivho na khathihi
 MARAGA 12                                                       -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi           -¹halutshedzo yo thithisea   -¹halutshedzo yo
                                                                 vhukhakhi                     ¾halutshedza                                               ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                         25–30                           19–23                          14–17                       9–12                         0–7

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                             7                                                                             DBE/Lara2021
                                                                    NSC– Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 20]
          Khritheria                     Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                  linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU,                                10–12                            8–9                            6–7                           4–5                        0–3
VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya              -Phindulo i sumbedza
TSHIVHUMBEO (NVT)               ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           mutheo/fhasi, i               u shaya n»ivho ya
                                vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        bvukululaho n»ivhonyana       zwi¾alusi zwa lushaka
Phindulo na mihumbulo           -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           ya zwi¾alusi zwa lushaka      lwa tshibveledzwa
Nzudzanyo ya mihumbulo          vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     lwa tshibveledzwa             -¹halutshedzo yo
U dzhiela nzhele ndivho, vha    -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
¾anganedzaho mafhungo na        tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
tshivhumbeo/milayo na nyimele   lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhuṱala                       -A hu na u farana ha
                                -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
MARAGA 12                       kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
                                -Zwi re ngomu na mihumbulo        -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
                                zwo lunzhedzana                   tsho¾he zwidodombedzwa        lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
                                -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
                                tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
                                zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u                        vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
                                -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             angaredza,tshivhumbeo ndi     kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
                                tshonetshone tsho teaho                                         tshone, fhedzi hu na u        tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                tshibveledzwa                                                   polika hu¾uku                 -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                              hu soliseaho
LUAMBO, TSHITAILA NA U                        7–8                              5–6                             4                            3                          0–2
SEDZULUSA (LTS)                 -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ṱanganedzaho
nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a                -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ṱanganana
mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        fusha/linganela               shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                  vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
MARAGA 8                                                          -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                  vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                         17–20                            13–15                          10–11                        7–8                           0–5

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     8                      DBE/Lara 2021
                                            NSC – Tsumban»ila ya u maka

ADENDAMU/MEMORANDAMU

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO 1

KHETHEKANYO YA A: MAANEA
1.1    Muthu o tambaho tshipiµa tsha ndeme Mbuletshedzo
       vhutshiloni hanga.                  -Mu¿wali u buletshedza nga ha
                                           muthu o tambaho tshipiµa tsha ndeme
                                           kha vhutshilo hawe.
                                           -Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine
                                             a khou amba ngazwo muhumbuloni
                                            wa muvhali.
                                           Nganetshelo
                                           -Aya ndi maanea ane mu¿wali a
                                            anetshela nga ha muthu o tambaho
                                           tshipiµa tsha ndeme kha vhutshilo
                                           hawe.
                                           -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na
                                             u tendisea.
                                           -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                             tshifhinga tsha zwino.
                                           -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                             tshi¾ori zwavhu»i.
                                           A u vhuisa muhumbulo
                                           -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a
                                             i ½ea vhuµipfi na u nyanyuwa hawe.
                                           -U vhuisa mihumbulo u yelana na
                                            mi¼oro kana lutamo lwawe.
                                           -Mu¿wali u kona u dzhia sia ¼ine a
                                            khou ¼i imelela.
1.2    U tambudzwa ha vhana na             Nganetshelo
       vhafumakadzi.                       -Aya ndi maanea ane mu¿wali a
                                            anetshela nga ha u tambudzwa ha
                                           vhana na vhafumakadzi.
                                           -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na
                                            u tendisea.
                                           -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                            tshifhinga tsha zwino.
                                           -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                            tshi¾ori zwavhu»i.
                                           Mbuletshedzo
                                           -Mu¿wali u buletshedza nga ha u
                                           tambudzwa ha vhana na
                                           vhafumakadzi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     9                      DBE/Lara 2021
                                            NSC – Tsumban»ila ya u maka

                                                  Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine
                                                  a khou amba ngazwo muhumbuloni
                                                  wa muvhali.

                                                  A u vhuisa muhumbulo
                                                  -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a
                                                   i ½ea vhuµipfi na u nyanyuwa hawe.
                                                  -U vhuisa mihumbulo u yelana na
                                                   mi¼oro kana lutamo lwawe.
                                                  -Mu¿wali u kona u dzhia sia ¼ine a
                                                   khou ¼i imelela.
1.3    Thekhinolodzhi ndi vhutshilo.              U vhuisa muhumbulo
                                                  -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i
                                                    ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                                  -U vhuisa mihumbulo u yelana na
                                                   zwo iteaho.
                                                  -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a
                                                   khou ¼i imelela.
                                                  Nganetshelo
                                                  -Aya ndi maanea ane mu¿wali a
                                                   anetshela nga ha vhuµi na vhuvhi ha
                                                  thekhinolodzhi.
                                                  -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na
                                                   u tendisea.
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                   tshifhinga tsho fhiraho.
                                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                   tshi¾ori zwavhu»i.
1.4    Ndi a μi¾ongisa nga u vha mudzulapo        U vhuisa muhumbulo
       wa ¼a Afrika Tshipembe.                    -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i
                                                    ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                                  -U vhuisa mihumbulo u yelana na
                                                  zwo iteaho.
                                                  -Mu¿wali u a kona u dzhia sia ¼ine a
                                                   khou ¼i imelela.
                                                  U haseledza/Nyambedzano
                                                  -U haseledza nga ha u vha MuAfrika
                                                  Tshipembe.
                                                  -Kha hu haseledzwe kha zwithu zwine
                                                  zwa khou shela mulenzhe.
                                                  -A ¿walwa kha tshifhiga tsha zwino.
1.5    Vho¾he vho hwedzwaho milandu ya            U ¾a¾a khani
       vhutshinyi vho tea kana a vho ngo tea      -Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe
       u farelwa. ¹a¾ani ni tshi tenda kana ni     ine a vhona zwithu ngayo.
       tshi hanedza.                              -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala
                                                   u bva mathomoni u swika magumoni.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    10                      DBE/Lara 2021
                                            NSC – Tsumban»ila ya u maka

                                                  -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we
                                                   sia/fhungo.
                                                  -Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo
                                                   ¼ine a khou ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
                                                  -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha
                                                   fhungo ¼ine a khou ¼i imelela.
1.6.1 Tshifanyiso                                 Nganetshelo.
                                                  - Mu¿wali u anetshela nga ha mutambo
                                                  wa Rugby.
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                   tshifhinga tsho fhiraho.
                                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                   tshi¾ori zwavhu»i.
                                                  Mbuletshedzo.
                                                  -Afha mu¿wali a nga buletshedza nga
                                                  ha mutambo wa Rugby.
1.6.2 Tshifanyiso                                 Nganetshelo.
                                                  - Mu¿wali u anetshela nga ha zwine a
                                                  khou humbula nga khanµela ¼i khou
                                                  dugaho.
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                   tshifhinga tsho fhiraho kana tsha
                                                  zwino.
                                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                   tshi¾ori zwavhu»i.
                                                  Mbuletshedzo.
                                                  -Afha mu¿wali a nga buletshedza nga
                                                  ha zwine a khou humbula nga
                                                  khanµela ¼i khou dugaho/tshiga tsho
                                                  imelaho tshedza vhathuni.
1.6.3 Tshifanyiso                                 Nganetshelo.
                                                   Mu¿wali u anetshela nga vhana vhane
                                                  vha khou ¿wala mushumo/mulingo.
                                                  Mbuletshedzo.
                                                  -U buletshedza nga ha mushumo une
                                                  vhana vha khou ita ki¼asini.

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                             50

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    11                      DBE/Lara 2021
                                            NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

            Vhurifhi ha tshishaka vhu na »iresi nthihi i tevhelwaho nga datumu.
            Vhu na theshano.
            Vhu na marangaphan»a ane a ½ea ludungela muvhali nga ha mafhungo
             ane a µo vhala ngao kha vhurifhi uho.
            Vhu tea u vha na mutumbu.
            Vhu tea u vha na nyonesano.
            Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u
             swika magumoni.
            Madzina a mu¿wali.                                                                    [30]

2.2      KHARIKHU·AMU VITHAE
         Zwi lavhelelwaho
         Tshivhumbeo:

            Vhu½e: dzina, µuvha ¼a mabebo, lushaka, nomborondaulu, µiresi.
            Ndalukanyo.
            Tshenzhemo ya mushumo.
            Zwine a zwi funesa.
            Vha kwamiwaho.                                                                        [30]

2.3      MUVHIGO

         Tshivhumbeo:

            ¹hoho.
            Marangaphanµa.
            Matshimbidzele.
            Mawanwa.
            Themendelo.
            Phendelo.
            Tsaino ya muvhigi.
            Tshiimo tsha muvhigi.
            Datumu.                                                                               [30]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    12                      DBE/Lara 2021
                                            NSC – Tsumban»ila ya u maka

2.4      TSHIPITSHI TSHA FOMALA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

            ¹hoho.
            Theshano.
            Mvulatswinga.
            Mutumbu.
            Phendelo.                                                                             [30]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                            30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3    13                 DBE/Lara 2021
                                            NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI/
                                 ZWA TSUMBEDZI/ZWA MAFHUNGO

MBUDZISO 3

3.1      FULAYASI

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

             Muelo mu¾uku.
             ¹hohwana dzi kungaho ma¾o.
             ¹halutshedzo pfufhi nga ha tshibveledzwa.
             Mutevhe wa mbuelo kana zwine zwa ½etshedzwa.
             Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
             I fanela u vha na zwi vhonwaho nga ma¾o na zwite¿wa zwa nyolo.              [20]

3.2      GARA¹A YA POSWO

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

            Vhuyo.
            Mulaedza.
            Vhubvo.                                                                      [20]

3.3      NDAELA

         Zwi lavhelelwaho

         ¹ho»ea:

            U shumisa ¼imudi ¼a ndaela.
            I tea u vha na ndunzhendunzhe kha zwo ¿walwaho.
            U shumisa nomboro na bulethe u sumbedza mutevhe.
            I tea u angaredza mulaedza wa ndeme.
            I tea u pfesesea.
            I ¿walwe nga luambo lu swikelelwaho nga vhathu vhanzhi.                      [20]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                    20
                                                         MARAGAGU¹E:                      100

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2021-mg/e6183d50-df81-454b-8700-d5e02d3c13c8) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL NSC P3 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-nsc-p3-may-june-2021-mg/3ec1ad3e-b574-42c1-8bfd-a487b2983bc5) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC FAL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-fal-p3-memo-nov-2022/3bebebf2-1af6-4360-9ce2-c8c0192ca7bc) — Tshivenda FAL · Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2020-memo/1ec55820-0e4f-401f-addb-0a48fef63b2c) — Tshivenda FAL · Memo · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda-FAL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2018-final-memo/f87ca04d-8480-40ec-b47e-7d7f282c143e) — Tshivenda FAL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2017-memo/9bbceb8f-51ab-49e6-aae7-bab629b562f4) — Tshivenda FAL · Memo · 2017 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
