# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2023, 13 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2023-mg/b53beeab-5fdb-4442-8b07-283a6d901054
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2023-mg/b53beeab-5fdb-4442-8b07-283a6d901054)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2023/c39cba64-bf2d-4052-8a52-77c4e5a624a8) — QP · 2023 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        GIREIDI YA 12

    TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL)

                           BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                       LARA 2023

                             TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                         Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                       2                                                                     DBE/Lara 2023
                                                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ¼A VHURARU 3).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo
  tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza
  maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50]
           Khritheria                                Zwa nṱhesa                Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi              U sa kona
                                                                                                        fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU &                                          28–30                      22–24                       16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI (NV)                                -Mihumbulo i               -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                               gobolaho/¾okonyaho i sa    tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tshoṱhe
 (Zwo ¿waliwaho na                             vhambedzwi/                -Zwi yelana tshoṱhe na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)                                    lavhelelwiho               ṱhoho nahone zwa           linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone     ṱanganaho nahone i si na
 Nzudzanyo ya mihumbulo na

                                Maimo a n¾ha
                                               -Mihumbulo ya vhu¾ali, i   takadza                    tendisea                      i si na vhusiki ha       sia
 vhupulani/                                    ¾okonyaho nahone yo        -Hu na vhu¾anzi ha         -Zwo dzudzanywa nahone        mu½e                     -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho, vha                  vhibvaho                   mihumbulo yo vhibvaho      zwa dovha zwa lunzhedzana     -Vhu¾anzi vhu si gathi   zwo sokou dovhololwa
 ¾anganedzaho mafhungo na                      -Zwo dzudzanywa            -Zwo dzudzanywa            lwo linganelaho/lu fushaho,   ha nzudzanyo na u        -A zwo ngo dzudzanywa
 nyimele                                       nahone zwa dovha zwa       nahone zwa dovha zwa       hu tshi katelwa               lunzhedzana zwo          nahone a zwi na
                                               lunzhedzana tshidele lwa   lunzhedzana tshidele lwa   marangaphanḓa, mutumbu        teaho                    ndunzhendunzhe
 MARAGA 30                                     tsho¾he, hu tshi katelwa   tsho¾he, hu tshi katelwa   na magumo/mupendelo
                                               marangaphan»a,             marangaphanḓa,
                                               mutumbu na                 mutumbu na
                                               magumo/mupendelo.          magumo/mupendelo

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                    3                                                                   DBE/Lara 2023
                                                                           NSC – Tsumban»ila ya u maka

RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA [MARAGA50] (i ya phan»a)
                                                      25–27                      19–21                       13–15                       7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi    -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi   -Phindulo yo anzaho     -A hu na ndingedzo ya u
                                            zwo ri shaedzinyana        -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we    u sa yelana ha          fhindula ¾hoho/mbudziso
                                            musutshelo wa maanea o     takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o        mafhungo                -U polika tsho¾he na u sa
                                            lundwaho tshidele lwa      -Zwo dzudzanywa            -Mihumbulo yo dzudzanywa     -Mihumbulo i vho        tsha tea lwa tsho¾he

                            Maimo a fhasi
                                            tsho¾hetsho¾he             nahone zwa dovha zwa       lwa ndinganelo nahone i a    sumbedza u liana na u   -A zwi na sia nahone zwo
                                            -Mihumbulo yo vhibva       lunzhedzana zwavhuḓi,      tendisea                     »a»isa                  vhilingana
                                            ya lundwa lwa vhu¾ali      hu tshi katelwa            -Hu na hu¿we u fusha ha      -U shaedza vhu¾anzi
                                            -Zwo dzudzanywa            marangaphan»a,             nzudzanyo na                 ha nzudzanyo na
                                            nahone zwa dovha zwa       mutumbu na                 ndunzhendunzhe, hu tshi      ndunzhendunzhe zwo
                                            lunzhedzana tshidele lwa   magumo/mupendelo           katelwa marangaphan»a,       teaho
                                            tsho¾he, hu tshi katelwa                              mutumbu na
                                            marangaphan»a                                         magumo/mupendelo
                                            mutumbu na
                                            magumo/mupendelo

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                         4                                                                     DBE/Lara 2023
                                                                                NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)
          Khritheria                                   Zwa n¾hesa                 Tshikili tshone         Vhukoni ha vhukati/vhu         Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                           fushaho/ho linganelaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                                      14–15                       11–12                          8–9                         5–6                      0–3
 U DZUDZANYA (LTD)                             -Thouni, redzhisi¾ara,         -Thouni, redzhisi¾ara,    -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,    -Luambo a lu pfali
                                               tshitaila na »ivhaipfi zwo     tshitaila »ivhaipfi zwo   tshitaila »ivhaipfi zwo tea   tshitaila »ivhaipfi zwo   -Thouni, redzhisi¾ara,
 Thouni, redzhisi¾ara na                       tea tsho¾hetsho¾he ndivho,     tea vhukuma ndivho,       ndivho, vha ¾anganedzaho      tea zwi¾uku ndivho, vha   tshitaila »ivhaipfi a
 »ivhaipfi zwo teaho                           vha ¾anganedzaho               vha ¾anganedzaho          mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho mafhungo     zwo ngo tea ndivho,
 ndivho/zwiitei na nyimele                     mafhungo na nyimele            mafhungo na nyimele       -U shumiswa ho teaho ha       na nyimele                vha ¾anganedzaho

                              Maimo a n¾ha
 Munanguludzo wa maipfi                        -Luambo ndi lwa                -Luambo lu a ṱokonya      luambo u bveledza             -Ho shumiswa luambo       mafhungo na nyimele
 Kushumisele kwa luambo na                     vhu»ifulufheli ha n¾hesa, lu   nahone thouni yo          ¾halutshedzo                  lwa mutheo/fhasi          -U ho¾efhala ha
 milayo, zwiga zwa u vhala,                    nyanyulaho tsho¾he             shumiswaho ndi i          -Thouni yo tea                -Thouni na kushumisele    »ivhaipfi zwo anzesa
 girama, mupeleṱo                              -Lu a gobola nahone lwo        nyanyulaho                -U pfumiswa ha luambo ho      kwone kwa maipfi a zwo    lune u pfala ha
                                              pfuma u dzangelwa ha            -Hunzhi a hu na           shumiswa u khavhisa zwi re    ngo tea                   mafhungo zwa si tsha
 MARAGA 15                                    thouni                          vhukhakhi ha girama       ngomu                         -¶ivhaipfi ndi yo         konadzea na khathihi/
                                              -A hu na vhukhakhi ha           na mupele¾o                                             shaedzaho vhukuma         zwa vho kon»a
                                              girama na mupeleṱo              -Lwo lundwa tshidele                                                              vhukuma
                                               -Lwo lundwa nga tshikili       vhukuma
                                               tsha ma¾hakhe¾hakheni
                                                             13                         10                            7                           4
                                               -Luambo ndi lwa n¾ha           -Luambo lu a kunga na     -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo shumiswa
                                               vhukuma                        u nyanyula                linganelaho, fhedzi hu tshi   lwa u sa kona

                              Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola nahone lwo         -Thouni ndi yo teaho, i   »i vha na vhu¾udze¾udze       -A hu na kana hu tou
                                              pfuma u dzangelwa ha            nyanyulaho                -Hu¿we u shumiswa ha          vha na zwi¾uku¾uku zwi
                                              thouni                          -Vhukhakhi vhu¾uku        luambo ho teaho nga u         sumbedzaho
                                              -A hu na vhukhakhi ha           ha girama na mupele¾o     angaredza, fhedzi u           muvanganyo wa
                                              girama na mupeleṱo              -Zwo lundwa tshidele      dzangelwa ha luambo ndi ha    mafhungo/mitaladzi
                                               -Lwo lundwa nga tshikili       vhukuma                   fhasi                         -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
                                               tsha ma¾hakheni                                                                        lwa tsho¾he

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                       Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                       5                                                               DBE/Lara 2023
                                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)
           Khritheria                   Zwa nṱhesa             Tshikili tshone      Vhukoni ha vhukati/vhu        Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                     fushaho/ho linganelaho
 TSHIVHUMBEO (T)                             5                        4                        3                           2                       0–1
                                 -Kubveledzele kwa ¾hoho   -Kubveledzele kwa      -Kubveledzele kwa ¾hoho na   -Dzi¿we mbuno ndi dzi     -Hu na u shaedza ha
 Zwi¾alusi zwa tshibveledzwa     kwa n¾hesa                ¾hoho kwo              vhudodombedzi zwo tea        pfadzaho                  mbuno dzo teaho
 Kubveledzelwe kwa phara na      -Vhudodombedzi ha         lunzhedzanaho          -Mafhungo/Mitaladzi, phara   -Mafhungo/Mitaladzi na    -Mafhungo/Mitaladzi na
 tshivhumbeo tsha                ma¾hakhe¾hakheni          -Vhudodombedzi ha      zwo fha¾wa lu fushaho        phara zwi »i vha na       phara zwo »ala
 mafhungo/mitaladzi              -Mafhungo/Mitaladzi,      ¾hoho hu pfadzaho      -Maanea o »i faredza zwi     vhukhakhi                 vhukhakhi
                                 phara zwo fha¾wa na u     -Mafhungo/Mitaladzi,   pfadzaho/tendiseaho          -Fhedzi maanea a kha »i   -Maanea ha na
 MARAGA: 5                       lundwa lwa n¾hesa         phara zwo vangwa lu                                 pfala naho hu na          mudzio/ha pfadzi
                                 tsho¾hetsho¾he            pfadzaho                                            vhukhakhi
  MARAGANYANGAREDZI                        43–50                    33–40                   23–30                       13–20                     0–10

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                   6                                                                       DBE/Lara 2023
                                                                          NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B : RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 30]
           Khritheria                      Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi               U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                                15–18                           11–14                          8–10                          5–7                        0–4
 VHUPULANI NA                     -Phindulo ndi ya                 -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya             -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO (NVT)                ma¾hakhe¾hakheni, i sa           vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           mutheo/fhasi, i              u shaya n»ivho ya
                                  vhambedzwi                       n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        bvukululaho n»ivhonyana      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                 -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo        zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           ya zwi¾alusi zwa lushaka     lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                        vhibvaho                         tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     lwa tshibveledzwa            -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        -N»ivho yo ¾an»avhuwaho          -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu     dzumbama, u polika
 vhupulani                        tsho¾he ya zwi¾alusi zwa         hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara        ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     lushaka lwa tshibveledzwa        -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhuṱala                      -A hu na u farana ha
 ṱanganedzaho mafhungo na         -Ku¿walele kwo tou fombe         mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na             zwi re ngomu na
 nyimele                          kha sia ¼one                     lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou      mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo            -Zwi re ngomu na                 -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini          -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        mihumbulo zwo lunzhedzana        tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa              zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                        -Zwo ¾an»avhudzwa lwa            zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho    tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     tsho¾he, zwidodombedzwa          -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu          -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na         zwo¾he zwi tikedza ¾hoho         teaho naho hu na              -Nga u angaredza              vhonalaho ha kushumisele     milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na            -Tshivhumbeo ndi                 vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone        kwa milayo na                tshivhumbeo tsha
 nyimele                          tshonetshone tsho teaho                                        fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                  tshibveledzwa
                                  tshibveledzwa                                                  hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                               hu soliseaho
 MARAGA 18
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         10–12                             8–9                            6–7                          4–5                       0–3
 U SEDZULUSA (LTS)                -Thouni redzhisi¾ara tshitaila   -Thouni redzhisi¾ara          -Thouni redzhisi¾ara          -Thouni redzhisi¾ara         -Thouni
                                  na »ivhaipfi ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi ndi    tshitaila na »ivhaipfi ndi   redzhisi¾ara,tshitaila
 Thouni, redzhisi¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni             zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku            na »ivhaipfi ndi zwi sa
 nyanyula tshitaila vha           ndivho, vha ¾anganedzaho         vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho     ananiho na ndivho,
 ¾anganedzaho mafhungo na         mafhungo na nyimele              mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele          vha ṱanganedzaho
 nyimele                          -Girama ndi yoneyone             -Nga u angaredza, girama      -Hu na vhu¿we vhukhakhi       -Girama yo shaedza i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi           nahone yo fha¾wa tshidele        ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho         -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na             -A hu na vhukhakhi               fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a                -¶ivhaipfi ndi yo            nahone zwo ṱanganana
 mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        fusha/linganela               shaedzaho vhukuma            -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea   ndivho na khathihi
 MARAGA 12                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                        -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedza                                               ho¾efhala tsho¾he

  MARAGANYANGAREDZI                           25–30                          19–23                         14–17                         9–12                        0–7

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                   7                                                                        DBE/Lara 2023
                                                                          NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 20]
          Khritheria                       Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU,                                 10–12                            8–9                            6–7                           4–5                        0–3
VHUPULANI NA                     -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya              -Phindulo i sumbedza
TSHIVHUMBEO (NVT)                ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           mutheo/fhasi, i               u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        bvukululaho n»ivhonyana       zwi¾alusi zwa lushaka
Phindulo na mihumbulo            -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           ya zwi¾alusi zwa lushaka      lwa tshibveledzwa
Nzudzanyo ya mihumbulo           vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     lwa tshibveledzwa             -¹halutshedzo yo
U dzhiela nzhele ndivho, vha     -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
¾anganedzaho mafhungo na         tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
tshivhumbeo/milayo na nyimele    lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhuṱala                       -A hu na u farana ha
                                 -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
MARAGA 12                        kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
                                 -Zwi re ngomu na mihumbulo        -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
                                 zwo lunzhedzana                   tsho¾he zwidodombedzwa        lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
                                 -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
                                 tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
                                 zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u                        vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
                                 -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             angaredza,tshivhumbeo ndi     kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
                                 tshonetshone tsho teaho                                         tshone, fhedzi hu na u        tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                 tshibveledzwa                                                   polika hu¾uku                 -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                               hu soliseaho
LUAMBO, TSHITAILA NA U                         7–8                              5–6                             4                            3                          0–2
SEDZULUSA (LTS)                  -Thouni, redzhisi¾ara,            -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,
                                 tshitaila na »ivhaipfi, ndi zwi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
Thouni, redzhisi¾ara, ndivho/u   teaho lwa ma¾hakhe¾hakheni        zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
nyanyula, tshitaila, vha         ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
¾anganedzaho mafhungo na         mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ṱanganedzaho
nyimele                          -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
Munanguludzo wa maipfi           nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
Zwiga zwa mu¿walo na             -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a                -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ṱanganana
mupele¾o                                                           -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        fusha/linganela               shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
MARAGA 8                                                           -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                          17–20                            13–15                          10–11                        7–8                           0–5

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     8                      DBE/Lara 2023
                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

ADENDAMU/MEMORANDAMU

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO 1

KHETHEKANYO YA A: MAANEA
1.1    Ndeme ya u hangwela.                        Nganetshelo
                                                   -Hu anetshelwa nga ha ndeme ya u
                                                   hangwela.
                                                   - Zwi tea u kunga na u tendisea.
                                                   -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                     tshifhinga tsho fhiraho.
                                                   -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                   tshi¾ori zwavhu»i.
                                                   Mbuletshedzo
                                                   -Mu¿wali u buletshedza nga ha ndeme
                                                   ya u hangwela.
                                                   -Zwi tea u kunga na u tendisea.
                                                   -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                   tshifhinga tsha zwino.
1.2    U thetshelesa ndayo zwo nthusa              Nganetshelo
       vhutshiloni.                                -Aya ndi maanea ane mu¿wali a
                                                    anetshela nga ha u thetshelesa ndayo
                                                   dzo muthusaho vhutshiloni.
                                                   -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na
                                                    u tendisea.
                                                   -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                    tshifhinga tsha zwino.
                                                   -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                    tshi¾ori zwavhu»i.
                                                   Mbuletshedzo
                                                   -Mu¿wali u buletshedza nga ha
                                                   zwivhuya zwa u thetshelesa musi u
                                                   tshi laiwa.
                                                   - Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine
                                                   a khou amba ngazwo muhumbuloni
                                                   wa muvhali.
                                                   A u vhuisa muhumbulo
                                                   -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a
                                                    i ½ea vhuµipfi na u nyanyuwa hawe.
                                                   -U vhuisa muhumbulo u yelana na
                                                   ndayo dzo muthusaho vhutshiloni.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     9                      DBE/Lara 2023
                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

1.3    ¶uvha he¼o ¼i µo dzula ¼i             Nganetshelo
       muhumbuloni wanga.                    -Aya ndi maanea ane mu¿wali a
                                              anetshela nga ha µuvha ¼ine ¼a µo
                                             dzula ¼i muhumbuloni wawe.
                                             -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na
                                              u tendisea.
                                             -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                             tshifhinga tsho fhiraho.
                                             -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                              tshi¾ori zwavhu»i.
1.4    Vhagudiswa vha tea u tendelwa u guda U ¾a¾a khani
       thero dzo¾he nga luambo lwa µamuni.   -Afha mu¿wali u vha e na nµila yawe
       ¹a¾ani ni tshi tenda kana ni tshi     ine a vhona zwithu ngayo.
       hanedza.                              -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala
                                             u bva mathomoni u swika magumoni.
                                             -Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we
                                             sia/fhungo.
                                             -Mu¿wali u tikedza tsho¾he fhungo
                                             ¼ine a khou ¾oµa ¼i tshi tendiwa.
                                             -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha
                                             fhungo ¼ine a khou ¼i imelela.
                                             -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i
                                               ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                             -U vhuisa mihumbulo u yelana na
                                             zwine a khou imelela.
1.5    Ngoho yo vha mi¾odzi ya dakalo.       U haseledza /Nyambedzano
                                             -U haseledza nga ha dakalo ¼o vhaho
                                             hone.
                                             -Kha hu haseledzwe nga mi¾odzi yo
                                             vhangwaho nga dakalo.
                                             -A ¿walwa nga tshifhinga tsho
                                             fhiraho.
1.6    Tshifanyiso                          Nganetshelo.
                                            -Mu¿wali u anetshela nga ha n»ivho na
                                            zwi¿we zwivhuya zwi no wanala kha
                                            bugu.
                                            -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                            tshifhinga tsho fhiraho.
                                            -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                            tshi¾ori zwavhu»i.
                                            Mbuletshedzo.
                                            -Afha mu¿wali a nga buletshedza nga
                                            ha zwivhuya zwi wanalaho kha bugu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     10                     DBE/Lara 2023
                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

1.7    Tshifanyiso                                Nganetshelo.
                                                  - Mu¿wali u anetshela nga ha
                                                  zwivhuya/mishumo ya ¼iluvha.
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                  tshifhinga tsho fhiraho kana tsha
                                                  zwino.
                                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                   tshi¾ori zwavhu»i.
                                                  Mbuletshedzo.
                                                  -Afha mu¿wali a nga buletshedza nga
                                                  ha zwine a khou humbula nga ha
                                                  ¼iluvha.
1.8    Tshifanyiso                                Nganetshelo.
                                                   -Mu¿wali u anetshela nga ha
                                                  vhushaka hawe na mmbwa yawe.
                                                  -Mu¿wali u anetshela nga zwivhuya
                                                  zwa u vha na mmbwa.
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                  tshifhinga tsho fhiraho.

                                                  Mbuletshedzo.
                                                  -U buletshedza nga ha ndeme na
                                                  zwivhuya zwa u vha na mmbwa.

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                              50

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     11                     DBE/Lara 2023
                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

            Vhu na µiresi nthihi i tevhelwaho nga datumu.
            Vhu na theshano.
            Vhu na marangaphanμa ane a ½ea ludungela muvhali nga ha mafhungo
             ane a µo vhala ngao kha vhurifhi uho.
            Vhu tea u vha na mutumbu.
            Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u
             swika magumoni.
            Vhu tea u vha na nyonesano.
            Madzina a mu¿wali.                                                                     [30]

2.2      ATHIKILI YA MAGAZINI
         Zwi lavhelelwaho
         Tshivhumbeo:

            ¹hoho i tea u kunga na u takadza.
            Tshitaela tshi tea u buletshedza na u shumisa luambo lwo
             dzumbamaho u itela u takadza kuhumbulele kwa muvhali.
            Madzina,fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿wevho zwidodombedzwa
             zwi fanela u dzheniswa kha athikili.
            I tea u ¾u¾ula dzangalelo ¼a muvhali a tou fombe.                                      [30]

2.3      TSHIPITSHI TSHA FOMALA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

            U thoma u ¿wala tshitaela tshine tsha µo shumiswa, tshi no sumbedza
             uri zwo itea lini, ngafhi, ngani na nµivho.
            Mu¿wali u kunga vhathetshelesi.
            U fha¾a mbuno zwavhuµi wo litsha u shumisesa maipfi nga nµila yo
             kalulaho lune a sala a si tshe na ndeme.
            U linganya tsatsaladzo na u ½ea nµila dza khwi½e dza kuitele kwa
             zwithu.
            Magumo ndi a ndeme, a si manweledzo a zwe zwa ¿walwa.                                  [30]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     12                     DBE/Lara 2023
                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

2.4      MUFHINDULANO

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

            Madzina a vhaambi kha tshanμa tsha monde.
            Zwithoma zwivhili phanμa ha dzina.
            Hu pfukwa mutaladzi u sumbedza muambi muswa.
            Mvulatswinga.
            Mutumbu.
            Phendelo.                                                                              [30]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                             30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3     13                   DBE/Lara 2023
                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI/
                                 ZWA TSUMBEDZI/ZWA MAFHUNGO

MBUDZISO 3

3.1       PHOSI¹ARA

          Zwi lavhelelwaho

          Tshivhumbeo:

             U kunga ma¾o a muvhali.
             I tea u vhalea naho muthu a songo tou sendela tsini.
             I songo vha na mafhungo manzhi.
             I tea u pfufhifhadzwa nga zwiga zwi re na ndeme.                               [20]

3.2       DAYARI

          Zwi lavhelelwaho

          Tshivhumbeo:

             I ¿walwa kha bugu yo khetheaho.
             I ¿walwa misi yo¾he.
             Zwi ¿walwaho zwi na datumu.
             Hu nga shumiswa lushaka lwa tshibveledzwa tshi sumbedzaho
              vhu»ifhinduleli ha vhu½e.                                                      [20]

3.3       NDAELA

          Zwi lavhelelwaho

          Tshivhumbeo:

             U ¾alutshedza kushumisele kwa tshishumiswa kana kuitele kwa tshithu.
             U ¾alutshedza ndaela dzi re khagala na dzi re dzone nahone dzi
              lunzhedzanaho.
             U shumisa nomboro na bu¼ethe u sumbedza thevhekano kana
              ndunzhendunzhe.
             U shumisa ¼imudi ¼a ndaela.                                                    [20]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                      20
                                                          MARAGAGU¹E:                        100

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2023/069f5cd2-bed9-4ed7-9ce9-c7b48e179840) — Tshivenda FAL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2023/144a6bf1-932b-48d2-9d4c-b72f491ba320) — Tshivenda FAL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-may-june-2023/bf5b2ee5-6f03-4a08-90c6-bd1004f68bb1) — Tshivenda FAL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC FAL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-fal-p3-memo-nov-2022/3bebebf2-1af6-4360-9ce2-c8c0192ca7bc) — Tshivenda FAL · Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2021-mg/ceeec5b6-8d4f-4104-bba0-240d3df54432) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL NSC P3 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-nsc-p3-may-june-2021-mg/3ec1ad3e-b574-42c1-8bfd-a487b2983bc5) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
