# Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo

> Grade 12 Tshivenda FAL Paper 3 memorandum from the November 2024 NSC, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024-mg/5653f28f-8c9f-4e57-bff6-9337b4e67cfe
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-fal) › [Tshivenda FAL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024-mg/5653f28f-8c9f-4e57-bff6-9337b4e67cfe)

## About this document

Tshivenda Fal · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2024/b0736f3b-751d-4f72-908b-75689a00bcf3) — QP · 2024 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREIDI YA 12

               TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U
                            THOMA (FAL)

                           BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                       LARA 2024

                            TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                         Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                                  2                                                          DBE/Lara 2024
                                                                                   NSC – Tsumban»ila ya u maka

PFESESANI:

• Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ¼A VHURARU 3).
• Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
• Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo
  tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza
  maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
• Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50]
           Khritheria                                Zwa nṱhesa                Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi              U sa kona
                                                                                                        fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU &                                          28–30                      22–24                       16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI (NV)                                -Mihumbulo i               -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                               gobolaho/¾okonyaho i sa    tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tshoṱhe
 (Zwo ¿waliwaho na                             vhambedzwi/                -Zwi yelana tshoṱhe na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)                                    lavhelelwiho               ṱhoho nahone zwa           linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone     ṱanganaho nahone i si na
 Nzudzanyo ya mihumbulo na

                                Maimo a n¾ha
                                               -Mihumbulo ya vhu¾ali, i   takadza                    tendisea                      i si na vhusiki ha       sia
 vhupulani/                                    ¾okonyaho nahone yo        -Hu na vhu¾anzi ha         -Zwo dzudzanywa nahone        mu½e                     -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho, vha                  vhibvaho                   mihumbulo yo vhibvaho      zwa dovha zwa lunzhedzana     -Vhu¾anzi vhu si gathi   zwo sokou dovhololwa
 ¾anganedzaho mafhungo na                      -Zwo dzudzanywa            -Zwo dzudzanywa            lwo linganelaho/lu fushaho,   ha nzudzanyo na u        -A zwo ngo dzudzanywa
 nyimele                                       nahone zwa dovha zwa       nahone zwa dovha zwa       hu tshi                       lunzhedzana zwo          nahone a zwi na
                                               lunzhedzana tshidele lwa   lunzhedzana tshidele lwa   katelwamarangaphanḓa,         teaho                    ndunzhendunzhe
 MARAGA 30                                     tsho¾he, hu tshi katelwa   tsho¾he, hu tshi katelwa   mutumbu na
                                               marangaphan»a,             marangaphanḓa,             magumo/mupendelo
                                               mutumbu na                 mutumbu na
                                               magumo/mupendelo.          magumo/mupendelo

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                               3                                                        DBE/Lara 2024
                                                                                NSC – Tsumban»ila ya u maka

RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA [MARAGA50] (i ya phan»a)
                                                      25–27                      19–21                       13–15                       7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi    -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi   -Phindulo yo anzaho     -A hu na ndingedzo ya u
                                            zwo ri shaedzinyana        -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we    u sa yelana ha          fhindula ¾hoho/mbudziso
                                            musutshelo wa maanea o     takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o        mafhungo                -U polika tsho¾he na u sa
                                            lundwaho tshidele lwa      -Zwo dzudzanywa            -Mihumbulo yo dzudzanywa     -Mihumbulo i vho        tsha tea lwa tsho¾he

                            Maimo a fhasi
                                            tsho¾hetsho¾he             nahone zwa dovha zwa       lwa ndinganelo nahone i a    sumbedza u liana na u   -A zwi na sia nahone zwo
                                            -Mihumbulo yo vhibva       lunzhedzana zwavhuḓi,      tendisea                     »a»isa                  vhilingana
                                            ya lundwa lwa vhu¾ali      hu tshi katelwa            -Hu na hu¿we u fusha ha      -U shaedza vhu¾anzi
                                            -Zwo dzudzanywa            marangaphan»a,             nzudzanyo na                 ha nzudzanyo na
                                            nahone zwa dovha zwa       mutumbu na                 ndunzhendunzhe, hu tshi      ndunzhendunzhe zwo
                                            lunzhedzana tshidele lwa   magumo/mupendelo           katelwa marangaphan»a,       teaho
                                            tsho¾he, hu tshi katelwa                              mutumbu na
                                            marangaphan»a                                         magumo/mupendelo
                                            mutumbu na
                                            magumo/mupendelo

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                                      4                                                         DBE/Lara 2024
                                                                                      NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)
          Khritheria                                    Zwa n¾hesa                 Tshikili tshone         Vhukoni ha vhukati/vhu         Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                            fushaho/ho linganelaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                                       14–15                       11–12                          8–9                         5–6                      0–3
 U DZUDZANYA (LTD)                              -Thouni, redzhisi¾ara,         -Thouni, redzhisi¾ara,    -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,    -Luambo a lu pfali
                                                tshitaila na »ivhaipfi zwo     tshitaila »ivhaipfi zwo   tshitaila »ivhaipfi zwo tea   tshitaila »ivhaipfi zwo   -Thouni, redzhisi¾ara,
 Thouni, redzhisi¾ara na                        tea tsho¾hetsho¾he ndivho      tea vhukuma ndivho,       ndivho, vha ¾anganedzaho      tea zwi¾uku ndivho, vha   tshitaila »ivhaipfi a
 »ivhaipfi zwo teaho                            vha ¾anganedzaho               vha ¾anganedzaho          mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho mafhungo     zwo ngo tea ndivho,
 ndivho/zwiitei na nyimele                      mafhungo na nyimele            mafhungo na nyimele       -U shumiswa ho teaho ha       na nyimele                vha ¾anganedzaho

                                Maimo a n¾ha
 Munanguludzo wa maipfi                         -Luambo ndi lwa                -Luambo lu a ṱokonya      luambo u bveledza             -Ho shumiswa luambo       mafhungo na nyimele
 Kushumisele kwa luambo na                      vhu»ifulufheli ha n¾hesa, lu   nahone thouni yo          ¾halutshedzo                  lwa mutheo/fhasi          -U ho¾efhala ha
 milayo, zwiga zwa u vhala,                     nyanyulaho tsho¾he             shumiswaho ndi i          -Thouni yo tea                -Thouni na kushumisele    »ivhaipfi zwo anzesa
 girama, mupeleṱo                               -Lu a gobola nahone lwo        nyanyulaho                -U pfumiswa ha luambo ho      kwone kwa maipfi a zwo    lune u pfala ha
                                               pfuma u dzangelwa ha            -Hunzhi a hu na           shumiswa u khavhisa zwi re    ngo tea                   mafhungo zwa si tsha
 MARAGA 15                                     thouni                          vhukhakhi ha girama       ngomu                         -¶ivhaipfi ndi yo         konadzea na khathihi/
                                               -A hu na vhukhakhi ha           na mupele¾o                                             shaedzaho vhukuma         zwa vho kon»a
                                               girama na mupeleṱo              -Lwo lundwa tshidele                                                              vhukuma
                                                -Lwo lundwa nga tshikili       vhukuma
                                                tsha ma¾hakhe¾hakheni
                                                              13                         10                            7                           4
                                                -Luambo ndi lwa n¾ha           -Luambo lu a kunga na     -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo shumiswa
                                                vhukuma                        u nyanyula                linganelaho, fhedzi hu tshi   lwa u sa kona

                              Maimo a fhasi
                                               -Lu a gobola nahone lwo         -Thouni ndi yo teaho, i   »i vha na vhu¾udze¾udze       -A hu na kana hu tou
                                               pfuma u dzangelwa ha            nyanyulaho                -Hu¿we u shumiswa ha          vha na zwi¾uku¾uku zwi
                                               thouni                          -Vhukhakhi vhu¾uku        luambo ho teaho nga u         sumbedzaho
                                               -A hu na vhukhakhi ha           ha girama na mupele¾o     angaredza, fhedzi u           muvanganyo wa
                                               girama na mupeleṱo              -Zwo lundwa tshidele      dzangelwa ha luambo ndi ha    mafhungo/mitaladzi
                                                -Lwo lundwa nga tshikili       vhukuma                   fhasi                         -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
                                                tsha ma¾hakheni                                                                        lwa tsho¾he

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                       Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                               5                                                        DBE/Lara 2024
                                                                   NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
[MARAGA 50] (i ya phan»a)
           Khritheria                   Zwa nṱhesa             Tshikili tshone      Vhukoni ha vhukati/vhu        Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                     fushaho/ho linganelaho
 TSHIVHUMBEO (T)                             5                        4                        3                           2                       0–1
                                 -Kubveledzele kwa ¾hoho   -Kubveledzele kwa      -Kubveledzele kwa ¾hoho na   -Dzi¿we mbuno ndi dzi     -Hu na u shaedza ha
 Zwi¾alusi zwa tshibveledzwa     kwa n¾hesa                ¾hoho kwo              vhudodombedzi zwo tea        pfadzaho                  mbuno dzo teaho
 Kubveledzelwe kwa phara na      -Vhudodombedzi ha         lunzhedzanaho          -Mafhungo/Mitaladzi, phara   -Mafhungo/Mitaladzi na    -Mafhungo/Mitaladzi na
 tshivhumbeo tsha                ma¾hakhe¾hakheni          -Vhudodombedzi ha      zwo fha¾wa lu fushaho        phara zwi »i vha na       phara zwo »ala
 mafhungo/mitaladzi              -Mafhungo/Mitaladzi,      ¾hoho hu pfadzaho      -Maanea o »i faredza zwi     vhukhakhi                 vhukhakhi
                                 phara zwo fha¾wa na u     -Mafhungo/Mitaladzi,   pfadzaho/tendiseaho          -Fhedzi maanea a kha »i   -Maanea ha na
 MARAGA: 5                       lundwa lwa n¾hesa         phara zwo vangwa lu                                 pfala naho hu na          mudzio/ha pfadzi
                                 tsho¾hetsho¾he            pfadzaho                                            vhukhakhi
  MARAGANYANGAREDZI                        43–50                    33–40                   23–30                       13–20                     0–10

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                                6                                                          DBE/Lara 2024
                                                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B : RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 30]
           Khritheria                      Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi               U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                                15–18                           11–14                          8–10                          5–7                        0–4
 VHUPULANI NA                     -Phindulo ndi ya                 -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya             -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO (NVT)                ma¾hakhe¾hakheni, i sa           vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           mutheo/fhasi, i              u shaya n»ivho ya
                                  vhambedzwi                       n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        bvukululaho n»ivhonyana      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                 -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo        zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           ya zwi¾alusi zwa lushaka     lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                        vhibvaho                         tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     lwa tshibveledzwa            -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        -N»ivho yo ¾an»avhuwaho          -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu     dzumbama, u polika
 vhupulani                        tsho¾he ya zwi¾alusi zwa         hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara        ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     lushaka lwa tshibveledzwa        -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhuṱala                      -A hu na u farana ha
 ṱanganedzaho mafhungo na         -Ku¿walele kwo tou fombe         mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na             zwi re ngomu na
 nyimele                          kha sia ¼one                     lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou      mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo            -Zwi re ngomu na                 -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini          -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        mihumbulo zwo lunzhedzana        tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa              zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                        -Zwo ¾an»avhudzwa lwa            zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho    tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     tsho¾he, zwidodombedzwa          -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu          -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na         zwo¾he zwi tikedza ¾hoho         teaho naho hu na              -Nga u angaredza              vhonalaho ha kushumisele     milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na            -Tshivhumbeo ndi                 vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone        kwa milayo na                tshivhumbeo tsha
 nyimele                          tshonetshone tsho teaho                                        fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                  tshibveledzwa
                                  tshibveledzwa                                                  hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                               hu soliseaho
 MARAGA 18
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         10–12                           8–9                            6–7                          4–5                        0–3
 U SEDZULUSA (LTS)                -Thouni redzhisi¾ara tshitaila   -Thouni redzhisi¾ara          -Thouni redzhisi¾ara          -Thouni redzhisi¾ara         -Thouni
                                  na »ivhaipfi ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi ndi    tshitaila na »ivhaipfi ndi   redzhisi¾ara,tshitaila
 Thouni, redzhisi¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni             zwi teaho tsho¾he ndivho      zwi teaho tsho¾he ndivho      zwi teaho zwi¾uku            na »ivhaipfi ndi zwi sa
 nyanyula tshitaila vha           ndivho vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho vha                   ananiho na ndivho
 ¾anganedzaho mafhungo na         mafhungo na nyimele              mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho mafhungo        vha ṱanganedzaho
 nyimele                          -Girama ndi yoneyone             -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        na nyimele                   mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi           nahone yo fha¾wa tshidele        ndi yone nahone yo            ha girama                     -Girama yo shaedza i na      -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na             -A hu na vhukhakhi               fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a                vhukhakhi ho vhalaho         nahone zwo ṱanganana
 mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        fusha/linganela               -¶ivhaipfi ndi yo            -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      shaedzaho vhukuma            ndivho na khathihi
 MARAGA 12                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi           -¹halutshedzo yo thithisea   -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedza                                               ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                           25–30                           19–23                          14–17                       9–12                         0–7

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3                                                7                                                           DBE/Lara 2024
                                                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 20]
          Khritheria                       Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU,                                 10–12                            8–9                            6–7                           4–5                        0–3
VHUPULANI NA                     -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya              -Phindulo i sumbedza
TSHIVHUMBEO (NVT)                ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           mutheo/fhasi, i               u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        bvukululaho n»ivhonyana       zwi¾alusi zwa lushaka
Phindulo na mihumbulo            -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           ya zwi¾alusi zwa lushaka      lwa tshibveledzwa
Nzudzanyo ya mihumbulo           vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     lwa tshibveledzwa             -¹halutshedzo yo
U dzhiela nzhele ndivho, vha     -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
¾anganedzaho mafhungo na         tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
tshivhumbeo/milayo na nyimele    lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhuṱala                       -A hu na u farana ha
                                 -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
MARAGA 12                        kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
                                 -Zwi re ngomu na mihumbulo        -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
                                 zwo lunzhedzana                   tsho¾he zwidodombedzwa        lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
                                 -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
                                 tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
                                 zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u                        vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
                                 -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             angaredza,tshivhumbeo ndi     kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
                                 tshonetshone tsho teaho                                         tshone, fhedzi hu na u        tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                 tshibveledzwa                                                   polika hu¾uku                 -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                               hu soliseaho
LUAMBO, TSHITAILA NA U                         7–8                              5–6                             4                            3                          0–2
SEDZULUSA (LTS)                  -Thouni, redzhisi¾ara,            -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,
                                 tshitaila na »ivhaipfi, ndi zwi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
Thouni, redzhisi¾ara, ndivho/u   teaho lwa ma¾hakhe¾hakheni        zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
nyanyula, tshitaila, vha         ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
¾anganedzaho mafhungo na         mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ṱanganedzaho
nyimele                          -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
Munanguludzo wa maipfi           nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
Zwiga zwa mu¿walo na             -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a                -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ṱanganana
mupele¾o                                                           -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        fusha/linganela               shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
MARAGA 8                                                           -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                          17–20                            13–15                          10–11                        7–8                           0–5

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3       8                     DBE/Lara 2024
                                      NSC – Tsumban»ila ya u maka

ADENDAMU/MEMORANDAMU

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO 1

KHETHEKANYO YA A: MAANEA
1.1    Tshiphiri tshe nda vhulunga lwa             Nganetshelo
       mi¿waha.                                    -Hu anetshelwa nga tshiphiri tsho
                                                   vhulungwaho lwa mi¿waha.
                                                   - Zwi tea u kunga na u tendisea.
                                                   -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                     tshifhinga tsho fhiraho.
                                                   -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                     tshi¾ori zwavhu»i.
                                                   Mbuletshedzo
                                                   -Mu¿wali u buletshedza nga ha
                                                   tshiphiri tshe a vhulunga lwa mi¿waha.
                                                   -Zwi tea u kunga na u tendisea.
                                                   -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                   tshifhinga tsha zwino/tsho fhiraho.
1.2    Zwe vhabebi vhanga vha nnyitela a thi       Nganetshelo
       nga hangwi.                                 -Aya ndi maanea ane mu¿wali a
                                                    anetshela nga ha zwe vhabebi vhawe
                                                   vha mu itela zwi sa hangwei.
                                                   -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na
                                                    u tendisea.
                                                   -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                    tshifhinga tsha zwino/tsho fhiraho.
                                                   -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                    tshi¾ori zwavhu»i.
                                                   Mbuletshedzo
                                                   -Mu¿wali u buletshedza nga ha zwe
                                                   vhabebi vhawe vha mu itela zwine a
                                                   nga si zwi hangwe.
                                                   - Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine
                                                   a khou amba ngazwo muhumbuloni
                                                   wa muvhali.

                                                   A u vhuisa muhumbulo
                                                   -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a
                                                    i ½ea vhuµipfi na u nyanyuwa hawe.
                                                   -Zwi tshi bva kha zwivhuya zwo iteaho
                                                   khae.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3           9                DBE/Lara 2024
                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

1.3    ·ifhasi ¼a thekhino¼odzhi.                 Nganetshelo
                                                  -Aya ndi maanea ane mu¿wali a
                                                   anetshela nga ¼ifhasi ¼a thekinolodzhi.
                                                  -Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na
                                                   u tendisea.
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                   tshifhinga tsho fhiraho.
                                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                   tshi¾ori zwavhu»i.
1.4    Pfunzo ndi ¼one ifa. ¹a¾ani ni tshi        U ¾a¾a khani
       tenda kana ni tshi hanedza.                -Afha mu¿wali u vha e na nµila yawe
                                                  ine a vhona zwithu ngayo.
                                                  -Mihumbulo yawe i tea u vha khagala
                                                  u bva mathomoni u swika magumoni.
                                                  - Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we
                                                  sia/fhungo.
                                                  -Mu¿wali u tikedza tsho¾he fhungo
                                                  ¼ine a khou ¾oµa ¼i tshi tendiwa.
                                                  -Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha
                                                  fhungo ¼ine a khou ¼i imelela.
                                                  -Afha mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i
                                                    ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
                                                  -U vhuisa mihumbulo u yelana na
                                                  zwine a khou imelela.
1.5    Vhukoni hanga ho nngwanisa pfufho.         U haseledza /Nyambedzano
                                                  -U haseledza nga pfufho ye a i wana
                                                  nga n¾hani ha vhukoni hawe.
                                                  -Kha hu haseledzwe nga vhukoni ho
                                                  itaho uri a wane pfufho.
                                                  A ¿walwa nga tshifhinga tsho fhiraho.
1.6.   Tshifanyiso                                Nganetshelo.
                                                  - Mu¿wali u anetshela nga ha lufuno
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                   tshifhinga tsho fhiraho.
                                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                   tshi¾ori zwavhu»i.
                                                  Mbuletshedzo.
                                                  -Afha mu¿wali a nga buletshedza nga
                                                  ha zwivhuya zwa lufuno.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3           10                DBE/Lara 2024
                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

1.7    Tshifanyiso                                Nganetshelo.
                                                  - Mu¿wali u anetshela nga ha
                                                  mutambo wa rugby wa tshiphuga tsha
                                                  ¼ifhasi.
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                   tshifhinga tsho fhiraho kana tsha
                                                  zwino.
                                                  -Magumo a songo »oweleaho a fhedza
                                                   tshi¾ori zwavhu»i.
                                                  Mbuletshedzo.
                                                  -Afha mu¿wali a nga buletshedza nga
                                                  ha mutambo wa rugby wa tshiphuga
                                                  tsha ¼ifhasi.
1.8    Tshifanyiso                                Nganetshelo.
                                                   -Mu¿wali u anetshela nga ha
                                                  resitorente/munakisi wa fhethu.
                                                  -Mu¿wali u anetshela nga vhu»i ha
                                                  resitorente/munakisi wa fhethu.
                                                  -Mafhungo a hone a ¿walwa nga
                                                  tshifhinga tsho fhiraho.

                                                  Mbuletshedzo.
                                                  -U buletshedza nga ha vhu»i ha
                                                  resitorente/munakisi wa fhethu.

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                             50

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3           11                DBE/Lara 2024
                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1      VHURIFHI HA TSHIOFISI

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

         •   Vhu na µiresi mbili, ya mu¿wali na mu¾anganedzi, mutumbu na
             magumo.
         •   Vhu na theshano.
         •   Vhu na ¾hoho/fhungo.
         •   Tshivhumbeo tsha mulaedza tshi fhambana zwi tshi ya nga ndivho.
         •   Madzina a mu¿wali.
         •   Tsaino.                                                                               [30]

2.2      ATHIKILI YA GURANN¶A
         Zwi lavhelelwaho
         Tshivhumbeo:

         •   ¹hoho i tea u kunga na u takadza.
         •   Tshitaela tshi tea u buletshedza na u shumisa luambo lwo dzumbamaho
             u itela u takadza kuhumbulele kwa muvhali.
         •   Madzina,fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿wevho zwidodombedzwa
             zwi fanela u dzheniswa kha athikili.
         •   I tea u ¾u¾ula dzangalelo ¼a muvhali a tou fombe.
                                                                                                   [30]

2.3      MUVHIGO

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

         •   Mathomele, khethekanyo ya u tou angaredza.
         •   Khethekanyo yo teaho.
         •   U dodombedza tshithu hu tshi katelwa mbonalo dzo¾he kana zwi¿we
             zwazwo.
         •   Zwipiµa na mishumo yazwo.
         •   Kutshilele na mushumo.                                                                [30]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3           12                DBE/Lara 2024
                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

2.4      MUFHINDULANO
         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

         •   Madzina a vhaambi a vha kha tshanμa tsha monde.
         •   Hu shumiswa kholoni nga murahu ha dzina ¼a mubvumbedzwa ane a
             khou amba.
         •   Hu shumiswa mutaladzi muswa u sumbedza muambi muswa.
         •   Mvulatswinga.
         •   Mutumbu.
         •   Phendelo.                                                                             [30]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                            30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P3           13                DBE/Lara 2024
                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI/
                                 ZWA TSUMBEDZI/ZWA MAFHUNGO

MBUDZISO 3

3.1      KHUNGEDZELO

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

         •    I nga vha na zwivhumbeo zwinzhi.
         •    Hu shuma zwi¼ogeni.
         •    Hu anzela u vha na zwifanyiso.
         •    Hu shuma thekeniki dza khungedzelo.
         •    Hu itwe makolo a u kunga ma¾o.
                                                                                                   [20]

3.2      WATSAPU

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

         •   Nomboro ya lu¾ingo ya murumeli na dzina.
         •   Mulaedza.
         •   Nomboro ya murumelwa.
         •   Dzina ¼a mu¿wali.                                                                     [20]

3.3      NDAELA

         Zwi lavhelelwaho

         Tshivhumbeo:

         •    U ¾alutshedza kushumisele kwa tshishumiswa kana kuitele kwa tshithu
         •    U ¾alutshedza ndaela dzi re khagala na dzi re dzone nahone dzi
              lunzhedzanaho.
         •    Ushumisa nomboro na bu¼ethe u sumbedza thevhekano kana
              ndunzhendunzhe.
         •    U shumisa ¼imudi ¼a ndaela.                                                          [20]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                             20
                                                         MARAGAGU¹E:                               100

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

## Related documents

- [Tshivenda FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2024/caa6f4e1-e342-4c82-97ac-b3247a8c0f83) — Tshivenda FAL · QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2024/d1502493-80a0-4f32-b607-13d1d71f90bc) — Tshivenda FAL · QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC FAL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-fal-p3-memo-nov-2022/3bebebf2-1af6-4360-9ce2-c8c0192ca7bc) — Tshivenda FAL · Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2021-mg/ceeec5b6-8d4f-4104-bba0-240d3df54432) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL NSC P3 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-nsc-p3-may-june-2021-mg/3ec1ad3e-b574-42c1-8bfd-a487b2983bc5) — Tshivenda FAL · Memo · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-nov-2020-memo/1ec55820-0e4f-401f-addb-0a48fef63b2c) — Tshivenda FAL · Memo · 2020 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda FAL

- [Gr 12 Tshivenda FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-fal-atp-2023-24/ddc05dcf-51b6-4b1e-8f7d-29cc8de35f44) — ATP
- [Tshivenda FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-may-june-2023/6800e409-1bbd-446d-8a61-3c7f7905b100) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-may-june-2023/dfe55500-e25a-491e-8cda-792352a13194) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p3-may-june-2023/bf5b2ee5-6f03-4a08-90c6-bd1004f68bb1) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p1-nov-2023/069f5cd2-bed9-4ed7-9ce9-c7b48e179840) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda FAL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-fal-p2-nov-2023/144a6bf1-932b-48d2-9d4c-b72f491ba320) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
