# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2021 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the NSC May June 2021, 28 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021-mg/6f3416b6-c0cc-47cf-afb0-ae3b1bc63d98
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: NSC May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021-mg/6f3416b6-c0cc-47cf-afb0-ae3b1bc63d98)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC May June · 2021 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021/3cbe04b2-5632-4507-966e-4ccd6f7f0243) — QP · 2021 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                          2021

                            TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

                                                                           MARAGA: 80

                     Tsumbandila iyi ya u maka i na masia¾ari a 28.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                                     DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

 Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
 Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
  khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
 Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
  vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
         bugu/¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A (vhurendi ho randelwaho) kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he dza rathi
         (nganea na foluku¼oo) na/kana n½a dzo¾he (»irama), kha vha make/¾ole
         fhedzi phindulo ya u thoma kha khethekanyo i¿we na i¿we, tenda a vha o
         fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona yone, kha vha make/¾ole
         vha tshi tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make
         sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea:
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         3                                     DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

8.       Mbudziso pfufhi:
         Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
         vha songo ½ea nda¾iso.

9.       Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana
         kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
         kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

10.      Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
         MBUNO/KUHUMBULELE           KWAWE.      Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/
         ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi
         avhelwaho maraga.

11.      Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
         dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
         memorandamu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         4                                     DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
   o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
   o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu

Marangaphanμa

Mutevhetsindo ndi nyelelo ya maipfi kha tshirendo musi tshi tshi vhaliwa.
Mutevhetsindo u nga vha u ongolowaho arali tshirendo tshi tshi pfisaho vhu¾ungu,
kana u ¾avhanyaho arali tshi tshi takadzaho.
·imudi/Mudi ndi zwine murendi a pfisa zwone/vhuµipfi musi a tshi renda tshirendo
tshawe. ·imudi/Mudi ndi zwi dzikusaho vhuµipfi/vhupfa ha u takala kana ha u
dinalea/sinyuwa/pfa vhu¾ungu.

Mbuno

   Mutevhetsindo wa itshi tshirendo ndi u ongolowaho ngauri murendi ho ngo
    takala, u khou vhaiswa nga matshilele mavhi a vhathu ane ha takadzi Mudzimu.
   Murendi u vhilaedzwa nga u vhona vhathu vha tshi lilela u µiphina nga
    madzanga a shango, zwine zwa fhedza zwo ita uri vha hangwe matshilele
    mavhuya a takadzaho Muvhumbi wavho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         5                                     DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

     Murendi u pfa vhu¾ungu lune a vhuya a ½etshedza na ngeletshedzo kha vhathu
      uri ngavhe vha tshi ¾utshela kule na matshilele mavhi, zwine a zwi fanyisa na
      miri ya deme i lwaho nga nungo dzo¾he u wana tshedza tsha µuvha, uri na
      vhathu kha vha litshe u takadza ½ama vha lilele u tshidza mimuya yavho.
     Murendi u dinwa nga u vhona nµila ine vhathu vha si pfe na u ¾oµa u litsha
      matshilele mavhi, zwine vha humbula/zwine vha ita, zwa vho nga vho no tou vha
      zwivhotshwa zwa vhuvhi nga miµifho ya shango ine i µo fhedza yo ita uri vha si
      vhone muvhuso wa Mudzimu.

Magumo

Murendi o kona u shumisa mutevhetsindo u bvisela khagala ¼imudi ¼a u vhaisala/pfa
vhu¾ungu musi a tshi vhona vhathu vha tshi omelela kha u ita vhuvhi ha u takadza
½ama vha litsha u tshilela Mudzimu u itela uri mimuya yavho i tshidzwe.                          [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

RI BVA KULE – NM Musehane

2.1       Ndi a¼egori,√ ngauri tshi khou eletshedza vhathu nμila yone ya kutshilele
          na ndango ya tshifhinga.√                                                              (2)

2.2       Murendi u khou amba uri zwi dzhia tshifhinga na u konµelela u wana
          nμivho, u sala u tshi i wana wo no vha muthu muhulwane.√√                              (2)

2.3       Ndi ¼iedzamuthu/¼ifanyamuthu/ḽimuthufhadzi.√ Murendi u khou amba uri
          tshi¿we na tshi¿we tshi langwa nga tshifhinga. √                                       (2)

2.4       Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhutshiloni vhathu vha tou filimba, vha
          tshi ¾angana na zwithu zwinzhi musi vha tshi sala vha tshi bvelela.√√                  (2)

2.5       Ee. Ndi ngoho, ngauri vhutshiloni muthu u bvelela nga murahu ha
          tshifhinga tshilapfu naho o kon»elwa vhukuma.

                                             KANA

          Hai. A thi tendelani nae ngauri vha hone vhathu vhane vha vha na o¾he
          madzanga a he¼i shango, fhedzi vha songo vhuya vha tambula kana u
          phuphudzika uri vha zwi wane.
          [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.]√√                                                        (2)
                                                                                                 [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         6                                     DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

RAMAREMISA – Z Mutsila

3.1      Tshirendo tsha sialala/Tshikho»o√ tsha vhuhosi Hatshivhasa. √                           (2)

3.2      U khwa¾hisedza uri arali khosi ya dzama hu tea u dzhena mukololo o
         teaho/Khosi ya dzama hu dzhena i¿we.√√                                                  (2)

3.3      ·iedzamuthu/ḽifanyamuthu/ḽimuthufhadzi,√ u lila ha lufhalafhala ndi n»ila
         ya u ramba/vhidza vhathu uri vha kuvhangane.√                                           (2)

3.4      Nga mvelele ya Tshiven»a vhuhosi vhu naka u vhangiwa, ha sa vhangiwa
         vhu a ¾ula.√√                                                                           (2)

3.5      Ee. Ndi a tendelana nae ngauri arali mativha a xa, a tea u »adziwa nga
         mukololo o teaho zwine zwa thusa uri mivhango i sa tou anda nga u
         ralo.√√
         [Muhumbulo u hanedzanaho na uyu kha u sedzuluswe/¾oliwe.]                               (2)
                                                                                                 [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

MULONDO WA LUFU – WMR Sigwavhulimu

4.1      Ndi tshirendo tsha e¼edzhi/oudu,√ ngauri tshi khou elelwa vhashumi vhe
         vha lovhela mugodini wa Kitwe musi u tshi dilika/tshi amba nga zwithu zwi               (2)
         vhavhaho zwa vhathu vho lovhaho nga u tou zhakiwa’√

4.2      Murendi u ¾o»a u sumbedza uri mimuya ya vhathu vho felaho mugodini a
         yo ngo awela vhunga vha songo vhulungwa nga maitele one.√√                              (2)

4.3      Ndi a¼ushini.√ Ngauri hu khou ambiwa nga maan»a a vhuhulu ha
         Mudzimu a langaho u tshila na u fa ha vhathu vhawe.√                                    (2)

4.4      Murendi u elelwa vhashumi vhe vha fela mugodini wa Kitwe musi u tshi
         tiba/dilika/Vhathu vha tea u humbula/elelwa mashaka avho o lovhaho nga
         n»ila ya vhu¾ungu vhuhulu.√√                                                            (2)

4.5      Ee. Ndi a tendelana nae:
         Lufu a lu khethi; muthu mu¿we na mu¿we u »o lovha hu sa sedzwi maimo,
         vhuvha na zwi¿we zwinzhi.√√
         [Muhumbulo u hanedzanaho na uyu kha u sedzuluswe/¾oliwe.]                               (2)
                                                                                                 [10]

                                           NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         7                                     DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

TSHI¶IVHANO – MA ¸emapate

5.1      Ndi ¼iedzamuthu/¼imuthufhadzi/¼ifanyamuthu.√ Ipfi 'tshi»ivhano' afho
         tshirendoni ¼i ½ewa vhuimo ha muthu ane a nyadza vho dzhenaho tshikolo
         ngeno a tshi ½ea lupfumo vha songo funzeaho.√                                           (2)

5.2      Ipfi '¼ihokoko' ¼i bvisela khagala uri tshi»ivhano tshi a ita uri muthu o
         ¾alifhaho tshi mu ¾angule vhu¾ali hawe a vho shanduka tsilu/tshi»ahela/
         dodo musi o no wanuluswa vhukwila hawe.√√                                               (2)

5.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha ri ¾utshele kule na
         tshi»ivhano ngauri arali zwa sa ralo ri »o »iwana ri khakhathini.√√                     (2)

5.4      Ndi a¼ithiresheni.√ I shuma u µisa khwa¾hisedzo/nyombedzelo ya u pfiswa
         vhu¾ungu vhu sa gumi.√                                                                  (2)

5.5      Ee/Ndi a ima nae ngauri:
         - Vhunzhi ha vhathu vhane vha »idzhenisa kha mafhungo a tshi»ivhano
            vha fhedza vho dzhena khakhathini i vha shonisaho vhukuma.
         - Tshi»ivhano tshi a vhaisa lushaka na ikonomi ngauri tshi vhuedza
            vhathu vha si na vhukoni ha u bveledza shango, ngeno vha re na
            vhukoni vha tshi thudzelwa thungo.
         [Maraga mbili kha mbuno mbili dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa
         kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.] √√                       (2)
                                                                                                 [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                           30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         8                                     DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
 Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
   o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
   o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
   o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphanµa

Khu»ano ndi u sa an»ana ha vhaanewa/vhabvumbedzwa kana zwigwada zwa vhathu
buguni ya nganea. Izwi zwi nga vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho hu tshi
katelwa matshilisano, kuhumbulele, vhurereli, po¼itiki na zwi¿we. Hu na tshaka
mbili dza khu»ano - khu»ano ya nga nn»a na ya nga ngomu.
Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa
u bveledza mafhungo a bugu yawe.

Mbuno

Kha nganea iyi ri wana hu na khuµano nnzhi dzo bvelelaho vhukati ha vhaanewa/
vhabvumbedzwa vho fhambanaho. Dzi¿we dzadzo asidzi:
Khuµano vhukati ha Vho-Madilaga na Vho-Luvhani
 Vho-Luvhani vha kuµana na Vho-Madilaga musi vha tshi vha vhudza uri vho
   vhifha muvhilini ngeno Vho-Madilaga vho vha vho amba uri a vha tsha ¾oµa
   mu¿we ¿wana. Izwi zwo vusa khakhathi khulu lwe na u ambisana ha vha hu si
   tsheho vhukati ha avha vhavhili.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         9                                     DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Vho-Madilaga vha sinyutshela Vho-Luvhani musi vha tshi vha vhudza uri
    khonani yavho Vho-Tshianeo vha na ¿wana wa vhu¾anu na vhuthihi.
    Vho-Madilaga vha dinalea lwe vha vhudza Vho-Luvhani uri vha vho nga sa
    vhathu vho tou langanaho.
   Vho-Luvhani vha ku»ana na Vho-Madilaga musi vha tshi vha vhudza uri kha
    vha ngalangadze mihwalo ine vha vha nayo kana vha lindele musi ¿wana a tshi
    bebwa vha mu ise kha vhana vha si na vhabebi. Izwi zwo dina Vho-Luvhani lwe
    vha ita na u bva mu»ini vhusiku vha songo onesa muthu.
   Vho-Luvhani vha sinyutshelwa nga Vho-Madilaga musi vha tshi beba ¿wana e
    na ¼ino ¼a n¾ha, vha tshi simesa uri vho amba uri ho vha ho fanela mihwalo yo
    ngalangadzwa kale. Vho-Madilaga vha sinyuwa vha vhudza Vho-Luvhani u ri
    vha »o vha seisa nga shango.
   Vho-Madilaga vha sema Vho-Luvhani musi vha tshi lingedza u vha ¾alutshedza
    zwe muhura wavho Vho-Ana vha vha semisa zwone masiari musi vhana vha tshi
    khou lwela mpopi.

Khu»ano vhukati ha Vho-Luvhani na Vho-Ana
 Vho-Ana vha sema Vho-Luvhani musi Muana¼o na Tshifhiwa vha tshi lwela
   mpopi vha tshi ri Tshifhiwa u »o luma ¿wana wavho a µo bva tshilonda tshi sa
   fholi.

Khu»ano vhukati ha Vho-Ana, mulayo wa shango, Vho-Madilaga na
Vho-Mmboneni
 Vho-Ana vho sema Vho-Mmboneni ngauri vho hana u vha vhudza uri vhaeni
   vhe vha vha vho »a mu»ini wa Vho-Madilaga ndi vhonnyi.
 Vho-Ana vha sema Vho-Madilaga vha tshi ri mmbwa dzavho dzo luma dza
   vhulaha zwibudzana zwavho.
 Vho-Madilaga vha fhambana na Vho-Ana musi vha tshi vha wanetshedza vha
   tshi khou bwela mishonga khoroni ya mu»i wavho.
 Vho-Madilaga vha ku»ana na Vho-Ana »uvha ¼a vhu¾ambo ha Tshifhiwa musi
   vha tshi khou humbela pfarelo ya u sa fara vhahura vhavho zwavhu»i maelana
   na u bebwa ha Tshifhiwa a na ¼ino ¼a n¾ha.
 Vho-Ana vha fhambana na khoro ya shango nge vha wanala vhe na mulandu we
   vha fhedza nga u lifhisiwa.

Vho-Luvhani
Vho-Luvhani vha na khu»ano ya nga ngomu musi vha tshi wana uri vho »ihwala
fhedzi a vha »ivhi uri vha »o »ivhadza hani munna wavho vhunga vha tshi zwi »ivha
uri a vha pfi muthu/a zwi nga ¾anganedzwi.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khu»ano buguni
iyi ngauri ri vhona hu na khu»ano nnzhi dzi bvelelaho vhukati havho. Izwi zwi ita
uri mafhungo a bugu iyi a nyanyule vhavhali.                                                     [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         10                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

7.1      Ndi tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo, √ ngauri thaidzo i
         kwamaho mu¾a wa ha Madilaga i khou ½a½a i tshi ya hune ra wana vengo ¼a
         hone ¼i tshi vho tou pfukela na kha mushumi wa afho mu¾ani.√                            (2)

7.2      Vho-Ana vha ¾anwa sa:
         - muthu a sa ¾honifhi mu¿we muthu
         - muthu a si naho matshilisano
         - muthu a no funesa mafhungo a mi»ini ya vha¿we.
         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                        (2)

7.3      Ndi khu»ano ya nga nn»a.√ Ngauri Vho-Ana vha pfala vha tshi khou
         semana na Vho-Mmboneni vho tou livhana zwifha¾uwo.√                                     (2)

7.4      U »iwana ha Vho-Ana vha tshi dzula vhuponi ha Tshandebvu, ha mahayani
         hune vhathu vho dzulelana na u ¾o»ou »ivha zwa mi»ini ya vha¿we, zwi
         vha ¾u¾uwedza u semana na Vho-Mmboneni.√√                                               (2)

7.5      Vho-Ana ndi muthu a funaho dzikhakhathi na u levha ngeno
         Vho-Mmboneni vhe muthu a sa funi zwa luambo na dzikhakhathi.√√                          (2)

7.6      Mu¿wali u ¾o»ou kaidza na u eletshedza vhathu uri a si mbonalo ya muthu
         ine ya langa u bvelela hawe/Vhathu vha tea u tikedzana arali mu¿we wavho
         a »iwana e kha nyimele i kon»aho/Vhuholefhali a si tshivhi, ri tea u
         ¾anganedza nyimele.
         [Maraga 2 kha mbuno i pfalaho.]√√                                                       (2)

7.7      Vhabebi vha Tshifhiwa vho shumisa bufho u ya Germany he a vha a tshi
         khou ya u ambara hone, zwi sumbaho uri mafhungo a bugu iyi a khou
         bvelela kha tshifhinga tsha musalauno.

                                             KANA

         Musalauno ¿wana a fhedza pfunzo u tea u ambara gaweni hu na vhabebi
         vhawe tsini, ndi ngazwo vho wela seli Germany.
         [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√                                                   (2)

7.8      Zwi thusa u ¾o¾omodza ma¾hakheni nga nµila heyi:
         - Tshifhiwa u a bvelela (u wana bazari a yo guda ngei Germany he a swika
           a phasa masi¾asi.)
         - Tshifhiwa u wana mushumo henengei Germany.
         - Mu¾a wa vhabebi vhawe u dovha wa vhuyelela.
         [Maraga 2 kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                               (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.9      Muanetsheli u khou kaidza na eletshedza vhathu uri vha songo funesa
         mafhungo ngauri vha »o wana e shaka ¼avho zwine zwa »o fhedza zwo vha
         shonisa.√√                                                                              (2)

7.10     Bugu i tshi fhela:
         - ho vha na u vhuedzana/farelana vhukati ha mira»o ya mu¾a wa ha
           Madilaga
         - Tshifhiwa o fhedza o bvelela siani ¼a pfunzo dzawe.
         - ho vha na u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu zwi tshi kwama
           vhuholefhali kha vhupo ha Tshandebvu.
         [Muhumbulo u fhambanaho na uyu u sedzuluswe/¾olwe]
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                                            (2)

7.11     Ee ku a ¾anganedzea:
         - Vha ima na ngoho musi hu tshi sengwa milandu, a vha dzhii sia.
         - Vha a tikedza muvhuye wavho musi vhe kha nyimele i kon»aho.
         - Vha lwela uri mu¾ani wa khaladzi avho hu dzule hu na mulalo.
         - Vho tenda u μa u sala na muμi musi Vho Luvhani vho ya u vhofholowa
         [Maraga MBILI kha mbuno mbili dzi pfalaho.] √√                                          (2)

7.12     - Ndo vha ndi tshi nga vha kaidza.
         - Ndo vha ndi tshi nga vha vhiga mapholisani.
         - Ndo vha ndi tshi nga vha hwelela mulandu musanda.
         - Ndo vha ndi tshi nga humbela vha mashaka a havho uri vha nthuse.
         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                          (3)
                                                                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         12                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
 Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
   o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
   o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
   o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Khu»ano ndi u sa an»ana ha vhaanewa/vhabvumbedzwa kana zwigwada zwa vhathu
buguni ya nganea. Izwi zwi nga vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho hu tshi
katelwa matshilisano, kuhumbulele, vhurereli, po¼itiki na zwi¿we. Hu na tshaka
mbili dza khu»ano - khu»ano ya nga nn»a na ya nga ngomu.
Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa
u bveledza mafhungo a bugu yawe.

Mbuno

Kha nganea iyi, ri wana hu na khu»ano nnzhi dzo bvelelaho vhukati ha vhaanewa/
vhabvumbedzwa vho fhambanaho. Dzi¿we dzadzo asidzi:

Khu»ano vhukati ha Aifheli na Maria
   Musi Aifheli na Maria vha sa an»ani kha uri ndi nnyi ane a »o vha ½en»ila kha u
    ya u tshimbidza mafhungo a munyanya wavho. Maria o vha a tshi khou
    hanedzana na muhumbulo uyo wa uri Vho–Loshani vhavhe vhone vhane vha ḓo
    tshimbidza mushumo ngeno Aifheli a tshi khou ima nazwo.
   Ho vha na khu»ano vhukati ha Maria na Aifheli musi hu tshi nangiwa »uvha ¼a
    mutshato. Maria o ri kha u vhe hone nga murahu ha mi¿wedzi mivhili ngeno
    Aifheli a tshi ri u vhe hone nga murahu ha mi¿wedzi mi¾anu. Vho fhedza vho
    tendelana kha zwe Maria a amba.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         13                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Aifheli na Maria vha ku»ana musi Maria a tshi ¾o»a vha tshi ya u dzula
    ¹hohoyan»ou a tshi shavha phungo yawe, Aifheli a hana a ri u ¾o»a u dzula
    Folovho»we ngauri u ¾o»a u ¼i bveledzisa.
   Hu vha na khu»ano musi Maria a tshi shumisa muvhala wa ¿wana sa tshiitisi
    tsha uri vha pfulutshele ¹hohoyan»ou, ngeno Aifheli a tshi vhona hu si na
    thaidzo kha muvhala wa muthu.
   Aifheli na Maria vha a ku»ana musi Aifheli a tshi vhona zwi songo khakhea musi
    Rotondwa na Musatondwa vha tshi funana ngeno Maria a tshi sumbedza u sa
    an»ana nazwo.

Khu»ano vhukati ha Maria na mme awe Vho-Denga
 Maria u ku»ana na mme awe Vho-Denga musi vha tshi mu vhudzisa nga ha
   vhushaka hawe na Vho-Loshani, ene u tou hana a dadadzela kule a ri ene ha
   »ivhi tshithu.

Khu»ano vhukati ha Vho-Loshani na Aifheli, lushaka lwa Tshipate na Vho-Loshani,
na Vho-Maduka na Vho-Denga (vhabebi vha Maria)
 Ho vha na khu»ano musi Aifheli a tshi tendelana na muhumbulo wa uri
    Rotondwa na Musatondwa vha malane ngeno Vho-Loshani vha sa tendelani
    nawo.
 Lushaka lwa Tshipate lu lwa na muhumbulo wa uri Vho-Loshani vha vhe
    ½en»ila wa munyanya wa Aifheli ngauri a si shaka, fhedzi vho fhedza vho
    tendelana kha ¼a uri kha vha bvele phan»a.
 Vho-Maduka khotsi a Maria vha ku»ana na Vho-Denga mme a Maria musi
    Vho-Maduka vha tshi lwela uri a vho ngo »ivhadzwa nga ha munyanya na uri a
    vho ngo fhiwa tshelede ya mamalo.

Maria
Maria u vha na khu»ano dza nga ngomu:
 Musi a tshi humbula u pometshedza Aifheli mihwalo ine i si vhe yawe; izwi u
   vhona zwi tshi mu kon»ela ngauri u vhona Aifheli a tshi mu funesa sa musadzi
   wawe.
 U khakhisana ha Rotondwa na Musatondwa zwo ita uri Maria a vhe na khu»ano
   ya nga ngomu, lwe Maria a humbula u vhudza Aifheli ngoho, fhedzi a wana uri
   zwi khou mu kon»ela, a vho fhedza a humbula u amba ngoho nga u tou ¿wala
   lu¿walo.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khu»ano buguni
iyi nge ra vhona ho vha na khu»ano nnzhi dzo bvelelaho vhukati havho. Izwi zwi ita
uri mafhungo a bugu iyi a nyanyule vhavhali.                                                     [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         14                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Ndi tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo, √ ngauri thaidzo i
         kwamaho mu¾a wa Tshipate i khou ½a½a i tshi ya hune ra wana maano a
         Maria a u ¾o»a u pometshedza Aifheli mihwalo i si yawe, i tshi vha i n»ila
         ya u ¾o»a u dzumba nga u vhilulisa munyanya wa mbingano.√                               (2)

9.2      - Vho-Denga vha ¾anwa sa muthu a re na vhutsha.
         - Ndi muthu a sa hangweli ngauri vha pfala vha tshe vho fara munna
           wavho nga mbilu.
         - Ndi muthu ane a ¾honifha munna wawe naho a si tsha dzula nae.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                        (2)

9.3      Ndi khu»ano ya nga nn»a.√ Ngauri ri pfa Vho-Denga vha tshi khou
         semana, vha tshi sumbedza uri a vha nga fhi munna wavho thundu ya
         mamalo a ¿wana wavho. √                                                                 (2)

9.4      Vho-Denga u »iwana havho vhe vhuponi ha Folovho»we ha mahayani hune
         ¿wana a tshi malwa khotsi ndi ene ambadzifhele, vha pfala vha tshi semana
         lwa u tou gwalaba vha tshi hana uri munna wavho mamalo a ¿wana wavho
         a vha nga a wani nge vha si mu aluse.√√                                                 (2)

9.5      Vho-Denga ndi muthu a re na dzema ¼a u semana, ngeno Maria a sa pfani
         na zwa dzikhakhathi na luambo hu tshi katelwa na zwa dzitsemano.√√                      (2)

9.6      Mu¿wali u ¾o»a u vhudza vhavhali uri vhathu vha ¾utshele zwiphiri nahone
         vha fhulufhedzee mbinganoni ngauri zwa sa ralo zwi vha na masiandaitwa a
         si avhu»i.√√                                                                            (2)

9.7      Aifheli na Maria vho shumisa goloi/mo»oro musi vha tshi ya Musina zwi
         sumbaho uri mafhungo a iyi bugu a khou bvelela kha tshifhinga tsha
         musalauno.

                                             KANA

         Ndi maitele a musalauno hune vhathu vha vho ¾olwa nga madokotela, hu si
         tsha vha na zwi¼a zwa u ya ha vhomaine u ¾olwa/vhonisa.
         [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√                                                   (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         15                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.8      U funana ha Rotondwa na Musatondwa zwi thusedza u bveledza
         ma¾hakheni nga nµila heyi:
         - Tshiphiri tshi fhedza tsho bvela khagala.
         - Zwi shonisa Vho-Loshani na Maria.
         - Zwi µisa u vhofholowa kha Aifheli a ¾anganedza mufumakadzi wawe.
         - Zwi vhanga uri Vho Loshani vha pfulutshele Shakadza.
         - Na zwi¿we zwi pfalaho.
         [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                           (2)

9.9      Mu¿wali u shumisa Aifheli u ¾o»a u ¾u¾uwedza uri u hangwelana ndi
         maitele ane a tshimbilelana na mulalo mu¾ani. √√                                        (2)

9.10     - Zwo fhedza zwo ita uri Vho-Loshani vha vho vha tshidakwa.
         - Zwo ita uri Vho-Loshani vha pfuluwe kha shango ¼a Folovho»we.
         - Zwo ita uri vhukonani havho na Aifheli vhu fhele.
         - Musatondwa o fhedza a tshi ¾angana ¾hoho.
         [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                           (2)

9.11     Hai, a ku ¾anganedzei ngauri:
         - Ha fhulufhedzei kha mufunwa wawe.
         - U takalela u amba mazwifhi.
         - Ha ¾honifhi mi¾a ya vha¿we.
         [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.] √√                                          (2)

9.12     - Ndo vha ndi tshi »o amba nae ra fhambana nga mulalo.
         - Ndo vha ndi tshi »o khwa¾hisa vhushaka ha u vha dzikhaladzi.
         - Ndo vha ndi tshi »o ¾o»a thuso ya nyeletshedzo kha vhashumelavhapo.
         - Ndo vha ndi tshi »o ya u isa pfunzo dzanga phan»a kha i¿we
           yunivesithi.
         - Ndo vha ndi tshi »o humbela thuso kha vhafunzi.
         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.] √√√                                         (3)
                                                                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

FOLUKU·OO
KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi
MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO            YA     FOLUKU·OO         (MBUDZISO
                        NDAPFU)
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
 Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
   o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
   o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
   o Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho
    u itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.
   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a
Khu»ano ndi u sa an»ana ha vhaanewa/vhabvumbedzwa kana zwigwada zwa vhathu
buguni ya foluku¼oo. Izwi zwi nga vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho hu tshi
katelwa matshilisano, kuhumbulele, vhurereli, po¼itiki na zwi¿we. Hu na tshaka
mbili dza khu»ano: khu»ano ya nga nn»a na ya nga ngomu. Vhaanewa/
vhabvumbedzwa ndi zwipuka/vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u
bveledza mafhungo a lungano lwawe.
Mbuno
[Afha vhalingi vho ½ea tsumbo dzavho, vhalingiwa vha nga µi shumisa tsumbo dzo
fhambanaho na idzi, tenda dza vha dzi tshi khwa¾hisedza ¼ikumedzwa.]
o   Nga lungano lwa 'Ku»ele kwa lufu,' mu¿wali u ¾ana khuµano i re hone vhukati
    »ongololo na luaviavi musi zwo fariswa milaedza yo fhambanaho i yaho
    vhathuni. ¶ongololo ¼o fariswa mulaedza wa uri vhathu vha songo fa tsho¾he
    ngeno Luaviavi lwone lwo fariswa mulaedza wa uri vhathu vha tshi fa vha si tsha
    vuwa.
o   Vhathu na vhone vha na khuµano ya nga ngomu ya nyofho ya lufu; vha fhedza
    vho vhamba maano a u ruma luaviavi na µongololo ha vhadzimu uri zwi vha
    thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

o   Ri vhona khuµano ya nga ngomu ine vhathu vha vha nayo nga ¿wambo wa
    kutshilele kwa µongololo. Izwi ri zwi vhona nge µongololo ¼a ¾anwa ¼i tshi funesa
    mbula lune zwa vho ¼i lindedza kha u swikisa mulaedza vhathuni nga tshifhinga
    tsho teaho. Izwi zwi ita uri vhathu vha sedze µongololo nga i¾o ¼a u koµa thanga
    ngauri ¼a lenga u swikisa mulaedza wavhuµi khavho.
o   Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga ngomu ine vhathu vha vha nayo
    ngauri vha µivha uri µongololo ¼i na luvhilo luhulu nga maan»a lune ¼o vha ¼i
    tshi nga swikisa mulaedza nga u ¾avhanya vhathuni, fhedzi ¼a vho lenga u
    swikisa mulaedza nga u ¼a ¼o katana mbulani lwa tshifhinga tshilapfu. Mafhungo
    aya a ri ¾anela vhathu vhane a vha na tshipikwa na mbonelaphan»a lune vha vho
    ungeledzea nga zwi¿we zwi si na ndeme, zwa vho vha lengisa na u vha lindedza
    kha u bvelela havho na u µisela vha¿we vhathu thaidzo ine ya µisa u lwedzana
    ha mihumbulo vha tshi ¾oµa thandululo.
o   Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga ngomu ine vhathu vha vha nayo nga
    n¾hani ha mulaedza wo swikiswaho nga luaviavi wa uri vhathu vha fe tsho¾he.
    Khaedu ya lufu ya dzhena mu¾ani u wana vhathu vha tshi hanganea vha si tsha
    µivha uri vha iteni, ho anda u lwedzana ha mihumbulo. Luaviavi naho lu tshi
    tshimbila nga u ongolowa lwo kona u swikisa mulaedza nga tshifhinga, ndi zwine
    na ½amusi vhathu vha tshi fa vha si tsha vuwa. Lu ¾aniwa sa muanewa ane ha
    xedzi ndivho na tshipikwa naho hune a ya hone hu tshi kon»a u swikea nga
    tshifhinga. ¸amusi lufu lwa wa mu¾ani mashaka na dzikhonani vha dzhena kha
    thaidzo khulu ya u ¾utshelwa nga mufunwa wavho.

   Nga tshikho»o tsha sialala tsha Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbu»a, murendi
    u ¾ana khu»ano i re hone kha lungano lwa Thovhele Muthuhatho¿wi
    Rammbu»a, ane nga tshifhinga tsha dzinndwa musi a tshi shavha maswina a
    gidima u fana na muvhu»a.
    o    Ri vhona khuµano ya nga nnµa Thovhele Muthuhatho¿wi ya musi arali a
         tsho¾elwa nga maswina u tsa luwani nga makumbe o ½embelelaho.
    o    Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga nnµa kha lungano lwa Thovhele
         Muthuhatho¿wi Rammbuµa hune nga zwifhinga zwa dzinndwa a
         bveledzwa a tshi shavhela bakoni ¼i re Tshavha»in»a.
    o    Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga nnµa kha Thovhele
         Muthuhatho¿wi Rammbuµa nga zwifhinga zwa dzinndwa hune a shumisa
         zwi¾irathedzhi zwo fhambanaho zwa u lwa na thaidzo/khaedu dzine a
         ¾angana nadzo vhutshiloni.
    o    Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga nnµa kha Thovhele
         Muthuhatho¿wi Rammbuµa ine ya sumbedza uri Thovhele uyu ha levhelwi
         ngauri ndi khosi ya vhuhali, vhe a vha a tshi kuµana navho vho vha vha
         tshi kundwa.

Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khu»ano kha
lungano na tshikhoµo zwo ½ewaho nge ra vhona ho vha na khu»ano nnzhi dzo
bvelelaho vhukati ha vhaanewa/vhabvumbedzwa. Izwi zwi ita uri mafhungo a
lungano na tshikhoµo a nyanyule vhavhali.                                                        [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         18                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        PFUFHI

MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI

PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO

11.1     Ndi lungano lwa manditi. Ngauri lu sumbedza hu tshi vha na u shanduka
         ha vhatukana vha tshi vha dzindau.

                                             KANA

         Ndi folukutheili ngauri vhaanewa vha hone ndi vhathu na phukha.
         [Maraga 1 kha lushaka, na 1 kha thikhedzo.]                                             (2)

11.2     Maipfi aya a ¾ana tshipi»a tsha u bveledza mafhungo/nyito i takuwaho/
         mutumbu,√ ngauri ndi hone hune muanetsheli a vhudza vhathetshelesi uri
         mafhungo a khou tshimbila nga n»ila-»e afha kha mutumbu wa lungano.√                    (2)

11.3     Mafhungoni aya mu¿wali/muanetsheli u ¾ana muvhu»a sa phukha ya
         vhu¾ali na u funesa u amba ngoho/u thusa.√√                                             (2)

11.4     Mu»i u re vhukati ha »aka u thusedza u anetshela zwa phan»a musi
         vhatukana vha tshi shanduka vha vha ndau vha vho ¾o»a u ¼a vha¼a
         vhasidzana.√√                                                                           (2)

11.5     Muanetsheli u tama ri tshi guda uri vhasidzana vha songo tenda u fhurwa
         nga vhatukana vhane vha si vha »ivhe ngauri zwi nga vha dzhenisa
         khomboni.√√                                                                             (2)

11.6     11.6.1     Vhasidzana vho imela vhathu vha sa lengi u fhurea. √                         (1)

         11.6.2     Vhatukana vho imela vhathu vha zwimangadzo na vhufhura. √                    (1)

         11.6.3     Muvhu»a wo imela muthu wa vhu¾ali na u funa u thusa. √                       (1)

11.7       Ndo vha tshi »o vhiga mulandu mapholisani.√
           Ndo vha ndi tshi »o ¾o»a thuso kha vhashumelavhapo.√
           Ndo vha ndi tshi »o humbela lushaka uri vha bve fulo ¼a u ¾o»a
            vhananga.√
          [ZWIVHILI fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho.]                                               (2)

                                           NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         19                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)

11.8     Ipfi 'thole' ¼i amba kholomo ya tsadzi.√ Afho he ¼a shumiswa ¼i sumbedza
         ndeme ya uri vha ha Tshikovhi vha nga ½ea muthu kholomo/musidzana u
         fhirisa u mu ½ea zwi¼iwa.√                                                              (2)

11.9     ·a kovhela u la¾e mba»o, vhusiku ndi dada ¼i a ¼a.√ Murero uyu u amba uri
         muthu ha ngo tea u tshimbila vhusiku ngauri zwithu zwi iteaho nga
         tshifhinga itsho zwi a ofhisa/zwi khombo.√                                              (2)

11.10    Vese ya 2 i ¾ana vhathu vha ha Tshikovhi vhe vhathu vha tse»a/vhane vha
         dzima zwi¼iwa.√√                                                                        (2)

11.11    Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vha ha Tshikovhi ndi vhathu vha
         ofhisaho.√ Ngauri ndaka yavho a i fariwi nga vhatsinda.√                                (2)

11.12    Ee.
         Ndi a tendelana nae, ngauri vha ha Tshikovhi ndi mahosi/vharangaphan»a
         vha lushaka vha re na maanµa a u tsireledza vhalanda.

                                             KANA

         Hai.
         A thi tendelani nae, ngauri a hu na na muthihi wa ha Tshikovhi ane ra
         khou mu pfa a tshi khou ranga phan»a shango/a tshi khou vhusa shango.
         [Maraga MBILI kha muhumbulo u pfalaho.]√√                                               (2)
                                                                                                 [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
 Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
  o Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Mulaedza ndi zwine mu¿wali a tama u tsivhudza/funza vhavhali kana vha¾alaleli nga
mafhungo a µirama yawe. Vhatambi/Vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa
vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a µirama yawe zwavhuµi. Kha
µirama iyi mu¿wali u khou kaidza vhomme uri vha songo lema vhana vhavho ngauri
matshelo zwi µo vha µisela khombo/phanzi mu¾ani.

Mbuno

Buguni ino ya »irama mu¿wali o shumisa vhatambi vho fhambanaho u bvisela
khagala milaedza yo yaho nga u fhambana. Mi¿we yayo ndi i tevhelaho:

   Mulaedza mu¿we ndi wa uri vhomme vha songo ima na ¿wana musi khotsi vha
    tshi mu kaidza kha zwithu zwo bvaho. Vho-Mari¾a vha imelela Mashudu musi a
    tshi khou kaidzwa nga Vho-¸efefe nga u vhuya hayani ¼o no kovhela. Izwi zwi
    sinyusa khotsi awe Vho-¸efefe lwe vha ita na u mu rwa, fhedzi naho zwo ralo
    Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a bvele phanµa na u vhuya vhusiku.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         21                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Mu¿we mulaedza ndi wa uri vhomme kha vha gudise vhana vhavho vha
    vhasidzana mishumo ya hayani. Khwa¾hisani u dzulela u eletshedza mme awe
    Vho-Mari¾a uri kha vha litshe u shumela Mashudu o dzula a tshi khou pennda
    ½ala. Mafhungo aya a mu lu¾anya na khaladzi awe Mashudu nga ¿wambo wa
    vhubva ha u itelwa mishumo ya hayani nga mme ene o dzula. U itelwa tie, u
    bikelwa vhuswa, u kuvhelwa nga mme awe, zwenezwo zwi dzulela u sinyusa
    Khwa¾hisani zwa ita na uri hu dzule hu na nndwa vhukati ha avha vhavhili.
   Mu¿wali u tsivhudza vhomme uri vha songo tendela vhana vha vhasidzana vha
    tshi funana na vha¾hannga vhanzhivhanzhi ngauri zwi ¾u¾uwedza vhutshilo ho
    khakheaho kha ¿wana. Mashudu u funana na Lufuno, musi a tshi vho pfala uri
    u funana na Suzan Vho-Mari¾a vha mu ¾u¾uwedza uri kha fune mu¿we. Lufuno
    a sumbedza u mangadzwa ngauri mme a Mashudu vha vho µivha nga ha u
    funana havho zwe a vha a tshi sumbedza u sa zwi takalela. Mashudu u funana
    hawe na Tshibio zwi mu fhambanya na Lufuno.
   Mu¿we mulaedza ndi wa uri vhomme vha songo imelela vhana musi vha songo
    ita mushumo wa tshikolo ngauri zwi ¾u¾uwedza vhubva kha ¿wana. U sa ¿wala
    tshu¿wahaya ha Mashudu zwo mu fhambanya na u mu rwisa nga Vho-
    Ludwevha, mudededzi wawe. Mafhungo a u kaidza na u rwa Mashudu nge a si
    ¿wale tshu¿wahaya o lu¾anya Vho-Mari¾a na ¾hohoyatshikolo Vho-La¾ani na
    mudededzi Vho-Ludwevha lwe vha tou ita na u semana. Vho-¸efefe vha lu¾ana
    na u rwa Mashudu nge vha pfa nga ¾hohoyatshikolo tshine a dzhena khatsho uri
    ha khou ¿wala mishumo ya tshikolo.
   Mu¿we mulaedza ndi wa uri u funana na vhatukana vhanzhi nga tshifhinga
    tshithihi zwi a vhanga dzinndwa. Mashudu u funa Lufuno na Tshibio nga
    tshifhinga tshithihi, zwi lwisa avha vha¾hannga vhavhili ha vho fhedza ho
    kundwa Lufuno.
   Mulaedza mu¿we ndi wa uri u dzhenisa mutukana muµini ndi zwithu zwo
    khakheaho nga maaanµa. U anµana na u µisa Tsa¿wani mu»ini wa Vho-¸efefe
    zwo vhanga phambano dzi sa takuwi. Khwa¾hisani u fhedza a tshi rwa Mashudu
    na mme awe, Vho-¸efefe na vhone vha fhedza nga u rwa Vho-Mari¾a vha tshi ri
    ndi vhone vhane vha khou ¾u¾uwedza ¿wana uri a pfane na vha¾hannga vhanzhi-
    vhanzhi. Izwi zwo dovha hafhu zwa ita uri Vho-¸efefe vha si tsha amba na u ¼a
    zwi¼iwa zwo bikwaho nga Vho-Mari¾a.
   Ri dovha hafhu ra guda uri ¿wana arali wa mu lema u a u shandukela lune a vho
    fhedza o sema na iwe mulemi. Mashudu u semana na mme awe musi vha tshi
    vho sumbedza u sa pfesesa uri a ye tshikhuwani zwo vhangwa nga mu¼oro we
    vha vha nawo.
   Mu¿wali u dovha a eletshedza vhaswa vha vhasidzana uri vha songo funana na
    vhannami»i ngauri zwi vhanga dzipfudzungule. Mashudu u funana na Tsa¿wani
    we a vha e na mufumakadzi zwe zwa vhanga dzinndwa vhukati ha He¼eni na
    Mashudu.
   Mu¿wali u dovha hafhu a ri funza uri ri songo shushedza vhathu nga zwihali
    ngauri zwi nga vhanga khombo. He¼eni u fhambana na Mashudu nge a zwi wana
    uri u khou mu dzhiela munna. He¼eni a shushedza Mashudu nga lufhanga lwe a
    vho fhedza o dzhena badani nga u gidima a vho thulwa nga moµoro a lovha.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         22                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi u pfukisela milaedza kha
vhavhali. Afha hu vha na zwinzhi zwine vhavhali/vha¾aleli vha guda nga mafhungo a
µirama yawe. Nangoho u lema hu fhira u lotshelwa ngauri mu¾ani wa ha ¸efefe ho
vhangea phanzi dzi si na vhukono nga ¿wambo wa Vho-Mari¾a vhe vha lema
Mashudu.                                                                                         [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

13.1     Tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Vho-¸efefe na Mashudu ndi musi vho
         wana uri ha iti mushumo wa tshikolo.√√                                                  (2)

13.2     Khwa¾hisani u olwa sa ¿wana ane a ¾honifha vhathu vhahulwane, √a dovha
         a vha na mikhwa yavhuµi/o olwa sa muthu a re na vhuµifhinduleli zwi tshi
         µa kha mishumo ya tshikolo/U na mikhwa, u tumba fhasi a losha/
         vhuḓifhinduleli, ri pfa a tshi fhindula Vho-Laṱani uri u khou lwa nazwo zwa
         u vhala. √                                                                              (2)

13.3     Mafhungo aya a khwa¾hisedza zwe zwa fhedza zwo itea kha Mashudu musi
         a tshi fhedza a songo tsha bvelela vhutshiloni nge a litsha tshikolo a vho
         fhedza o shavhela tshikhuwani na Tsanwani, a vho lovhela henengei nge a
         thulwa nga goloi.√√                                                                     (2)

13.4     ·ishandi ¼a ¼itambwa/aironi ya »irama ¼i vha hone musi ri½e sa vhavhali ri
         tshi zwi µivha zwauri Lufuno u khou yo ¾aliwa nga Mashudu ngeno ene a sa
         zwi »ivhi./Ri½e ro vha ri tshi zwi »ivha uri He¼eni u khou tou shushedza
         Mashudu nga lufhanga ngeno ene a sa zwi »ivhi/ Riṋe sa vhavhali ri a zwi
         ḓivha uri Mashudu u khou zwifhela khotsi awe uri o vha o ruṅwa
         vhengeleni nga Vho-Mariṱa ngeno a tshi khou bva kha muṱhannga wawe
         Tsaṅwani
         [Na dzi¿we tsumbo dzi pfalaho.]√√                                                       (2)

13.5     Vhupo ha tshikhuwani hu na ¾hu¾huwedzo ya vhugevhenga. He¼eni u
         shushedza Mashudu nga lufhanga a shavhela badani a vho thulwa nga goloi
         a lovha.√√                                                                              (2)

13.6     Muhumbulo muhulwane wa µirama iyi ndi wa uri u lema vhana a si
         zwavhu»i ngauri zwi na masiandaitwa a si avhu»i. Zwe Vho-Mari¾a vha ita
         zwa u lema havho Mashudu zwo fhedza zwo ita uri Mashudu a xelelwe nga
         vhumatshelo hawe, ene na mme awe vha fhedze vho lozwa vhutshilo havho.
         [Maraga 1 kha muhumbulo, na 2 kha thikhedzo.]√√√                                        (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         23                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.7     - Vho¾he vha shuma kha muhasho wa zwa pfunzo/Ndi vhadededzi.
         - Vho¾he vho funzea.
         - Vha takalela vhana vha no ita zwa tshikolo/vhana vha re na
           vhuµifhinduleli kha zwa pfunzo.
         - Vhoṱhe a vha ṱoḓi ṅwana wa ndeṅwa
         [ZWIVHILI fhedzi.] √√                                                                   (2)

13.8     Ndivho ndi ya uri mudededzi u a ¾o»a vhana vhane vha ita mishumo ya
         tshikolo, vha sa iti u a vha kaidza. Izwi zwi vhonala nga musi
         Vho-Ludwevha vha tshi kaidza Mashudu musi a songo ita mushumo wa
         tshikolo.
         [Maraga 1 kha ndivho, na 2 dza thikhedzo.] √√√                                          (3)

13.9     Mu¿wali u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi a tshi itela u
         sumbedza u tshuwa/akhamala nga u vhona Vho-¸efefe vha tshi khou rwa
         Mashudu lune zwa tshuwisa na Vho-La¾ani.√√                                              (2)

13.10    Ee
          Ndi zwa ndeme uri mubebi a »ivhe kushumele/mvelelo dza ¿wana
            wawe dza tshikoloni.
          Ndi zwa ndeme uri ¾hohoyatshikolo i ¾oµe u µivha arali hayani ha
            mugudi hu na thaidzo.
          Sa ¾hohoyatshikolo, vha tea u ita ndilomuthathe na mubebi wa ¿wana
            kha pfunzo dzawe.

                                             KANA

         Hai.
          Ngauri mubebi u tea u sedza mushumo wa ¿wana wawe uri u khou
             shuma hani tshikoloni.
          Ndi vhuµifhinduleli ha mubebi u vhudzisa tshikoloni nga kushumele
             kwa ¿wana wawe.
          Mugudi u tea u µilanga na u µivha zwe a yela zwone tshikoloni.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                       (3)

13.11    Ndi nga sasaladza zwi tevhelaho kha vhutshilo ha Vho-Mari¾a:
          U tendela ¿wana a tshi vhuya vhusiku.
          U tendela ¿wana a tshi funa vhatukana vhanzhi.
          U sa mu gudisa mishumo ya hayani na ya tshikolo.
          U dzhenisa vhatukana mu»ini wa munna wavho.
          U ¾u¾uwedza ¿wana u ¾aha a litsha zwa tshikolo.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√                                                        (2)
                                                                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         24                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
 Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
   o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
   o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
   o Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

 Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.
 Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
 Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Marangaphan»a

Mulaedza ndi zwine mu¿wali a tama u tsivhudza/funza vhavhali kana vha¾alaleli nga
mafhungo a µirama yawe. Vhatambi/Vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa
vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a µirama yawe zwavhuµi.
Vhathu arali vha swielelwa nga vha½e vha shango, vha tea u vha ¾honifha na u ima
kha mulanga we vha tendelana khawo ngauri zwa sa ralo matshelo zwi »o vha na
masiandaitwa a si avhu»i.

Mbuno
Buguni ino ya »irama mu¿wali u shumisa vhatambi vho fhambanaho u bvisela
khagala milaedza yo yaho nga u fhambana. Mi¿we ya hone ndi i tevhelaho:

   Mulaedza ndi wa uri ri songo swielela vhathu vhane ri si vha »ivhe ngauri zwi
    nga fhedza zwo ri dzhenisa khakhathini. Thovhele Tshilwavhusiku u swielela
    mavhuru vha vho fhedza vha tshi vho hana u ¾uwa.
   Mu¿we mulaedza ndi wa uri vhathu arali vho u swielela u tea u vha ¾honifha u
    ¾honifhe na milayo yavho ngauri arali zwa sa ralo zwi nga »isa khu»ano.
    Maforo¾ereke a vha tsha ¾honifha mulanga na milayo ya vha½e vha shango lune
    vha vho dzhara¾ela shango nga swili, zwa vho vusa pfudzungule dzi sa takuwi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         25                                    DBE/2021
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Mulaedza ndi wa uri zwo khakhea u kandekanya pfanelo dza vha¿we vhathu
    ngauri na vhone vha na ndugelo dza u tshila. Maforo¾ereke vha rwa ¿wana wa
    Vho-Lumbule nga tshimebi nge a sera »ara¾a. Luka na Piet vha rwa
    Mphelekedzeni nge a sera »irata a fhedza o lovha nga mafuvhalo. Vha vhulaha
    na mmbwa dzawe.
   Mu¿we mulaedza ndi wa uri ni songo fara vha¿we vhathu sa dziphuli na u
    kandekanya pfanelo dzavho ngauri mulayo a u tendi, Maforo¾ereke vha shumisa
    vha¾hannga na vhasidzana sa dziphuli musi vha tshi vha kela ma»i vha sa vha
    holeli.
   Mulaedza ndi wa uri vhabebi kha vha vhe tsumbo yavhu»i kha vhana vhavho
    nga u tshila vhutshilo vhu ¾anganedzeaho tshitshavhani ngauri vhana vha fhedza
    vha tshi tevhedza zwiito zwavho. Kolie u vhidza Mphelekedzeni 'kafir' a tshi
    edzisela zwine Luka na Piet vha vhidzisa zwone vhathu vharema vha tshi ri a si
    vhathu ndi dziphukha.
   Mu¿we mulaedza ndi wa uri muthu ha ngo tea u dzhia zwithu zwa vha¿we nga
    u tou dzhavhula ngauri zwi nga sinyusa vha½e vhazwo zwa vho »o vhanga
    dzinndwa. Maforo¾ereke vha dzhia shango ¼a Tshilwavhusiku nga khani hu si na
    thendelo zwa vho vhanga dzinndwa na mabulayo.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi u pfukisela milaedza kha
vhavhali. Afha hu vha na zwinzhi zwine vhavhali/vha¾aleli vha guda nga mafhungo a
µirama yawe. U »ihahedza ha maforo¾ereke na u ¾o»a u dzhavhula shango ¼a
Swongozwi zwi fhedza zwi tshi vhanga mabulayo nga Thovhele Tshilwavhusiku na
mmbi yawe.                                                                                       [25]

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

15.1     Tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Piet na Mphelekedzeni ndi nge
         Mphelekedzeni a sera »ira¾a a tshi khou tevhela mmbwa dzawe na
         kuvhu»a, a vho pomokwa uri u khou tswa khuhu.√√                                         (2)

15.2     Kolie u olwa sa ¿wana a re na vengo/luvhengelambiluni kha vhathu
         vharema, √ ngauri u vhidza Mphelekedzeni uri Kaffir. √                                  (2)

15.3     Maforo¾ereke vho fhedza vha tshi vho µihahedza kha shango ¼i si ¼avho lwe
         zwa vho fhedza zwo vusa dzinndwa dze dza μisa na mabulayo.√√                            (2)

15.4     ·ishandi ¼a ¼itambwa/aironi ya »irama ¼o vha hone musi ri½e sa vhavhali ri
         tshi µivha zwauri Tshilwavhusiku na mmbi yawe vha khou ya u tsho¾ela
         maforo¾ereke, ngeno vhone maforo¾ereke vha sa »ivhi tshithu.√√                          (2)

15.5     Vhupo ha Swongozwi hu vha na ¾hu¾huwedzo ya uri maforo¾ereke vha
         hane u fhira nga u vhona u nona ha shango i¼o, lune zwa sinyusa
         Tshilwavhusiku a vha vhulaha vhusiku vho e»ela.√√                                       (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2018/3627fe82-37ca-4a84-b159-854d8e7d26cc) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019-memo/645c1809-a006-44fd-a9ff-2177577f889b) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2018-memo/9a2f4b7b-ae50-4366-9ecd-172bc34a8a2c) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
