# Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC May June 2021 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the NSC May June 2021, 27 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021/3cbe04b2-5632-4507-966e-4ccd6f7f0243
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2021
- Exam period: NSC May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC May June 2021 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021/3cbe04b2-5632-4507-966e-4ccd6f7f0243)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC May June · 2021 · tshivenda. Question paper, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRAAD 12

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                          2021

                                                                               MARAGA: 80

                                                                  TSHIFHINGA: Awara 2½

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 27.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                                   DBE/2021
                                         SC/NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
         mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
         kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Vhurendi                     (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Nganea KANA Foluku¼oo        (25)
         KHETHEKANYO YA C:            ¶irama                       (25)

4.       Fhindulani MBUDZISO  ¹HANU      dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
         VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO – Mbudziso ya
         KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO

         Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO                                 YA     B
         (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):

          Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama
           dze na guda.
          Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
           NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
           YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C.
           Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela
           u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
          Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          3                                   DBE/2021
                                          SC/NSC

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

            Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva
             kha a 250 u ya kha a 300.
            Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama
             dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450.
            Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga
             maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
             pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO
         IºWE na IºWE nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A:            I anganyelwa u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B:            I anganyelwa u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C:            I anganyelwa u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        4                                    DBE/2021
                                        SC/NSC

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
    NOMBORO YA MBUDZISO                LUSHAKA LWA       MARAGA       NOMBORO YA
                                         MBUDZISO                        SIA¹ARI
1. 'Mbilu i lilela u gavha'            Mbudziso ndapfu      10              6

2. 'Ri bva kule'                       Mbudziso pfufhi        10                     7

3. 'Ramaremisa!'                       Mbudziso pfufhi        10                     8

4. 'Mulondo wa lufu'                   Mbudziso pfufhi        10                      9

                                            NA
Vhurendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'Tshiμivhano'                         Mbudziso pfufhi   10         10
*PFESESANI:      Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na
                 fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
                 MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C.
                 Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso
                 nthihinthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho.
6. Nandi ndi shenga?                Mbudziso ndapfu     25                          12

7. Nandi ndi shenga?                   Mbudziso pfufhi        25                    12

8. Isha ¼a Mi¾odzi                     Mbudziso ndapfu        25                    15

9. Isha ¼a Mi¾odzi                     Mbudziso pfufhi        25                    15
                                           KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho.
10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo     Mbudziso ndapfu      25                18

11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo          Mbudziso pfufhi        25                    19
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho.
12. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso ndapfu        25                    22

13. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso pfufhi        25                    22

14. Tshilwavhusiku                     Mbudziso ndapfu        25                    25

15. Tshilwavhusiku                     Mbudziso pfufhi        25                    25

*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
            NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
            A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso
            MBILI pfufhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         5                               DBE/2021
                                         SC/NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo afho ho teaho:

     KHETHEKANYO YA                   NOMBORO     TSHIVHALO TSHA             LUSWAYO
                                        DZA        MBUDZISO DZO                 (√)
                                      MBUDZISO       TEAHO U
                                                    FHINDULWA
A: VHURENDI
   (Vhurendi ho randelwaho/              1–4             2
   vhonwaho)
A: VHURENDI
   (Vhurendi vhu songo                   5               1
   randelwaho/vhonwaho)
B: NGANEA/FOLUKU·OO
   (Mbudziso ndapfu kana                6–11             1
   Mbudziso pfufhi)
C: ¶IRAMA
   (Mbudziso ndapfu kana                12–15            1
   Mbudziso pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi ha uri no
                   fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI.
                   A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       6                                     DBE/2021
                                       SC/NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso i tevhelaho.

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu

1        Mbilu i µuµumela i sa fhidzi,
2        I lingedza u gavha madzanga a shango,
3        Ya thenisa muya-vhuthu
4        Nga u u nyalisa vhu¾ungu-pha¾ho.

5        Mbilu sa miri ya deme.
6        I lwedzanaho u gavha tshilidzi tsha µuvha,
7        Kha i vhanyuludze tserekanywa dza madzanga a shango
8        I lilele u gavha Tshilidzi tshidzo ya muya.

9        Mbilu yo pinikwa vhupulini ha ½ama,
10       I vhalavhala yo lianela µinzwini,
11       Mbilu sa µongololo yo katana kha muµifho wa shango
12       I µo kundwa u swikisa mulaedza wa tshidzo.

Musi murendi a tshi ¿wala tshirendo u vha a na zwine zwa mu kwama, zwi nga vha
zwi takadzaho, zwi vhavhaho kana zwi pfisaho vhu¾ungu zwine zwa langa nyelelo ya
maipfi tshirendoni tshawe.

Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa
n»ila ine murendi a shumisa ngayo mutevhetsindo u bvisela khagala mudi/¼imudi ¼a
wa tshirendo itshi.                                                                            [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           7                                 DBE/2021
                                           SC/NSC

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.

RI BVA KULE – NM Musehane

1        Mugumoni wa shango ¼a vhushayanµivho,
2        Ro phuphudzika ra vhuya ra tutuwa,
3        Ro tekateka na¼o ri tshi ¾oµa nµivho,
4        Ra thunyuwa ¼o no ri kovhelela,
5        Vha tshi vhona ri fhano,
6        Ri bva kule ha mashango.

7        Henengei vhubvani vhu sa sii muthu,
8        Ro pikanyedza zwi tshi ha¾a,
9        Phanµa tshedza tsha taidza,
10       Ra vha na fulufhelo ¼a u swika,
11       Ra lavhelela zwivhuya ro zwondolola,
12       Henefho nyawedzo ya vhutshilo ra lindela.

13       Muhuyu u tshi sala u tshi a½wa mahuyu,
14       Goni ¼i tshi sala ¼i tshi fhufha malegelegeni,
15       Makole o vhala o vhonwaho.
16       Ndi tshifhinga tshi elaho zwo¾he,
17       Ni si welewele tshifhinga ni songo µivha,
18       Ngauri zwi bva kule.

19       Muthu a tshi sala a tshi pfi vhone,
20       Shango ¼i tshi dalafhala ¼a tswukuluwa,
21       Ndi tshifhinga tsha zwo¾he zwi tshilaho,
22       Zwo¾he zwi bva kule,
23       Vhutshilo hashu ho ralo-vho,
24       Ni si µipofudze ma¾o no ruµa.

2.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u.                         (2)

2.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bveledza nga mitaladzi/vese dza 3
         na 4?

         'Ro tekateka ... ri kovhelela'                                                        (2)

2.3      Ndi figara-»e ya muambo ine murendi a i shumisa kha mutaladzi/vese ya
         16? Sumbedzani uri i khou bveledza zwifhio afho he ya shuma.                          (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         8                                   DBE/2021
                                         SC/NSC

2.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                                             (2)

2.5      Ni humbula uri zwine murendi a khou amba kha ndima/tshitanza tsha 4
         ndi ngoho?

         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)
                                                                                               [10]

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.

RAMAREMISA – Z Mutsila

1        Kha vha ntshe¾ele ½anga Vho-Nyamuofhe
2        Ndi yo u lidza tshikona Thononda;
3        Ngauri arali zwi zwone zwauri mativha o xa;
4        Ramaremisa u yo dzhena Lua½ame.
5        Pa-Haa! Pa-Haa! Haa!
6        Ndi lufhalafhala lu lila Tshivhungululu;
7        Lu vhidza Vhambedzi dzithavhani.

8        Tsho swika hafha maµaliana,
9        U dzhena vhukoma Luaname;
10       Ahee! Mahwasane u a vhanga;
11       Ahee! Mahwasane u a vhanga;
12       U ri vhukoma a vhu dzheni Mpuna
13       ·igegise o beba vhatuka
14       Ko-kaa! Ko-kaa! Ko-kaa!

15       Ndi tshigidi tsha Thilivhali
16       Migodini ya Gondeni
17       Ni vha litshe Vharonga vha µo fhela
18       Nga dzinnda mishashani,
19       U a ipfa naa Mu¾ulagole?
20       I a divhitha Mukumbani;
21       Khosi ndi Ramaremisa.

3.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u.                         (2)

3.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bveledza nga mitaladzi/vese dza 3
         na 4?

         'Ngauri arali ... dzhena Lua½ame.'                                                    (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        9                                     DBE/2021
                                        SC/NSC

3.3      Ndi figara-»e ya muambo ine murendi a i shumisa kha mitaladzi/vese ya 6
         na ya 7? Sumbedzani uri dzi khou bveledza zwifhio afho he dza shuma.                   (2)

3.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                                              (2)

3.5      Ni a tendelana na na kuitele kwa mvelele yo ¾aniwaho zwi tshi kwama
         ku»adzelwe kwa mativha tshirendoni itshi?

         Tikedzani phindulo ya½u.                                                               (2)
                                                                                                [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.

MULONDO WA LUFU – WMR Sigwavhulimu

1        Mimuya ya vhathu vho felaho tshipfundamuyani tsha Kitwe,
2        Sa buluvhutsi ¼a tshikegulu,
3        I vhimbila miedzini ya Rhodesia,
4        I ¾oµa haya hu orotshelaho vho¾he vho kundwaho.

5        Mukumo mulondoni wa Kitwe,
6        Ndi thabelo i si na vhuelo,
7        Thabelo ya vhanna vho imaho nga huswi
8        U gwa malasha a u dzingadza mimuya yo guguvhalaho.

9        Ro¾he ro denengedzwa nga Tshanµa tshi si na vhuelo;
10       Tshanµa tshi tshidzaho nga u tevhula
11       Phangami na tsalamurahu,
12       Lwendoni lwa khunyeledzo ya Mulayo.

13       Khombo yo ni welaho a i tinywi.
14       Ndi u µihanedza ha u begwa,
15       Tshine ra lilela a si lufu lwa½u,
16       Ndi vhu¾ungu na tshengelo ye na i pfa.

4.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u.                          (2)

4.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bveledza nga mitaladzi/vese dza 3
         na 4?

         'I vhimbila miedzini ya Rhodesia,
         I ¾oµa haya hu orotshelaho vho¾he vho kundwaho.'                                       (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        10                                 DBE/2021
                                         SC/NSC

4.3      Ndi thikho/¾ho»ea/thekhiniki ifhio ya vhurendi ine murendi a i shumisa
         kha mutaladzi/vese 10? Tikedzani phindulo ya½u.                                     (2)

4.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                                           (2)

4.5      Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha tshitanza/ndima ya
         3? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                         (2)
                                                                                             [10]

                                          NA

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO (MBUDZISO YA
KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.

TSHI¶IVHANO – MA ¸emapate

1        Ndi tshinyadza vhapfumanµivho,
2        Tsha pfumisa vha shayaho nµivho,
3        Tsha vha ¾ama nga ma¾ongo o¾he,
4        Ndi ¼ihokohoko kha vho ¾alifhaho.

5        Vhaiti vhatsho ri µivhe,
6        Matshelo tshi µo ri khukhunya,
7        Tsha ri buµula tsha ri buµukanya,
8        Hu hone tsho rafha na ma¾o.

9        Ndi tshiµivhano tshitandamaano,
10       Muµuhulu wa ma¼isambilu,
11       Mubebwa nga vho¾alingwana
12       Mu¾ali a ¼aho ka¿we.

13       Vhashumi vhatsho, µuvha ¼i a µa.
14       Tshi µo ri ¾ana sa zwi¾aniwa ¾anoni,
15       Ra a¾ama milomo tsho shanduka,
16       Tshi tshi na mbona na nµivha.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       11                                     DBE/2021
                                        SC/NSC

17       Tshi µo devhea nga zwiseo tsha ganama,
18       Ra kundwa na u tshi sengisa.
19       Musi ro dzhena makwekweni atsho,
20       Tsha fhedza nga u rwa tshi tshi sendedza.

21       A tshi mbumbundwi a si tshimbundwa,
22       A tshi gumiwi a si mugumo.
23       Ndi senenga, ndi vengo.
24       A tshi swuriwi a si khobvu.
25       Ndi khwi½e u sendela kule natsho.

5.1      Ndi figara-»e ya muambo ine murendi a i shumisa kha mitaladzi/vese ya 1
         na ya 2? Tikedzani phindulo ya½u.                                                      (2)

5.2      Sedzulusani mutaladzi/vese ya 4 hune murendi a shumisa ipfi '¼ihokohoko.'
         ¹alutshedzani ndeme ya ipfi i¼o afho he ¼a shumiswa.                                   (2)

5.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                                              (2)

5.4      Sedzani mutaladzi/vese ya 7: 'Tsha ri … buµukanya'.

         Murendi u shumisa thikho/¾ho»ea/thekheniki ifhio ya vhurendi? Dovhani
         ni bvisele khagala uri ndi ngani a tshi i shumisa nga u ralo.                          (2)

5.5      Nga kuvhonele kwa½u, ni a ima na na zwine murendi a khou amba kha
         mitaladzi/vese ya 24 na ya 25? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno
         MBILI.                                                                                 (2)
                                                                                                [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                          30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     12                                   DBE/2021
                                      SC/NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.

NGANEA

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

Khu»ano ndi i¿we ya ¾ho»ea khulwane kha bugu ya nganea ine arali ya sa bviselwa
khagala zwavhu»i, mafhungo a bugu a a rothola.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khu»ano buguni iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                       [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

Vho-Mboneni avha muthusi vho mbo »i kotamuluwa fha¼a hune vha khou swiela
hone vha ima vha sedza avha Vho-Ana ma¾oni.
'Vho-Ana! Vho-Ana! A thi ri vhone vho vha vhona, a thi ri vhone vho vha vho ima
su¾huni ¼a muomva vha tshi khou tielela uri hu khou bvelela mini ngeno?'
Vhone vha funa nga maan»a u thetshelesa mafhungo a mi»ini ya vha¿we. Hone 5
vhone hafhu vha songo vha muhura wa fhano ½amusi? Zwino izwo u bva kale vho
vha vha tshi »i dzulela u ¾ola zwa henefha? N½e vha songo nnyita wa ha½wani ho
swaho nga lu½onya lini. Vhone kha vha vhudzise vhone vha½e Vho-Madilaga vha
tshi vhuya.'
Vho-Mmboneni vha mbo »i kotama vha isa phan»a na luswielo lwavho. Vho Anna 10
vha tshi vhona zwo ralo, vha thoma u semana.
'Xaxaaee! Atshi! Naa muthu we a tou kungulusa magwa»i a tshi bva henengei
kulekule ha hawe nga u singila o »a u funza ri½e vha½e vha shango?
Ai! Ai! Ai! Vho no bva makandani vha vho ri kanda vha tshi ri vhona. Ndi tou
vhudzisa uri ndi vhonnyi vha¼a vha mulovha nda vha ndo tshinya? N½e ndi khou 15
tou ¾utsa u amba ha vhana vha tshikolo. Vha khou ri a tho ngo zwi vhona uri ndi
Vho-Luvhani na ¼i¼a shenga ¼avho? Ndi khou dzumbiwa mini? Vha tshi »a fhano vho
ri wana, vha »o »i dovha vha ¾uwa vha ri sia ro »i tou khege henefhano.'

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     13                                   DBE/2021
                                      SC/NSC

Vha re Vho-Mmboneni vho mbo »i dzhena n»uni vha vala. Vha tshi pfa ngei nn»a
n»adzi i tshi tou thathaba, vha mbo »i vulela radio ya ita phosho lwe vha si tsha 20
dovha vha pfa zwa nn»a. Na vhone vha¼a vha mbo »i humela ngei mu¾ani vha »i isa
phan»a na u ¿u¿una.
Sa izwi a ¼i rumaho u tsha ha¼o, a tshi »i dovha a ruma na u kovhela ha¼o, na ¼ene¼i
»uvha ¼i »o kovhela. Musi Vho-Madilaga vha tshi vhuya, vha wana avha Vho-Ana
vha tshi khou imeledza mbudzi dzavho henefho khoroni ya mu»i wavho. 25
Vho-Madilaga vha tsa vha tshi ri vha vule vothi uri goloi yavho i kone u dzhena
hayani. Vha tshi lumelisa Vho-Ana, Vho-Ana vha si fhindule tshithu. Zwenezwo zwo
ralo, vha¼a vha bvumisa goloi yavho vha i paka giratshini, vha dovha vha vala vothi.
Mathina hezwi¼a gethe ¼o vulea avha vha tshi kha »i paka goloi zwibudzana zwivhili
zwa Vho-Ana, zwo vha zwo dzhena. Vho-Madilaga na u zwi vhona vha si zwi vhone. 30
Zwone u dzhena zwa vha zwi tshi khou yela ngei ho lalaho mmbwa dza
Vho-Madilaga. Yowee, mmbwa dzi tshi zwi vhona dze hm! Zwibudzana zwa thoma
u gidima, mmbwa dze nazwo. Vho-Ana vha tshi ri ma¾o hasha, vha vhona uri zwine
zwa khou gidimedzwa ndi zwibudzana zwavho. Hezwo vho tou nga vho dzhenwa.

                                                                       [Ndima ya 9]

7.1      Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾anwaho nga mafhungo aya?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                           (2)

7.2      No no vhala mafhungo aya a re afho n¾ha, ni vhona Vho-Ana vho ¾anwa sa
         muanewa-µe? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                               (2)

7.3      Ndi lushaka lufhio lwa khu»ano lu sumbedzwaho mafhungoni a re afho
         n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u.                                                     (2)

7.4      Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani vhu»ifari ha Vho-Ana
         mafhungoni e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u.                                    (2)

7.5      Sumbedzani hune Vho-Ana na Vho-Mmboneni vha fhambana hone ro
         sedza vhu»ifari na matshilisano afho mafhungoni e na vhala.                        (2)

7.6      Nga mafhungo a nganea iyi, ndi ufhio mulaedza muhulwane une mu¿wali a
         ¾o»a u u rumela kha vhavhali?                                                      (2)

7.7      Mudzedze wa tshifhinga wo vha na ¾hu¾huwedzo-»e kha u ya ha vhabebi
         vha Tshifhiwa ngei Germany musi a tshi ya u ambara?                                (2)

7.8      Mafhungo a musi Vho-Luvhani vha tshi pfulutshela ngei Bulugwane na
         vhana vhavho zwo thusedza hani ma¾hakheni a bugu iyi? Tikedzani nga
         mbuno MBILI dzi pfalaho.                                                           (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      14                                   DBE/2021
                                       SC/NSC

7.9      Ndi ufhio muhumbulo une mu¿wali a ¾oµa u u bveledza nga u ¾ana
         Vho-Maambavha¿we buguni iyi?                                                        (2)

7.10     U kon»elela ha Vho-Luvhani zwi thusedza hani u anetshela zwa phan»a
         musi bugu i tshi fhela? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI dzi
         pfalaho.                                                                            (2)

7.11     Ni vhona kutshilele kwa Vho-Mainganya sa makhadzi wa ha Madilaga ku
         tshi ¾anganedzea? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI dzi pfalaho.              (2)

7.12     Ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga ita arali ho vha hu inwi Vho-Madilaga
         no wana vhathu vha tshi khou bwela mishonga khoroni ya mu»i wa½u?
         Bulani mbuno THARU.                                                                 (3)
                                                                                             [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        15                                     DBE/2021
                                         SC/NSC

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

Khu»ano ndi i¿we ya ¾ho»ea khulwane kha bugu ya nganea ine arali ya sa bviselwa
khagala zwavhu»i, mafhungo a bugu a a rothola.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khu»ano buguni iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                            [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA B

'Khaladzi, ni tshi vhona ro dzula ro rali, ndi nga vhanga ¼a uri mulovha hezwi¼a ni
siho, ri½e ro »o »elwa nga khotsi a½u. Saizwi mukalaha ni tshi vha »ivha, vha ri
¾hurudza ro¾he hafha. Mukegulu vho ita na u lila lu khaulaho na mbilu. Hei, vho
amba zwitshakatshaka zwinzhi havho muthu. Fhedzi tsemano i khou »iswa nge vha
vhona dzikhadi dze ra vha rumela dza thambo ya hoyu munyanya wa½u.                           5
Zwino kha vhone tshi no dina ndi uri a vha »ivhi uri tshelede ya lumalo i »o bva lini.
Kha vhone khadi ndi lu¿walo lwa uri vhathu havha vhavhili vho malana vho fhedza.
A vha zwi »ivhi zwauri tshelede ya lumalo i »o bva nga murahu. Khaladzi, ngoho
mukalaha ndo wana vho n¾ula ndoma. Na u dzula fhasi a vho ngo vhuya vha tenda
na u dzula. Zwino ri½e ri khou ambela uri musi mutshato wa vhoiwe u sa athu u vha            10
hone, ro tea u ya u »ivhadza mukalaha uri hu khou bvelela mini. Zwa sa ralo,
munyanyani vha nga si »e; hafhu ni tshi vha »ivha khotsi a½u.'
Maria a ri a tshi vhudzisa uri mukalaha matsina a vho ngo »ivhadziwa nga ha
vhakwasha na vho½en»ila na, mukegulu vha vha vhone vhane vha mu fhindula. 'Ri
sa vha »ivhadze hani ngeno vhe vhone khotsi a½u? Matsina we a bvisa ipfi ¼a uri no           15
tendelwa, nahone nzudzanyo dza munyanya nga dzi itiwe, a si vhone mukalaha?
Naa inwi ni ri vha¼a muthu hu kha »i vha na tshine wa dzula navho wa amba tsha
pfumba; musadzi hou¼a ane vha dzula nae ndi ene ane a khou vha kharamedzela kha
haya mafhungo. Ndi u ¾o»a tshelede fhedzi hezwi. O mbo »i vhona uri arali
mukalaha vha ralo vha »a, ri½e ri »o mbo »i ri gwama tyaka, vha ¾uwa-ha na¼o vha             20
ya henengei hune vha dzula hone vha i ¾u¾ura yo¾he tshelede!

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     16                                  DBE/2021
                                      SC/NSC

A thi ri n½e ndo vha bebela ¿wana ane vha enda vha tshi ri ndi khou ¼a tshelede
yawe ya dzekiso! Arali nahone ndi tshi khou i ¼a ndo nyelisa! Ndi se¿wa nda
vhudzwa vhubwa na vhuguluvhe nga iwe une wa khou tshotsholika na¼o; ngeno wo
shavha vhana vha tshi kha »i tou vha vhutshetshe! U »o vha tambudza hoyo 25
musadzi; zwino n½e ndi khou ri kha ¿wananga vho swika bagasi¾itshi! Hai, musadzi
ha bebeli mu¿we!'
'Mme anga zwino zwa u semana ndi zwani? Hi, a thi ri fhungo ¼i naka hone u
ambiwa nandi khaladzi. N½e ndi a tenda uri mukalaha vha nga vha vho »a vha »isa
tsemano. Fhedzi vhone mme anga vho tea u kon»elela; vha ri vho ri alusa ra vha 30
vhangafha zwo vha zwi sa vhavhi? Hafhu khotsi anga vho ¾uwa fhano mu»ini na u
amba ndi sa athu na u kona.'

                                                                      [Ndima ya 4]

9.1      Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾anwaho nga mafhungo aya?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                          (2)

9.2      No no vhala mafhungo aya a re afho n¾ha, ni vhona Vho-Denga vho ¾anwa
         sa muanewa-µe? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                           (2)

9.3      Ndi lushaka lufhio lwa khu»ano lu sumbedzwaho mafhungoni a re afho
         n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u.                                                    (2)

9.4      Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani vhu»ifari ha Vho-Denga
         mafhungoni e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u.                                   (2)

9.5      Sumbedzani hune Vho-Denga na Maria vha fhambanaho hone ro sedza
         vhu»ifari na matshilisano afho mafhungoni e na vhala?                             (2)

9.6      Nga mafhungo a nganea iyi ndi ufhio mulaedza une mu¿wali a ¾o»a u u
         rumela kha vhavhali?                                                              (2)

9.7      Mudzedze wa tshifhinga wo vha na ¾hu¾huwedzo-»e kha u ¾uwa ha Aifheli
         na Maria musi vha tshi ya ha dokotela ngei Musina?                                (2)

9.8      Mafhungo a musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi isa phan»a na u
         funana ngei yunivesithi zwo thusedza hani ma¾hakheni a bugu iyi?
         Tikedzani nga mbuno MBILI dzi pfalaho.                                            (2)

9.9      Ndi ufhio muhumbulo wa mu¿wali u »iswaho nga u bveledza Vho Aifheli
         sa mubvumbedzwa buguni iyi?                                                       (2)

9.10     U sa ¾anganedza ha Vho-Loshani mafhungo a u funana ha Rotondwa na
         Musatondwa zwi thusedza hani u anetshela zwa phan»a musi bugu i tshi
         fhela? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI dzi pfalaho.                       (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     17                                    DBE/2021
                                      SC/NSC

9.11     Ni vhona kutshilele kwa Maria ku tshi ¾anganedzea? Tikedzani phindulo
         ya½u nga mbuno MBILI dzi pfalaho.                                                   (2)

9.12     Ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga ita arali ho vha hu inwi Rotondwa no
         zwi wanulusa uri ni khou an»ana na khaladzi a½u?
         Bulani mbuno THARU.                                                                 (3)
                                                                                             [25]

                                      KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     18                                   DBE/2021
                                      SC/NSC

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – RV Tshikovhi

Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

Khuµano ndi i¿we ya ¾hoµea khulwane kha bugu ya foluku¼oo ine arali ya sa
bviselwa khagala zwavhuµi, mafhungo a bugu a a rothola.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khuµano nga mafhungo a wanalaho kha:

TSHIBVELEDZWA TSHA C: Lungano

'Kuµele kwa lufu'

                                       NA

TSHIBVELEDZWA TSHA D: Tshikhoµo

'Thovhela Muthuhatho¿wi Rammbuµa'

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                       [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     19                                    DBE/2021
                                      SC/NSC

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – MBUDZISO
                        PFUFHI
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso.
TSHIBVELEDZWA TSHA E

               VHATUKANA VHA NO SHANDUKA – RV Tshikovhi

Salungano! Salungano!
Vhasidzana vha ¾oµa u µivha nga zwa hafha muµini. Vho mangala muµi wa hone u
tshi tou vha vhukati ha µaka ¼ihulu. Vha isa phanµa na u sedza vha wana hu na
ku¿we kuµu kune kwa vha kule na dzi¿we nnµu. Vha ¾utshela hone. Vha tshi swika
vha wana hu tshi dzula muvhuµa. Vha tshi ri vha shavhe kha muµi wa muvhuµa,              5
muvhuµa wa ri: 'Ni songo ofha, ndi mu¿we wa vhanna vha½u.' Havha vhasidzana
zwa vha mangadza, fhedzi vha si tsha amba tshithu vha humela kha vhanna vhavho
vha swika vha fhiwa zwi¼iwa zwa ½ama fhedzi vha ¼a. ¶uvha ¼o no kovhela vha¼a
vhanna vha ri vha khou ya u ¾oµa zwi¼iwa, vha µo ¾avhanya vha vhuya. Vhasidzana
vha onesana na vhanna vhavho. Vhasidzana vha sala vha tshi ¼a ½ama fhedzi ngauri         10
ho vha hu si na vhuswa. Vhathu vha hone vho vha vha tshi tshila nga ½ama fhedzi.
Havha vhanna vho vha vha tshi thoma vha fhira nga ha muvhuµa vha otsha ½ama
vha ¼a vha konou ¾uwa. Zwino vho vha vha tshi ri vha sa athu u ¾uwa vha thoma vha
imba luimbo vha tshi thusiwa nga muvhuµa uri vha konou shanduka vha vha
phukha dza µaka dzine dza vha ndau. Havha vhanna vha ri vho fhedza vha thoma u           15
imba:
                              Ma½oni dendela dendela dendela!
                              A vhuya ma½oni dendela!
                              Zwana zwa hone a zwi na ma½o!
                              A vhuya ma½oni dendela!                                    20
                              Zwi nga tevhela magonyane!
                              A vhuya ma½oni dendela!
                              Gusilili kwindi kwindi kwindi!
Hezwi vho no fhedza u imbelela vha dovha vha shanduka vha vha dzindau. Vha
¾uwa u yo zwima dzi¿we phukha. Vha tshi vhuya nga maµautsha vha dovha vha                25
imbelela. Muvhuµa wa imba navho uri vha kone u dovha vha vhe vhathu. Muvhuµa
arali wa sa imba navho vha nga si shanduke vha dovha vha vha vhathu. Hezwi vho
zwi ita µuvha ¼i¿we na ¼i¿we u swika mi¿wedzi miraru i tshi fhela.
Vhasidzana vho vha vho no tou hangwa na hayani, vho vha vha tshi khou takalela
dzi½ama. Vho vha vho no tou khwa¾ha vho no vha vhangafha. Muvhuµa wa µivha               30
uri tshifhinga tsha vhasidzana tsho swika saizwi vho vha vho no khwa¾ha. Muvhuµa
wa lindela µuvha ¼i tshi kovhela havha¼a vhanna vha ¾uwa vho no vha dzindau sa
nga maµuvha. Muvhuµa wa gidimela kha dzinnµu dze dza vha dzi tshi eµela vha¼a
vhasidzana wa khokhonya. Vha¼a vhasidzana vha tshi vula wa ri: 'Vhoiwe
vhasidzana ngauri zwino no no khwa¾ha, no no vha tsini na u ¼iwa. Nde ndi ni             35
vhudze ngauri ndi khou ni pfela vhu¾ungu na zwauri ni vhana vha musanda. Ro pfa
u pfi khotsi a½u a vha khakheli muthu.'
                                                                   [Masia¾ari a 33–34]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                                 DBE/2021
                                          SC/NSC

11.1     Lungano lwo ½ewaho afha ½tha ndi lwa lushaka lufhio? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                                (2)

11.2     Mafhungo a u shanduka ha vhatukana vha tshi vha ndau a khou ¾ana
         tshipi»a tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u.                              (2)

11.3     Muvhuµa wo olwa sa muanewa wa mvumbo-µe afho mafhungoni a lungano
         ulu?                                                                                 (2)

11.4     Muµi u re vhukati ha µaka u thusedza hani u anetshela zwa phan»a kha
         mafhungo a lungano ulwu? ¹alutshedzani.                                              (2)

11.5     Muanetsheli u tama ri tshi guda mini nga lungano ulwu?                               (2)

11.6     Ni vhona vhaanewa vha tevhelaho vho imela vhathu-»e kha vhutshilo ha
         »uvha ¼i¿we na ¼i¿we?

         11.6.1     Vhasidzana                                                                (1)

         11.6.2     Vhatukana                                                                 (1)

         11.6.3     Muvhuµa                                                                   (1)

11.7     Arali o vha e inwi vhamusanda, no vha ni tshi »o itani u bva kha
         dandetande i¼i? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                             (2)

                                           NA

TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

TSHIKOVHI – VR Tshikovhi

1        Tshikovhi tsha u kovha thole;
2        Tshi sa kovhi ndilo ya vhuswa!
3        Makanga ¼a Nyankovhela
4        ·a kovhela u la¾e mbaµo,
5        Vhusiku ndi dada ¼i a ¼a.

6        Ndi vha Ha Ramutanda mukavha makhwitha,
7        U sa kavhi ma¿we ma½oni.
8        Ndi vha Ha Nyamuri munaka-phe¾o!
9        U sa naki u vhaµiwa lufo!

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        21                                 DBE/2021
                                         SC/NSC

10       Ndi vha Ha Ralukukwe ndi a ¾ahala,
11       Vha sala vha tshi lala fhasi na vhana.
12       Ndi mulinda thavha,
13       U linda milenzhe ya vhana.

14       Nµou dza Ha Masevhe!
15       Vha Tshinauli tshi re Mungaµi!
16       Ma¾efu tsha isa Nzhelele Mu¾angaomani!
17       Vha re na nzhele ya u lunzhedza vhulungu,
18       A si na nzhele u a fhaladza!

                                                                       [Sia¾ari ¼a 136]

11.8     ¸eani ¾halutshedzo ya ipfi 'thole' sa zwe ¼a shumisiswa zwone kha
         mutaladzi/vese ya 1. Sumbedzani na ndeme ya¼o afho he ¼a shumiswa.                  (2)

11.9     Kha mitaladzi/vese ya 4 na ya 5, hu na murero. Zwino inwi u ¿waleni nga
         n»ila yoneyone, ni dovhe ni ½ee na ¾halutshedzo yawo.                               (2)

11.10    Mutaladzi/Vese ya 2 i ¾ana hani mvumbo ya lushaka lwa ha Tshikovhi?
         ¹alutshedzani.                                                                      (2)

11.11    Ndi ufhio muhumbulo muhulwane u bveledzwaho nga ndima/tshitanza
         tsha vhuvhili? Tikedzani phindulo ya½u.                                             (2)

11.12    Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi kwo bveledzwaho nga
         mitaladzi/vese dza 12–13 zwi tshi yelana na mvelele ya Tshiven»a?

         'Ndi ... vhana.'

         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)
                                                                                             [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                       25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       22                                    DBE/2021
                                        SC/NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

Mu¿wali wa µirama u vha e na zwe zwa mu dzikusa lune a pfa a tshi tama u
pfukisela milaedza iyo kha vhavhali.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhatambi u bveledza milaedza ine a tama u i pfukisela kha vhavhali.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                          [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA G

VHO-¸EFEFE:          Uyu wa musidzana, ha, vhone mbebo i a kunda muthu tshi¿we
                     tshifhinga.
VHO-LA¹ANI:          Kha hu ri zwenezwi mbamulovha a tshi vhudziswa
                     tshu¿wahaya a sokou tu! Vha tshi tou vha a mu kaidza ene a
                     mbo μi zwi sala zwi tshi vhonwa. Ndi hafha masiari hu tshi vho        5
                     bvelela zwe nda ¾alutshedza.
VHO-¸EFEFE:          Hoo!
VHO-LA¹ANI:          Na mushumo wawe hoyu ¿wana a u khou tshimbila zwavhuµi
                     lini. A thi humbuli uri na bugu a nga vha a tshi vula. Ngazwo
                     ndo vhona zwo tea uri ndi tou µa ri vhonane ri eletshedzane.          10
VHO-¸EFEFE:          Ndi a ni pfa La¾ani. (Vha thoma vhe hwii … !) Manzhi ndi µo
                     sala ndi tshi dzudzanya, fhedzi ene ndi fanela u mu vhudzisa
                     mbudziso nthihi na mbili ni tshe hone. (Vha lidza kuµilogo, ha
                     dzhena Khwa¾hisani. U swika a tumba fhasi a losha.)
VHO-¸EFEFE:  U ngafhi Mashudu?                                                             15
KHWA¹HISANI: O dzula khishini na mme awe.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        23                                      DBE/2021
                                         SC/NSC

VHO-¸EFEFE:  Mu vhidzeni a µe fhano nga u ¾avhanya.
KHWA¹HISANI: ·o kovhela vhophirisipa¼a!
VHO-LA¹ANI:  ·o kovhela Khwa¾hisani, hu ita hani? No fanela u vha ni tshi
             khou vhala vhukuma.                                          20
KHWA¹HISANI: (A tshi khou ¾uwa) Ndi khou sokou lwa nazwo vhophirisipa¼a.
                     (Hu dzhena Mashudu)
VHO-¸EFEFE:          Avha vha re afha u a vha µivha naa?
MASHUDU:             Ndi a vha µivha.
VHO-¸EFEFE:          Zwino wo no vha lumelisa kale naa?                                   25
MASHUDU:             Hai, ndo tou hangwa.
VHO-¸EFEFE:          Mulandu ndi mini u sa iti mishumo ya tshikolo ngei tshikoloni?
                     (Vha tshi sumbedza u dinalea.Vho no ima nga milenzhe zwino.)
MASHUDU:             (O no tshuwa na u tetemela hu vho vhonala). Ndi a ... ndi ...
                     ndi a ... a ... ita baba. Ndo tou ... ndo ... ndo ... ndo tou hangwa 30
                     luthihi ... luvhili fhedzi .. hai .. hai nandi baba. A thi tsha µo
                     dovha. (U vho lila.)
VHO-¸EFEFE:          (Vho no fara mboma) O lemala nga maanµa hoyu ¿wana
                     Vho-La¾ani, fhedzi u µo ¾angana na n½e arali a kha µi vha
                     hafhano nµuni yanga. Vhuhulu hu µo bvelela zwe nda vha ndi 35
                     songo µiimisela u ita zwone hafhano muµini. Ndi µo thetshela
                     dzhele nga iwe arali u tshi tou pfa u ambelwa. Thumbudzi ya
                     thumbudzi yeneyi. (Vha thoma u mu rwa. A vha tsha londa na
                     hune vha rwa. Vho-La¾ani vho no sokou dzhuru! Ene vho mu
                     itani?) Bvela nnµa!                                        40
MASHUDU:             (A tshi khou shavha a tshi bva). Mmawe, mmawe ndi hone ndo
                     fa!
VHO-LA¹ANI:          A thi tsha µo dzulesa hezwino na n½e. Ri µo vhonana. Ndi a
                     fhulufhela o zwi pfa hoyu hezwino. Vha songo tsha dovha vha
                     mu rwa.                                                       45
VHO-¸EFEFE:          A ro ngo tsha vhuya ra amba nga ¿wambo wa havha vhathu vha
                     sa pfi. Ndi zwone, ri µo vhonana zwavhuµi ¼i¿we µuvha. (Vha a
                     bva.)

                                                                  [Lu¾a lwa III, Bono ¼a 3]

13.1     Kha mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi mini tshine tsha khou vhanga
         khuµano vhukati ha Mashudu na Vho-¸efefe?                                                (2)

13.2     Mafhungoni e na vhala afho n¾ha, Khwa¾hisani u olwa sa mutambi wa
         mvumbo-µe? Tikedzani phindulo ya½u.                                                      (2)

13.3     Vhalani mutaladzi: 'Uyu wa musidzana … tshi¿we tshifhinga.'

         Sumbedzani uri mafhungo aya a thusedza hani u anetshetshela zwa phanµa
         mafhungoni a µirama iyi.                                                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      24                                   DBE/2021
                                       SC/NSC

13.4     ¹alutshedzani aironi ya »irama ine mu¿wali a i ¾ana mafhungoni a µirama
         iyi.                                                                                (2)

13.5     Vhupo ha tshikhuwani hu na ¾hu¾huwedzo-µe kha zwe zwa bvelela kha
         Mashudu magumoni a µirama iyi.                                                      (2)

13.6     Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali vha tama u u bveledza nga
         µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                                (3)

13.7     ¹alutshedzani hune Vho-¸efefe na Vho-La¾ani vha fana hone, no sedza
         kutshilele ku ¾anwaho mafhungoni a µirama iyi. Khwa¾hisedzani nga
         mbuno MBILI.                                                                        (2)

13.8     Ndi ifho ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Ludwevha sa mutambi
         µiramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                              (3)

13.9     Sedzani mutaladzi: (Vha thoma … dzhuru!)

         ¹alutshedzani uri ndi ngani mu¿wali a tshi shumisa ndango ya tshi¾eidzhi
         nga nµila heyi.                                                                     (2)

13.10    U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tsheo ine Vho-La¾ani vha i dzhia ya u
         vhudza Vho-¸efefe nga ha kutshilele kwa Mashudu kwa tshikoloni i ya
         ndeme? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU.                                     (3)

13.11    Nga mbuno MBILI, ¾alutshedzani zwine na nga sasaladza nga kutshilele na
         kuitele kwa Vho-Mari¾a ku ¾aniwaho mafhungoni a µirama iyi.                         (2)
                                                                                             [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       25                                     DBE/2021
                                        SC/NSC

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

Mu¿wali wa µirama u vha a na zwe zwa mu kwama lune a pfa a tshi tama u
pfukisela milaedza iyo kha vhavhali.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhatambi u bveledza milaedza ine a tama u i pfukisela kha vhavhali.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                           [25]

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA H

LEDIA:           Arali Luka wanga a sa vhaiswi nga muya wanga; ndi mini tshi
                 khanikhaho mbilu ya khotsi a vhananga?
LUKA:            Ledia, thetshelesa n½e munna wau. Ndi ri a hu na tshi dinaho. He¼i
                 µuvha ¼i tou vha ½anµo. Ndi ¼one ¼i rithaho mbilu yanga. ¹avhanya
                 u mmbidzele mu½e wanga ngauri hu na zwine nda tama u nye¾ula               5
                 nae. (Ledia u bva a tshi tou dzinginyea.)
LUKA:            Vhukuma tshifhinga tshi tou nga tshi khou dadamala hu si na tshi
                 no itwa. Tshidini mbilu yanga i khou swa nga u vhona uyo Derek
                 hu si na tshine a bveledza. Arali a µi ½a½a u katwa nga vhuduthwa,
                 n½e na Schoeman mathina ri µo mu thudzela kule. Ndi vhu¾anzi,              10
                 masimu ashu a fanela u noniswa; nahone kupiµa kwe ra ½ewa
                 kwone kwo no sekenesa. He¼i shango a si ¼a muthu, ndi ¼i no ¾oµwa
                 nga muthu, shango ndi ¼a Mudzimu! Mu¿we na mu¿we u µirandela
                 yawe ndima nga nungo dze a ukhuthelwa dzone tsikoni.
                 (Hu dzhena Kolie a tshi tou pesukana.)                                     15
LUKA:            (U gavha Kolie.) Ho tshinyalani ¿wananga?
KOLIE:           (A tshi femeleka.) Ho dzhena kafir yo sera µara¾a. Kafir i fhano ha
                 hashu.
LUKA:            Izwi a u khou zwifha? (Hu dzhena oubaas Piet.) Ndi mini
                 mukalaha? Khezwi wo fara danda?                                            20
PIET:            A si danda. Ndi tshiruvhu. Ndo fara i¿we thuri yo tsho¾a yo µa u
                 tswa khuhu dzi¼a dzine Ledia a µi gungula uri dzi khou fhela.
                 Nazwino ndo no µi seisana nayo heyo thuri. Iµa u vhone.
                 (Hu dzhena Ledia.)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     26                                     DBE/2021
                                      SC/NSC

LEDIA:    Iwe Luka u nga tenda Oubaas Piet a tshi dida u¼a ¿wana a ¾oµou                  25
          vhulaha?
LUKA:     Ndi ¿wana, ndi muthu?
LEDIA:    Ee, ndi ¿wana, ndi ¿wana wa muthu. Na u tshinya ho ngo tshinya.
LUKA:     A si iwe ane wa ¾wela u gungula nga khuhu dzau. ¹hoho yau
          mathina a i shumi. Ndo µi u vhudza uri u musadzi. Naa wa dovha                  30
          wa imelela mbava wo i fara nga lwayo?
LEDIA:    A si mbava lini. Mbava a i tswi ma¾oni a vhathu. Ndi ¿wana hou¼a.
LUKA:     E,e,e,e! U khou khakha. A si vhathu havha¼a. Vho¾he ndi phukha!
          U khou vhuya wa vhona vha tshi nga ri½e?
LEDIA:    Ndi vhashumeli vhashu.                                                          35
LUKA:     A thi ambi havha vhane na n½e ra ¾wa navho. Bvela kule hanga ndi
          sa µo u livhala! (Ledia u a bva.)
          (Hu dzhena Piet na u¼a mutukana.)
PIET:     Khei thuri ye nda fara. Ndo no µi seisana nayo. Samboko asitshi, i
          ¾anzwe malofha i nge ri½e; fhedzi u songo vhulaha.                              40
LUKA:     (U ¾anganedza samboko.) Ndi iwe nnyi, mmbudze?
MUTUKANA: Mphelekedzeni.

                                                                     [Lu¾a II, Bono II]

15.1     Kha mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi mini tshine tsha khou vhanga
         khuµano vhukati ha Mphelekedzeni na Oubaas Piet?                                     (2)

15.2     Mafhungoni e na vhala afho n¾ha, Kolie u olwa sa mutambi wa mvumbo-
         µe? Tikedzani phindulo ya½u.                                                         (2)

15.3     Vhalani mutaladzi 12–13: 'He¼i shango … Mudzimu.'

         Sumbedzani uri mafhungo aya a thusedza hani u anetshetshela zwa phanµa
         mafhungoni a µirama iyi.                                                             (2)

15.4     ¹alutshedzani aironi ya »irama ine mu¿wali a i ¾ana mafhungoni a µirama
         iyi.                                                                                 (2)

15.5     Vhupo ha Swongozwi ho nonaho ho vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha zwe zwa
         bvelela kha maforo¾ereke magumoni a µirama iyi?                                      (2)

15.6     Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali vha tama u u bveledza
         nga µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                             (3)

15.7     ¹alutshedzani hune Luka na Oubaas Piet vha fana hone, no sedza
         kutshilele ku ¾anwaho mafhungoni a µirama iyi. Khwa¾hisedzani nga
         mbuno MBILI.                                                                         (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       27                              DBE/2021
                                        SC/NSC

15.8     Ndi ifho ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Mphelekedzeni sa mutambi
         µiramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                      (3)

15.9     Sedzani mutaladzi: (A tshi femeleka.)

         ¹alutshedzani uri ndi ngani mu¿wali a tshi shumisa ndango ya tshi¾eidzhi
         nga nµila heyi.                                                             (2)

15.10    U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tsheo ine Ledia a i dzhia ya u kaidza
         Luka na Oubaas Piet i ya ndeme? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno
         THARU.                                                                      (3)

15.11    Nga mbuno MBILI, ¾alutshedzani zwine na nga sasaladza nga kutshilele na
         kuitele kwa maforo¾ereke ku ¾aniwaho mafhungoni a µirama iyi.               (2)
                                                                                     [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:               25
                                                         MARAGAGU¹E:                 80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2018/3627fe82-37ca-4a84-b159-854d8e7d26cc) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2021/2c3e17ea-4a76-40fd-b4e4-02ef3d019e1e) — Tshivenda HL · QP · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2022/823bf2b2-3fd4-485f-99fd-d883ac2ab7ab) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
