# Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2009 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 1 memorandum from the November 2009, 6 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2009-memo/d9fc3c05-4a56-456c-8d7d-2de8e276f064
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2009
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 6

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2009-memo/d9fc3c05-4a56-456c-8d7d-2de8e276f064)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2009 · tshivenda. Memorandum, 6 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P1 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2009/babc6cfb-22df-4aaa-8f9b-e689cc61330e) — QP · 2009 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                    NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREIDI 12

                    TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                             BAMMBIRI ·A U THOMA (P1)

                                       ·ARA 2009

                                     MEMORANDAMU

MARAGA: 70

                          Memorandamu uyu u na masia¾ari a 6.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1                 2                          DoE/·ara 2009
                                             NSC – Memorandamu
KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO

MBUDZISO 1

1.1       Muvhangi                   Tshiitisi          Tshinyalelo
          1.1.1 Musiiwa√             U fhisa
                                     buvhi/buvhi√
          1.1.2                      U pfa phepho/      Nnḓu tharu dza Vho-
                                     vhuriha√           Mawelewele dzo swa dzo¾he. √
          1.1.3 Tshibvumo√           U rafha ½otshi√    Mipaini ya Mondi yo swa. √
                Vho-Ludongo          U fhisa mavhivhi   Tsimu ya Vho- Mabu»a yo
                Tshidakwa            Tshi¾ommbi         swa.
                                                        Tsimu dzo¾he dza mibomo
                                                        dzo swa/ khamphani ya
                                                        Simunye / vhathu vha fhelelwa
                                                        nga mishumo.
          1.1.4 Lukhangasa√                             Miri ya mishonga na
                                                        zwikhokhonono zwi
                                                        shumiswaho nga vhomaine
                                                        zwo swa zwo¾he. √                          (9)

1.2.1    Hai, √vho rengisa ½amana dzavho vha lifha mulandu. √                                      (2)

1.2.2    Ee, √ mulilo u tshi duga o shavha. √                                                      (2)

1.2.3    Hai, √ na nn»u i si ya mahatsi yo fhisiwaho nga Musiiwa yo swa. √                         (2)

1.3      ¹hangule. √                                                                               (1)

1.4      Vho fhedza vho tou vha isa ha vhoramilayo. √√                                             (2)

1.5      Vho-Doyoyo vho vha vho vhaisala tsho¾he zwe vha sala vha si tsha nga
         muthu muhulwane/ zwi sumbedza vhu¾ungu he vha vhu pfa. √√                                 (2)

1.6      O shumisa ipfi zwikegulu/zwidakwa. √√                                                     (2)

1.7      Ri fanela u vha na vhulondo musi ri tshi shumisa mulilo. √√                               (2)

1.8              Ndi we a la¾a tshi¾ommbi tshi songo dzimiwa. √Ndi u sa londa, o vha
                  o fanela o tshi dzima. √
                 Musiiwa wa u fhisa khadibogisi√. O vha o fanela o ¼i fhisela nn»a. √
                 Vhashumi vha Driekoppies.√Vho vha vho fanela vho dzima mulilo. √                 (2)

1.9      Vhakegulu. √ Vha ri wo tou fhiswa nga n»adzi/na ¼i¿we na ¼i¿we wo fhiswa
         nga vhaloi. √                                                                             (2)

1.10     Mulilo ndi wavhu»i; u ri thusa zwinzhi vhutshiloni. √√                                    (2)

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:                          30

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1               3                          DoE/·ara 2009
                                           NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI

MBUDZISO 2

ADENDAMU YA SAMARI

   •   U edzisa vhabebi (khotsi).
   •   U takadza khonani.
   •   U ¾o»ou pfa zwine vhahulwane vha pfa.
   •   U fhedza tshi¾irese na mbilaelo.
   •   U dahela u funwa nga vhasidzana.
   •   U netuluswa musi muthu o neta.
   •   U lwa na zwine vhabebi vha funa.

          N»ila ya u maka manweledzo:
                • Manweledzo o ½ekedzwaho e kha mbonalo/tshivhumbeo tsho
                    khakheaho ngeno tshi tsho randelwaho kha Tshitatamennde
                    tsha Kharikhu¼amu ya Lushaka a a makiwa, hone-ha ha vha na
                    nda¾iso ya maraga nthihi.

                  •   Maraga dzi avhelwa fhedzi mbuno dzo ¿walwaho nga mafhungo
                      o fhelelaho.

                  •   Pulane/mvetomveto i fanela u sumbedzwa zwi khagala. Zwa sa
                      ralo, kha vha make samari ya u thoma yo ½ekedzwaho.

                  •   Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha sumbedze tshivhalo tsha
                      maipfi nga n»ila i songo khakheaho.

                  •   Kha vha avhele maraga nga n»ila i tevhelaho:

                      o     Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
                      o     Maraga dza 3 ndi dza luambo. Maraga dza luambo dzi
                            avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
                           Maraga nthihi musi ho bulwa mbuno 1 – 3 dzi re dzone.
                           Maraga mbili musi ho bulwa mbuno 1 – 5 dzi re dzone.
                           Maraga tharu musi ho bulwa mbuno dza 6 – 7 dzi re
                             dzone.

                          Zwavhu»ivhu»i maraga dza luambo dzi songo fhira mbuno
                          dzo ½ewaho.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1                 4                           DoE/·ara 2009
                                             NSC – Memorandamu

                     o        Nda¾iso:

                               Kha samari dzo lapfesaho, kha vha vhale vha fhirise nga
                              maipfi ma¾anu, zwi »aho nga murahu vha songo tsha zwi
                              londa.
                               Samari dzi re pfufhi fhedzi dzi na mbuno dzo¾he
                              khulwane dzine dza ¾o»ea hu songo vha na nda¾iso
                              khadzo.

                             Vhukhakhi ha luambo (girama) mupele¾o, zwiga zwa u
                              vhala): kha maraga tharu dza luambo kha vha ¾use nga
                              n»ila i tevhelaho:
                              - Vhukhakhi ha 0 – 4 a hu na nda¾iso.
                              - Vhukhakhi ha 5 – 10 kha vha ¾use maraga nthihi.
                              - Vhukhakhi ha 11 – 15 kha vha ¾use maraga mbili.
                              - Vhukhakhi ha 16 u ya phan»a, kha vha ¾use maraga
                                tharu.
                             Nda¾iso ya musi ho tou khouthiwa mafhungo o tou ralo i
                              »isendeka kha maragagu¾e dzo avhelwaho mbuno na
                              luambo nga n»ila i tevhelaho:

                     Arali ho khouthiwa mafhungo a 1 – 3: a hu na nda¾iso
                     Arali ho khouthiwa mafhungo a 4 – 5: kha vha ¾use maraga 1
                     Arali ho khouthiwa mafhungo a 6 – 7: kha vha ¾use maraga 2

                           Kha vha ¾use maraga nthihi kha maraga dzo avhelwaho
                             mbuno na luambo arali tshivhalo tsha maipfi tshi songo
                             sumbedzwa, kana maipfi o vhaliwa nga n»ila yo
                             khakheaho.

                          KHA VHA DZHIELE NZHELE: Abriviesheni/pfufhifhadzo a
                         dzo ngo fanela u shumiswa, fhedzi arali dzi hone kha samari,
                         dzi fanela u vhaliwa sa tshivhalo tsha maipfi ane dza a imela.

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:                          10

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1               5                             DoE/·ara 2009
                                           NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: PHEN¶A NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO

MBUDZISO 3

3.1      3.1.1       Masofa: √
                     Sa: Malume wanga vho renga masofa avhu»i. √ ( Phindulo i¿we
                     na iṅwe i pfalaho yo tea).                                                     (2)

         3.1.2       Thetshelesesa. √O vha o tou thetshelesesa musi a tshi laiwa.√                  (2)

         3.1.3       ¹hingothendeleki a dzi »isi phambano kha vhafunani. √√                         (2)

         3.1.4       Phambano kha vhafunani dzi »iswa nga ¾hingothendeleki/kha
                     vhafunani phambano dzi »iswa nga ¾hingothendeleki/phambano
                     dzi »iswa nga ¾hingothendeleki kha vhafunani. √                                (1)

         3.1.5       Hai, √a si vho¾he vhanna vha sa »ivhalekani. √                                 (2)

         3.1.6       Duu!/o ri u pfa nga ha lufu, a sokou duu! √                                    (1)

3.2      3.2.1       Ndayotewa ya shango i ri vhafumakadzi na vhana vha na ndugelo
                     dza u sa tambudzwa. √√                                                         (2)

         3.2.2       Vhanna na vhafumakadzi vha tea u ¾honifhana. (Na ma¿we                         (2)
                     mafhungo a pfalaho). √√

         3.2.3       Mulaedza ri tea u hasha/u hasha mulaedza ri a tea. √√                          (1)

         3.2.4       ‘Zwi a fana na tshivhalo tsha dzimpfu dzibadani,’ √a zwi na
                     vhushaka na mafhungo a u tshipiwa ha vhana na
                     vhafumakadzi. √                                                                (2)

         3.2.5       ·ashu. Shango ¼ashu ¼o naka
                     ·o¾he. ¶aka ¼o¾he ¼o swa.
                     Ri½e. Ri½e ri dzula kule.
                     Khwi½e. Ndi khwi½e ri tshi vhalesa. √                                          (1)

         3.2.6       Vhana vha fanela u thetshelesa vhabebi. √                                      (1)

         3.2.7       Ndo mu wana, nahone o no tou dzula fhasi. √                                    (1)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1                 6                     DoE/·ara 2009
                                           NSC – Memorandamu

3.3      3.3.1       Ndi ndaela. √                                                        (1)

         3.3.2       ·imudi ¼a ndaela/¼ilaeli. √ Hu khou ½ewa ndaela dzine vhagudi
                     vha fanela u dzi tevhela. √                                          (2)

         3.3.3       MVELEDZISO ·ABORATHORI YA KHOMPHUYUTHA. √                            (1)

         3.3.4       DZINA ·A¸U, √ (naho mulingiwa o ½ea fhungo ¼o¾he zwo luga)           (2)
                     ngauri zwo ṅwalwa nga ma¼e»eredanzi. √

         3.3.5       Vhagudi vho ½ewa ndaela uri vha kone u dzhena kha mushumo
                     wa khomphuyutha. √√                                                  (2)

         3.3.6       Ipfi i¼i ¼o ¿walwa zwitangeni u itela uri zwi vhonale uri ¼i kha
                     luambo lusili. √√                                                    (2)

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:                 30
                                                                                          70

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P2 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009-memo/7e95e0f9-8596-49c5-9678-79caf2559c40) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009-memo/35a0a4b3-e4cf-430e-ac54-3de8bbc6393f) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P1-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2018-final-memo/d92d93b3-9dcd-4ea6-b4dc-a201e7cbbf43) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2017-memo/62e9a80d-e172-40f8-a95d-5a653132e579) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2016-memo/f0b9dfa5-c05f-40bc-a6f0-feac32fbaddb) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2012-memo/cbd2ab6c-2b31-4a3d-9c75-e24be89fbb62) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
