# Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2018 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 1 question paper from the November 2018, 12 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2018/29f80350-3595-42ef-a2ea-b46cbb9f2b50
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2018 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2018/29f80350-3595-42ef-a2ea-b46cbb9f2b50)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2018 · tshivenda. Question paper, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda-HL-P1-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2018-final-memo/d92d93b3-9dcd-4ea6-b4dc-a201e7cbbf43) — Memo · 2018 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A U THOMA (P1)

                                      LARA 2018

MARAGA: 70

TSHIFHINGA: Awara 2

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 12.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1         2                                DBE/Lara 2018
                                           NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Tholokanyonµivho             (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Manweledzo/Samari            (10)
         KHETHEKANYO YA C:            Zwivhumbeo na milayo ya
                                      kushumisele kwa luambo       (30)

2.       Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane.

3.       Fhindulani mbudziso DZO¹HE.

4.       Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

5.       Hune KHETHEKANYO IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele.

6.       Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo
         shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

7.       Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso IºWE na IºWE ni pfuke mutaladzi.

8.       Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾elwe kwa mafhungo.

9.       Tshifhinga tsho anganyiwaho:

         KHETHEKANYO YA A:            Minetse ya 50
         KHETHEKANYO YA B:            Minetse ya 30
         KHETHEKANYO YA C:            Minetse ya 40

10.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1      3                               DBE/Lara 2018
                                        NSC

KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO

MBUDZISO YA 1: U VHALA U ITELA ¹HALUTSHEDZO NA U PFESESA

Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B uri ni µo kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khazwo.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

                       MISHUMO NDI YONE IFA ·ASHU

1        Ndi ngoho afha shangoni a hu na vhuawelo, ri lala ro ¾ulutshela izwo zwi
         no ri karusa khofhe dza mbo ¾hafha. Vha¿we vhe hezwi mapfuvhi o
         tswuka ndi hone ¼o tsha. U µo wana i tshi tou vha khakhathi, ha u tsa
         i¾eli hu ha u gonya. Mu¿we na mu¿we u livha he a livha, ndi ralo ngauri a
         hu na a londaho zwa mu¿we, i¾eli hu iwa hone u tshela nµala. Mbilu yo 5
         livha na u sedza hune lupfumo na ifa zwa lala hone. Ee, zwo tea u tou
         ralo. Ndi zwe ºwali musikavhathu a laedza e muthu u thoma a bva biko
         a kona u wana tsha u posa thumbuni.

2        Zwikoloni u ya nga u fhambana hazwo u µo wana vhagudisi vho tou
         shisha na mabiko hu hone ¿wana a tshi mamela lurumbu. I¾eli vho 10
         dzhena fhasi vha tshi ralo u ½etshedza yone n»ivho ya vhu¾ali kha
         vhagudi. Vhagudi vha µivhaho zwe vha µela vha tou ndi ngoho
         muvheulwa u ½etshedza ¾hoho, vha ralo u shuma vho µifunga. Vha¼a vha
         no kunakisa dzhara¾a na dziphera vhe nga fha¼a vhe a ri sumbedzwi
         mushumo, phera dzi tou vhengema ndi tshivhoni, ngeno hatsi na 15
         maluvha zwi kha wazwo mu¾a¾isano.

3        Zwo µi ralo-vho dzifemeni na mamagani hu bveledzwaho zwithu u ya nga
         u fhambana hazwo. Vhashumi vhenevho vha vha na vhuµiimiseli ha u
         bveledza zwibveledzwa zwa maimo a n¾ha vhukuma. Mamaga a dzigoloi
         one a vha na vhuronwane kha zwibveledzwa zwavho ngauri goloi ndi 20
         tshithu tsha vhu¾hogwa tshine tsha endedza vhutshilo ha vhathu.
         Tshishumiswa tshi¿we na tshi¿we tshi tea u fha¾a moµoro wonoyo hu si
         na vhukhakhi na vhuthihi, zwa sa ralo lushaka lu nga fhela nga u sa
         ¾hogomela ha vhamagi. Zwiambaro zwine wa wana ro tou µinanavhadza
         ngazwo na zwone zwo bveledzwa-vho nga vhomakone. Henefha hune 25
         vha¿we vhe vho ralo u µishomedza ngazwo wa vhuya wa humbula uri vho
         tou bebwa nazwo!

4        Ma¿we mamaga ane a vha a vhu¾hogwa vhukuma ndi aya ane a bveledza
         zwi¼iwa. Mutakalo wa vhathu na u µi¾hogomela zwo lala henefha.
         Vhabveledzi avha ndi vhalondoti vhukuma vha vhathu ngauri 30
         zwibveledzwa zwavho zwi tea u fusha vharengi hu u itela mutakalo
         wavho. Vhamagi vha dovha hafhu vha sumbedza na »uvha ¼o tewaho ¼a u
         fhelelwa nga tshifhinga tsha itsho tshibveledzwa kana tshi¼iwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1     4                                DBE/Lara 2018
                                       NSC

5        Afrika Tshipembe hu na zwibadela, dziki¼iniki na dzisedzhari dze ra
         fha¾elwa hu u itela u ¾hogomela mutakalo wa muthu. Madokotela na 35
         vhaongi ndi vhathu vho pfumbudzwaho vhukuma kha u ¾ha¾huvha na u
         ½etshedza dzilafho kha vhalwadze. ºwali o vha roredza nga nµivho ya
         maimo a n¾ha vhukuma. Vhane vha vha na mulwadze a re vhuongeloni,
         musi vhe hayani vha na fulufhelo ¼a uri mulwadze wavho u zwanµani zwa
         vhududo. Madokotela ndi vhathu vha lufuno, u ¾hogomela na u 40
         davhidzana zwavhuµi na vhathu. Hu tshi kha µi vha hanefha vhuongeloni
         hune ¾hogomelo ya tea u vha ya ma¾hakheni, hu µi vha na vhu¾udze¾udze
         vhu khakhisaho tshumelo yo fheleleho kha vhalwadze. Vhalwadze ndi
         vhathu vhane vha tewa nga u konµelelwa zwifhinga zwo¾he, fhedzi kha
         vha¿we vha vhaongi a zwo ngo ralo ngauri hu vha na u fhela mbilu musi 45
         vhe kha mushumo wonoyo, wa wana ¾hoho yo no fhambana na mpato.

6        Lwanzhe na u hula halwo hu µi vha na vhathu vhane vha khou shuma
         khalwo mishumo yo fhambanaho. Afha lwanzheni na hone hu na vhathu
         vhane musi vhe kha mishumo yavho vha tou µigana naho hu na zwipuka
         zwine zwa ofhisa zwi tshilaho nga u ¼a ½ama ya zwi tshilaho hu tshi 50
         katelwa na vhathu. Henefha lwanzheni ri wana hu na vhathu vha
         shumaho u ¾hogomela vhabambeli musi vhe kha u µimvumvusa. U tshi
         isa ma¾o ngei kule u vhona zwikepe; ndi vha shumaho u rea khovhe
         dzenedzi dzine ra renga mavhengeleni. Zwi¿we zwikepe ndi izwo zwi
         hwalaho vhathu musi vhe nyendoni dzavho.                            55

7        Vha tshumelo ya dzibadani musi vhe nga fha¼a vha ¾hogomela dzibada
         nga u vhona uri dzo lugela u tshimbila zwiendedzi zwo fhambanaho.
         U µo wana vhe kha khakhathi ya u khura vha tshi aledza tshigon¾iri
         khathihi na u thivha madindi uri goloi dzi gidime zwavhuµi, dzi vhe na
         vhutshilo vhulapfu. Ane a gidima nga luvhilo luhulwane dzibadani u µo 60
         ¾angana na vhaofisiri vha shumaho u tsireledza khombo dzibadani.
         Vhaofisiri musi vhe kha wonoyu mushumo wavho, vha thivhela
         vhugevhenga nga u phulusa goloi dzo tswiwaho na dzo hwalaho
         zwidzidzivhadzi, zwigevhenga zwa konaha u kudzwa khothoni.

8        Mushumo mu¿we na mu¿we afha shangoni ndi wa vhu¾hogwa; ri si 65
         nyadze kana u nyefula lu¿we lushaka lwa mushumo ngauri yo¾he i a
         ¾ha»ulana. A hu na mushumo une wa tou vha muimawoga.

                                                   [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1         5                                  DBE/Lara 2018
                                           NSC

TSHIBVELEDZWA TSHA B

                                            [Tshi bva kha: www.google.com]

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A

1.1      Vhalani phara ya 1.

         No »isendeka kha iyi phara, ndi tshini tshine tsha ita uri shangoni hu si vhe
         na vhuawelo?                                                                              (2)

1.2      Kha phara ya 2, hu na mishumo yo fhambanaho zwikoloni.

         Bviselani khagala iyo mishumo yo bulwaho kha iyi phara. Bulani MIRARU.                    (3)

1.3      Vhalani mitaladzi ya 17–23.

         ¹alutshedzani uri ndi ngani vhamagi vha goloi vha tshi tea u dzhiela
         mushumo uyu n¾ha.                                                                         (2)

1.4      Vhalani mitaladzi ya 24–27.

         Sumbedzani vhutsila vhune ha lavhelelwa kha vharungi vha zwiambaro u ya
         nga zwo faredzwaho kha iyi mitaladzi.                                                     (2)

1.5      Nangani phindulo yoneyone ine ya tikedza ¼ikumedzwa ¼i re kha mitaladzi
         ya 32–33: 'Vhamagi vha dovha hafhu vha sumbedza na »uvha ¼o tewaho
         ¼a u fhelelwa nga tshifhinga tsha itsho tshibveledzwa kana tshi¼iwa.'

         Zwi amba uri tshibveledzwa/tshi¼iwa itsho a ...

         A    tshi tsha »ifha.
         B    tshi tsha tea u shumiswa.
         C    tshi tsha furisa.
         D    tshi tshee na mutengo.                                                               (1)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1       6                                DBE/Lara 2018
                                         NSC

1.6      Kha mutaladzi wa 13, hu na murero: '... muvheulwa u ½etshedza ¾hoho'.

         U khwa¾hisedza hani u bvisela khagala ¾halutshedzo ya mafhungo e na
         vhala kha phara ya 2? ¹alutshedzani.                                                  (2)

1.7      Sumbedzani phambano ya vhu»ikumedzeli ha vhashumi vha wanalaho
         maongeloni na dziki¼iniki zwi tshi yelana na vha½etshedzi vha dzilafho kha
         vhalwadze.                                                                            (2)

1.8      Vhalani phara ya 6.

         ¹alutshedzani zwi khagala khaedu dzine vhashumi vha lwanzheni vha nga
         ¾angana nadzo zwi tshi kwama mishumo yavho. Bulani ZWIVHILI fhedzi.                   (2)

1.9      U ya nga mitaladzi ya 60–64, ndi ufhio muhumbulo muhulwane une
         mu¿wali a tama u u »isa kha vhavhali?                                                 (2)

1.10     ¹alutshedzani vhupfiwa ha½u malugana na mafhungo e na vhala nga u
         angaredza. Tikedzani phindulo ya½u.                                                   (2)

1.11     U ya nga kupfesesele kwa½u, ni vhona mafhungo aya a tshi nga thusa hani
         u ¾o¾omodza/alusa ikonomi ya shango ¼ashu? Tikedzani kupfesesele kwa½u
         nga mbuno THARU dzo dziaho.                                                           (3)

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B

1.12     Ndi tshini tshine muoli wa tshifanyiso itshi a tama u tshi ¾anela vha¾aleli
         zwi khagala, nahone ndeme ya hone ndi mini?                                           (2)

1.13     ¹alutshedzani maga a tsireledzo o ¾aniwaho kha itshi tshifanyiso. Bulani
         MAVHILI.                                                                              (2)

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B

1.14     Vhuvhili ha izwi zwibveledzwa (A na B), zwi kwama ndeme ya mushumo
         kha vhathu.

         Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tshi tshibveledzwa tshifhio (tsha A kana
         tsha B) tshine tsha nga vha na ndeme khulwane kha mu¾oµi wa mushumo?
         Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU dzo khwa¾haho.                                (3)

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1        7                                DBE/Lara 2018
                                          NSC

KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI

MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U

TSHIBVELEDZWA TSHA C tshi ¾ana n»ila dzine vhaaluwa vha tea u ¾hogomelwa
ngadzo. Nweledzani nga maipfi a½u ni tshi sumbedza n»ila dzo fhambanaho dza u
londota vhaaluwa.

THANYELANI:

1.       Manweledzo a½u a tea u faredza mbuno dza SUMBE dzi sa pa»iho maipfi
         a 90 dzi kha phara.
2.       ºwalani PHARA yo lunzhedzanaho tshidele.
3.       A NI LAVHELELWI u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo.
4.       Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi mafheloni a manweledzo a½u.

TSHIBVELEDZWA TSHA C

                          VHAALUWA NDI VHA NDEME

Vhaaluwa ndi vhathu vhane vho no vhala makole manzhi na zwilimela, ngauralo ri
tea u vha ¾hogomela nga ngona. Zwenezwo vha tea u ¾honifhiwa tshifhinga tsho¾he,
fhedzi-ha u wana hu na mi¿we mira»o ya mu¾a ine ya sa vhuye ya vha ita vhathu.

Mualuwa sa muthu na ene u na ¾hama dzawe dzine a bungadza nadzo. U tea u
tendelwa uri dzi mu dalele na ene a ye a dzi dalele-vho.

Hu na vhaaluwa vhane mutakalo wavho wa sa tsha vha wavhu»i. Nga zwenezwo vha
fanela u ¾o»elwa dzilafho ¼ine ¼a vha thusa kha zwi¾havhi zwo fhambanaho uri
mivhili yavho i dzule i na mutakalo wavhu»i.

Vhaaluwa kha vha ¾u¾uwedziwe u ita nyonyoloso naho zwi songo leluwa. Arali zwi
tshi konadzea kha vha fha¾elwe fhethu hune vha nga »ionyolosela hone musi vhe
hayani. Zwenezwo zwi »o ita uri vha vhe na n»owelo ya u ¾hogomela mivhili yavho.

Musi hu tshi ¼iwa zwi¼iwa kha hu ¼iwe mu¾a wo¾he wo dzula fhethu huthihi na
vhaaluwa, vha songo tou iselwa dzipherani dzavho dza u e»ela ngauri zwi a »i itea
vha sa ¼e. U dzula ¾afulani nthihi na vhaaluwa musi hu tshi khou ¼iwa zwi ita uri vha
pfe vha vha ndeme kha mu¾a, vha kona-ha u anetshela vha»uhulu dzingano na u vha
gudisa dzithai.

Kha vha¼a vhane vha vuwa vha tshi bva vho¾he afha mu¾ani vha tshi ya mishumoni
yo fhambanaho, kha hu tholiwe muthusi ane a »o sala o ¾hogomela mualuwa.
Vhathusi na vhone vha tea u vha na mbilu ndapfu vhunga vhaaluwa vhe vhathu
vhane vha ¾o»a u fun»edza fha¼a na fha¼a.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1       8                              DBE/Lara 2018
                                         NSC

Arali mualuwa a na mbuyelo ya masheleni, i nga vha ya mundende kana ya
phensheni, kha vha tendelwe u dzhia dzitsheo. Hu »i nga na musi vha tshi ¾o»a u
»irengela zwine vha tama kha vha fhiwe masheleni a u zwi renga.

Arali ra londota vhaaluwa vhashu, ri »o wana vha tshi ri tshilela vha vhona na
zwikwenda. Na ri½e-vho nga fha¼a ra lalama shangoni ¼e Mudzimu vha ri ½ea ¼one.

                                                     [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                       10

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1           9                                 DBE/Lara 2018
                                             NSC

KHETHEKANYO YA C:                ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE
                                 KWA LUAMBO

MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO

¹alelani TSHIBVELEDZWA TSHA D uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo
µisendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA D

                                  WAVHU¶I
                                  Ri vhathu vha vhathu!!!

VHAFHA¹I! VHAFHA¹I WEE!
Ndi vhonnyi vhathusi vha si na thidza?
Vha Wavhu»i vho »ilugisela u vha thasululo.
A ri ri ½amusi ndi matshelo.
Ma¾iraka a swika hu sa swikiwi.
Ro vha lindela nandi!
Mitengo yashu ndi phamuphamu.
Luafhulelo ndi 40% kha vha fumi vha u thoma.
Ri wanala henefha kha ¼a Man»odzi kana vha nga ri kwama kha 065 442 5867.

                                                            [Tshi bva kha: www.google.co.za]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1          10                                 DBE/Lara 2018
                                            NSC

3.1      ¹alelani nyolo ya khungedzelo iyi nga vhuronwane.

         Ni vhona ndivho ya mukungedzeli i ifhio, nahone ndi tshini tshine tsha
         khou kungedzelwa?                                                                          (2)

3.2      Fhungo asi¼i: 'Ndi vhonnyi vhathusi vha si na thidza?'

         ¹alutshedzani zwine mukungedzeli a tama vhavhali vha tshi zwi ¾alukanya
         maelana na khungedzelo iyi nga u shumisa iyi mbudziso ya rethoriki.                        (2)

3.3      Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho afho fhasi:

         ·iambele 'A ri ri ½amusi ndi matshelo', ¼i sumbedza tshumelo ya Wavhu»i
         i ya ma¾hakheni ngauri vha »isa tshumelo ...

         A    ½amusi.
         B    matshelo.
         C    na zwenezwo.
         D    naho u songo badela.                                                                  (1)

3.4      Kha khungedzelo iyi, hu na fhungo: 'Luafhulelo ndi 40% kha vha fumi vha u thoma.'

         Ndi thekiniki-»e ya luambo yo shumiswaho kha fhungo i¼i? Ndi ngani o
         shumisa thekiniki iyi?                                                                     (3)

3.5      Kha khungedzelo iyi, hu na tshi¼ogeni: 'Ri vhathu vha vhathu!!!'

         Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tshi¼ogeni itshi tsho tea khungedzelo iyi?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                                   (2)
                                                                                                    [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1         11                              DBE/Lara 2018
                                           NSC

MBUDZISO YA 4:         U  PFESESA  ZWIºWE               ZWIBVELEDZWA               ZWA
                       VHUDAVHIDZANI

¹alelani TSHIBVELEDZWA TSHA E uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo
µisendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA E: KHATHUNI

          MUTHU WA 1                    MUTHU WA 2               MUTHU WA 3
      EHE! NDO NETA. HOYU             SHUMANI NDI ZWE           HAI! U NGA ZWI PFA
      MUSHUMO WO ¶ALESA.              NA ¶ELA ZWONE.            NGA MISHUMO I SA
                                                                FHELI.

                                                         [Tshi bva kha: www.google.co.za]

4.1       No ¾alela khathuni iyi, ndi ngafhi hune nyimele iyi ya khou bvelela hone?
          Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)

4.2       Sumbedzani vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha MUTHU WA 1 NA
          MUTHU WA 3. Tikedzani phindulo ya½u.                                                  (3)

4.3       Sumbedzani tsatsaladzo i wanalaho kha iyi khathuni no sedza luambo lwa
          muvhili.                                                                              (3)

4.4       Arali no vha ni mutholi, no vha ni tshi nga ita mini nga vhu»ifari ha
          vhashumi avha? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI dzi pfalaho.                   (2)
                                                                                                [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1          12                                DBE/Lara 2018
                                            NSC

MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE
Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo
µisendekaho khatsho.
TSHIBVELEDZWA TSHA F
                                 U SA FULUFHEDZEA
1        Mula¾edzi o vha o no tou vha tshi¾un»ulume tsha munna. Izwo ri zwi
         ambiswa ngauri o vha o no tou vha na tshifha¾o tshihulu tsha u lugisela
         goloi. Mu»uhulu wawe Tshite¿wa o vha e ene muhulwane wa vhashumi,
         nangoho u naka a hu fani na u »ihwa. Tshite¿wa o »o ¼a nyala musi hu
         tshi tholiwa Mafanedza musidzana we a vha a tshi kha »i bva u fhedzisa 5
         pfunzo dzawe kho¼idzhini. Ene o vha a tshi sumbedza u »ivha mushumo
         wawe, u sa vhuyi we ndi hone a tshi khou thoma u shuma lini. Tshite¿wa
         o vha a tshi ri vhaswa vha no bva kho¼idzhini vha dzhiela vhashumi vha
         kale mishumo.
2        ·i¿we »uvha Tshite¿wa a onesa Mula¾edzi a ri: '¸amusi a thi »ipfi 10
         zwavhu»i.' U bva afho, madzuloni a u ya hayani a ri ri, a tshi ya mu»ini
         wa Mula¾edzi a wana Nyadzanga mufumakadzi wa Mula¾edzi e kha
         khakhathi ya u bika. O ri u swika a fhiwa tie, muthada ya thoma u
         vhalavhala nga zwa mushumoni. Mula¾edzi nga tshifhinga tsha
         tshiswi¾ulo a livha hayani. A tshi tou khithi a wana Tshite¿wa a tshi khou 15
         swura tie, zwenezwo ha mbo »i vha u dzhena hatsi vhudala. Mula¾edzi o
         vho sokou dzungudza ¾hoho, a dzula fhasi vha mu ½ea zwi¼iwa, a endela u
         ro»a.
                                                          [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli]

5.1      Kha mutaladzi wa 2, hu na dzina 'tshifha¾o' ¼o vhumbwaho ¼i tshi bva kha
         tsinde ¼a ¼iiti. ¸eani ¼iiti ¼ene¼o.                                                  (1)
5.2      Kha mutaladzi wa 5, hu na ipfi: 'tholiwa'.
         Isani ipfi i¼i kha ¼iitana ¼i fhungoni ¼e na to µivhumbela.                           (2)
5.3      Fhungo asi¼i: 'Tshite¿wa a ri: '¸amusi a thi »ipfi zwavhu»i.'
         Isani fhungo i¼i kha luambo lwa u vhiga.                                              (2)
5.4      Kha mitaladzi ya 15–16, hu na ¼iidioma/¼iambele.
         ·i topoleni ni ¼i shumise fhungoni ¼e na tou µivhumbela.                              (2)
5.5      Kha phara ya 1, hu na fhungo asi¼i: '... vhaswa vha no bva kho¼idzhini vha
         dzhiela vhashumi vha kale mishumo.' Sumbedzani uri fhungo i¼i ndi mbuno
         kana ndi kuhumbulele kwa mu¿wali/muambi? Tikedzani nga mbuno
         THARU.                                                                                (3)
                                                                                               [10]
                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                        30
                                                          MARAGAGU¹E:                          70

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018/c8b7d7e9-3def-4eb3-ab3b-344d370167b1) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018/3271989d-8831-4061-b233-5329b754f52a) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2018/bc9053af-b4b2-4b5a-8687-73f4fb3f0c06) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2020/f55b2adb-51d0-43fa-8016-a5e4bc3a337b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2019/6907c8c4-26f8-43b6-be52-ea5db6165703) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2017/206f086a-0257-474a-8798-d4b273d8c549) — Tshivenda HL · QP · 2017 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
