# Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2019 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 1 question paper from the November 2019, 13 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2019/6907c8c4-26f8-43b6-be52-ea5db6165703
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2019 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2019/6907c8c4-26f8-43b6-be52-ea5db6165703)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2019 · tshivenda. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A U THOMA (P1)

                                      LARA 2019

MARAGA: 70

TSHIFHINGA: Awara 2

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1         2                                DBE/Lara 2019
                                           NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Tholokanyonµivho             (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Manweledzo/Samari            (10)
         KHETHEKANYO YA C:            Zwivhumbeo na milayo ya
                                      kushumisele kwa luambo       (30)

2.       Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane.

3.       Fhindulani mbudziso DZO¹HE.

4.       Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

5.       Hune KHETHEKANYO IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele.

6.       Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo
         shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

7.       Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso i¿we na i¿we, ni pfuke mutaladzi.

8.       Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾elwe kwa mafhungo.

9.       Tshifhinga tsho anganyiwaho:

         KHETHEKANYO YA A:            Minetse ya 50
         KHETHEKANYO YA B:            Minetse ya 30
         KHETHEKANYO YA C:            Minetse ya 40

10.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1      3                               DBE/Lara 2019
                                        NSC

KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO

MBUDZISO YA 1: U VHALA U ITELA ¹HALUTSHEDZO NA U PFESESA

Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo vhudziswaho.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

                  MUBEBI NDI TSUMBAN¶ILA KHA ºWANA

1       ºwana mu¿we na mu¿we a tshi µa shangoni hu vha hu si na zwine a
        ¾alukanya, khae tshi¿we na tshi¿we tshi vha tsho luga. U vha mubebi wa
        ¿wana ufhio na ufhio zwi ¾oµa vhuµifhinduleli ho pfumaho lufuno lwa u
        kona u alusa ¿wana. Zwi µura u konµelela, u vha na mbonelaphanµa na u
        kona u khwa¾hisa tshanµa zwi tshi µa kha mikhwa na milayo ine ya tea u 5
        tevhedzwa hu u itela vhumatshelo ha mu¾a wo¾he.

2       Musi ¿wana a tshi aluwa, hu vha na u ¾oµa u µivha khathihi na u
        tshenzhema nga ha zwine a khou ¾angana nazwo. Ndi henefha hune
        khombo dzo fhambanaho dza tewa u thivhelwa. ºwana a songo tendelwa
        u tamba tsini na zwishumiswa zwi no duga mulilo, a dovhe hafhu a 10
        kaidzwe kha u bambela maµini manzhi hu u itela u thivhela khombo. Nga
        zwenezwi, ¿wana u kona u µisikela maano na nµivho ya u »ilonda
        madzuloni a u vhamba maano ntsa yo fhira.

3       Vhabebi vha tou vha tshivhoni kha vhana vhavho. U gudisa ¿wana
        mikhwa yavhuµi ndi u ¾avha mbeu ine ya medza mutomba wo takalaho, 15
        une wa ri u titima wa fhedza nga u pakata khula. Ndi zwa vhu¾hogwa u
        tshila nga nµila yo lulamaho sa izwi vhana vha tshi tevhedza maitele a
        vhathu vhane vha tshila navho. U sumbedza ¿wana nµila ndi u mu fha
        vhu¾ali na nµivho zwine a µo kona u tshila ngazwo hu¿we na hu¿we na
        muthu mu¿we na mu¿we. Mubebi uyo a nga si vuwe o niwa nga ¾honi nga 20
        mikhuvha ya uyo ¿wana ane a µo vha o roredzwa mapfura nµevheni. Ndi
        fha¼a hune mubebi a µo µirwa khana sa izwi ¿wana wa mbevha a sa hangwi
        mukwita.

4       U µivha khonani dza ¿wana na hune ¿wana a tamba hone kha zwi vhe
        zwi¿we zwa zwite¿wa zwa vhu¾hogwa zwa u kona u langa ¿wana. Kha vha 25
        µivhe vhabebi vha khonani dza ¿wana wavho u itela u davhidzana navho
        nga zwifhinga zwo¾he. Izwi zwi thusa uri ¿wana a µivhe uri mubebi wawe
        u na vhulondo u gumafhi. Ndi ndugelo ya mubebi u sa tendela ¿wana a
        tshi ya maµiki¾ani a vhusiku na dzikhonani, ngauri zwi na masiandaitwa a
        si avhu»i.                                                               30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1      4                                DBE/Lara 2019
                                        NSC

5       Vhana musi vhe nga tshavho vha a ½eana mitsiko hu tshi ¾o»ou
        sumbedzwa uri ndi nnyi o ¾alifhaho na u kona u ita zwithu u fhira vha¿we.
        Ndi henefho hune ra wana vha tshi ¾a¾isana nga u nwa mahalwa na u daha
        zwidzidzivhadzi vha fhedza nga u »idzhenisa kha zwa vhudzekani vhu
        songo tsireledzeaho, u ralo hu u itela u ¾anganedzwa nga tshigwada 35
        tshenetsho. Ndi vhu»ifhinduleli ha mubebi u dzula fhasi na ¿wana wawe a
        mu vhudza ngoho dza vhutshilo musi ¿wana a sa athu u ¾angana na
        zwikhakhisi zwine zwa nga mu piringedza kha vhumatshelo havhu»i.
6       Musi zwi tshi »a kha zwileludzi zwa vhudavhidzani, vhabebi kha vha
        vhetshele vhana mikano ya kushumisele kwazwo. Kha vha kaidzwe u 40
        davhidzana na vhathu vhane vha sa vha »ivhe kha Facebook ngauri zwi
        fhedzisela zwo vha dzhenisa khomboni. Hufha na Vhaven»a vho »i amba
        vhe ¿wana mu-¼a-malofha mavhisi thumbuni u onya hawe.
7       Mubebi kha ite uri ¿wana a mu fhulufhele nga u vha tsinisa nae u fhirisa
        khonani kana mu¿we wa shaka. Zwenezwo zwi ita uri ¿wana na musi e na 45
        thaidzo a wane zwi tshi mu lelutshela u vhudza mubebi wawe. ºwana a
        songo vha na tshiphiri tshine a dzumbela mubebi ngauri ndi zwa ndeme
        uri mubebi a ¾avhanye u »ivha khaedu dza ¿wana wawe kana musi hu na
        zwi¿we zwi songo dzulaho zwavhu»i. Naho zwo ralo, hu »i vha na zwine
        ¿wana a nga pfa a tshi tata u zwi vhudza mubebi, ngauralo mubebi a nga 50
        vha ene ane a nga mu tsivhudza u ya kha mu¿we wa shaka ane a mu
        fhulufhela.
8       Mulayo na kale i¾ali u wone mutheo une wa fha¾a mvumbo kana vhuvha
        ha muthu. ºwana kha gudiswe milayo na ¾honifho a tshee mu¾uku zwi
        tshi ya nga mvelele ya lushaka lwa hawe vhunga thanda i tshi khothololwa 55
        i tshee n½u. U losha kha Vhaven»a ndi ma¿we a maitele o khetheaho a u
        sumbedza ¾honifho, nahone ¿wana u tea u aluwa nao. ºwana wa
        musidzana ho ngo tea u amba kana u ½etshedza vhathu vhahulwane o ima;
        u tea u gwadama u sumbedza ¾honifho. Mutukana ene u tea u bvula
        mu¿adzi musi a tshi lumelisa vhathu vhahulwane kana musi a tshi dzhena 60
        mu»ini.
9       Ngoma dza sialala dzi na ¾hu¾huwedzo khulwane kha kualutshele kwa
        ¿wana wa Muven»a. ºwana a yaho ngomani u wana ndayo dzine dza mu
        gudisa mikhwa yavhu»i na u kona u kon»elela nyimele dzo fhambanaho,
        ngauralo a mbo vha mualuwa o dziaho. Musevhetho, vhusha na domba zwi 65
        fha¾a ¿wana wa musidzana uri a vhe mufumakadzi ane a »o kona u
        imedzana na nyimele dzi kon»aho dza vhuhadzi. Murundu, tshi¾ambo na
        thondo zwi fha¾a ¿wana wa mutukana uri a »o kona u vha munnanna ane
        a »o vha ¾hoho ya mu»i a re na vhu»ifhinduleli ho ¾aluleaho.
10      Ndi ngoho, vhabebi vha na mushumo u sa takuwi wa u fha¾a 70
        vharangaphan»a vha matshelo. Vhana na vhone kha vha pfe vha dovhe
        vha ¾honifhe vhabebi, ndi hone vha tshi »o lalama vha shulwa na mi¾o»o.
                                                    [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1       5                                DBE/Lara 2019
                                         NSC

TSHIBVELEDZWA TSHA B

                                                       [Tshiko: www.google.co.za]

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A

1.1      Vhalani mitaladzi ya 1–2.

         Ndi ngani ¿wana mu¾uku a sa koni u fhambanya vhu»i na vhuvhi?                         (1)

1.2      Vhalani mitaladzi ya 4–6.

         Ndi zwifhio zwine mubebi a tea u zwi dzhiela nzhele malugana na kualusele
         kwa ¿wana? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                                    (2)

1.3      Vhalani phara ya 2.

         Sumbedzani zwithu ZWIVHILI zwine mubebi a tea u ita kha u tsireledza
         ¿wana uri a si wele khomboni.                                                         (2)

1.4      Vhalani phara ya 3.

         Sumbedzani vhu»ifari ho teaho mubebi mu¾ani. Bulani ZWIVHILI fhedzi.                  (2)

1.5      Sedzani mitaladzi ya 24–30: ' U µivha khonani … a si avhu»i.'

         Ndi zwifhio ZWIVHILI zwihulwane zwine mu¿wali a khou eletshedza nga
         mafhungo a iyi phara?                                                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1         6                                 DBE/Lara 2019
                                           NSC

1.6      Vhalani phara ya 5.

         Bviselani khagala ndivho khulwane ya mu¿wali malugana na mafhungo a
         phara iyi.                                                                               (2)

1.7      Kha phara ya 8, hu na murero.

         ¹alutshedzani uri u thusedza hani u ¾an»avhudza muhumbulo muhulwane
         une wa wanala kha iyi phara.                                                             (2)

1.8      Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Vhushaka havhu»i vhukati ha ¿wana na mubebi mu¾ani vhu »iswa nga
         n¾hani ha u ...

         A   rengela ¿wana zwiambaro zwavhu»i.
         B   tendela vhana vha tshi ita zwine vha funa.
         C   ¾u¾uwedza vhushaka havhu»i vhukati ha mubebi na ¿wana.
         D   tendela ¿wana a tshi vha o vhofholowaho u ya nga ndayotewa.                          (1)

1.9      Vhalani phara ya 7.

         U ya nga phara iyi, mu¿wali u ¾ana mvelele mbili dzine dza ku»ana. Dzi
         buleni ni dovhe ni sumbedze uri dzi ku»ana hani.                                         (4)

1.10     U ya nga phara ya 5, arali no vha ni mubebi wa uyo ¿wana ane a khou
         »idzhenisa kha zwiito zwo bulwaho afho, no vha ni tshi »o ita mini? Bulani
         ZWIRARU fhedzi.                                                                          (3)

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B

1.11     Ndi tshini tshine muoli a tama ri tshi tshi guda nga itshi tshifanyiso?                  (2)

1.12     ¹alutshedzani vhupfiwa/vhu»ipfi ha½u malugana na zwine na khou vhona
         kha tshifanyiso itshi. Tikedzani phindulo ya½u.                                          (2)

1.13     U ya nga ha kuhumbulele kwa½u, ni vhona maitele a re tshifanyisoni itshi a
         tshi ¾anganedzea lushakani naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno
         MBILI.                                                                                   (2)

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B

1.14     ¹alutshedzani vhu¾umani vhune ha vha hone vhukati ha mafhungo a re kha
         TSHIBVELEDZWA TSHA A na TSHIBVELEDZWA TSHA B.
         ¹an»avhudzani phindulo ya½u.                                                             (3)

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                            30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1      7                                DBE/Lara 2019
                                        NSC

KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI

MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U

Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA C nga vhuronwane. Afha hu ¾an»avhudzwa
zwi¿we zwa zwine zwa »isa mutakalo wavhu»i muvhilini wa muthu.

THANYELANI: Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho:

1.   Nweledzani nga maipfi a½u ni tshi sumbedza maga a teaho u tevhedzwa kha u
     langa khofhe u itela mutakalo wavhu»i wa muthu.
2.   ºwalani PHARA yo lunzhedzanaho tshidele, ni shumise maipfi a½u.
3.   Manweledzo a½u a faredze mbuno dza SUMBE dzi kha PHARA nga maipfi a
     sa fhiri 90.
4.   A NI LAVHELELWI u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo.
5.   Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi mafheloni a manweledzo a½u.

TSHIBVELEDZWA TSHA C

                           MUSI MUVHILI WO NETA …

Kanzhi ri µi pfa vhomuthumunzhi musi vha tshi ya u eµela vha tshi ri vha khou ya u
awela kana u isa marambo ma¿weni. U e»ela ndi maitele avhu»i a u awedza muvhili
khathihi na muhumbulo, fhedzi vhanzhi ri wana vha tshi »ikhakhisa nga u nyefula
maitele haya.

Musi muthu o neta u tea u »iambusa hu u itela u bvisa mabiko na u netulusa
muvhili uri khofhe dzi fare zwavhu»i. U ¾amba musi u sa athu u e»ela zwi tsi»ulula
muvhili na zwiendanungo u itela uri muvhili u vuwe u na mafulufulu maswa.

Lufherani lwa u e»ela kha hu vhe fhethu ho dzikaho hu si na phosho uri muvhili u
awele zwavhu»i hu si na u khakhisea nga miungo ya radio, the¼evishini kana
lu¾ingothendeleki. U ¾anganedza lu¾ingo vhusiku muthu o e»ela zwi vhanga uri u
dzhie tshifhinga u dovha hafhu wa farwa nga khofhe. Zwenezwo muhumbulo u nga
si kone u awela lwo teaho, ngauralo phosho yo¾he i tea u vha kule na muthu o
e»elaho.

Muthu u tea u e»ela tshifhinga tsho linganelaho tshine tsha anganyelwa henefha kha
awara dza malo uri a vuwe muvhili wawe wo netuluwa. U kumedza wo dzula zwi ita
uri muthu a konµelwe nga u farwa nga khofhe musi tshifhinga tsha u eµela tshi tshi
swika, zwa vho kombetshedza uri musi tshifhinga tshine a tea u vuwa ngatsho tsho
swika, a vho kundelwa u vuwa ha mbo »i vha u rongomelwa hawe.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1       8                               DBE/Lara 2019
                                         NSC

Zwilu»i naho zwi zwa ndeme muvhilini wa muthu, zwi tea u nwiwa tshifhinga tsha u
e»ela tshi sa athu u swika ngauri zwi ita uri muthu a vuwe lu sa fheli a tshi ya u
»ithusa. Mishonga ya u thivhela khofhe a yo ngo vhuya ya fanywa u nwiwa ngauri i
khakhisa kue»etshele kwavhu»i. Muthu u vho sala a tshi e»ela khuhu dzi tshi lila
nga u shumisa zwidzidzivhadzi zwi ¾usaho khofhe.

Ndi zwa ndeme u tandulula thaidzo ye muthu a ¾angana nayo masiari musi a sa
athu u e»ela ngauri zwa sa ralo u »o fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou
humbulesa nga hayo.

U e»ela ndi tshipi»a tsha ndeme kha muthu mu¿we na mu¿we a tshilaho sa izwi
tshi tshi awedza muvhili na muhumbulo.

                                                       [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                        10

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1    9                            DBE/Lara 2019
                                      NSC

KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE
                  KWA LUAMBO

MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO

¹alelani khungedzelo (TSHIBVELEDZWA TSHA D) i re afho fhasi uri ni µo kona
u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho.

TSHIBVELEDZWA TSHA D

   Ndi bu»o ¼ifhio ¼ine vha ¾o»a u ¼i tevhela?
   Kha vha dadali fhano Fuwan»ivho!
   Haya ha vhapfumbudzi vho bikwaho vha vhibva.
   A ri dzimi n»ivho, ri tou nweledza.
   Vhaswa na vhaaluwa tshone tshipikwa tshashu.
   Ri vha gudisa mi¿wedzi ya rathi, arali vha kona nga mi½a luafhulelo ndi
    i»a-u-vhone!
   Vha tshi ri ¾o»a ri henefha mafhandeni a Dandila na Tshadumbu.
   Vhu¾umani hashu khovhu: 078 4276578 kana fuwan»ivho@gmail.com
                                                      [Tshi bva kha: images.google]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                         Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1              10                       DBE/Lara 2019
                                                NSC

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA D

3.1      Ndi tshikili-»e tshine mukungedzeli a khou ri ¾anela tshone? Ndi ngani ni
         tshi ralo?                                                                           (2)

3.2      ·ifurase asi¼i: 'A ri dzimi n»ivho'.

         ¹alutshedzani mulaedza une mukungedzeli a tama u u isa kha vha¾aleli vha
         iyi khungedzelo nga u shumisa fhungo i¼i.                                            (2)

3.3      Kha dzina 'FUWAN¶IVHO' mukungedzeli o shumisa thekheniki-»e?
         Sumbedzani na mushumo wayo kha khungedzelo iyi.                                      (2)

3.4      Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Nga u shumisa ipfi 'vhibva' kha mutaladzi wa 3, mukungedzeli u khou ¾o»a
         ri tshi ¾alukanya uri ...

         A   vhagudisi vha hone vho bikiwa vhukuma.
         B   vhagudisi vha hone vha na n»ivho yo dziaho vhukuma.
         C   vhagudisi vha hone vha tou phuphuledza n»ivho.
         D   A na C.                                                                          (1)

3.5      No ¾alela nyolo ya khungedzelo iyi, ni vhona mukungedzeli o swikelela kha
         u lwa na u shayea ha mishumo kha vhaswa? Tikedzani phindulo ya½u nga
         mbuno THARU.                                                                         (3)
                                                                                              [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1         11                                  DBE/Lara 2019
                                           NSC

MBUDZISO YA 4:         U  PFESESA  ZWIºWE                ZWIBVELEDZWA                  ZWA
                       VHUDAVHIDZANI

¹alelani khathuni (TSHIBVELEDZWA TSHA E) i tevhelaho uri ni µo kona u
fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo.

TSHIBVELEDZWA TSHA E

             NDI ¶O RWELA                HU KHOU          A NGA SI DZHIE           NDI YANGA
             DZO¹HE KHA                  BVELELA MINI     THAMBO YANGA A           NDO TOU ¶A
             ¶IVHAVHUPO.                 AFHO?            SONGO HUMBELA!           NAYO.

                                                             ºWANA WA 3            ºWANA WA 4
      ºWANA WA 1          ºWANA WA 2

          FUREME YA 1                  FUREME YA 2                 FUREME YA 3
                                                                        [Tshiko: www.google.co.za]

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA E

4.1      No ¾alela iyi khathuni, ni vhona i tshi ni gudisa mini?                                    (1)

4.2      No ¾alela FUREME ya 3, ºWANA WA 3, ni nga ri mini nga vhu»ipfi hawe
         no sedza mbonalo yawe afho ki¼asini?                                                       (1)

4.3      ¹alutshedzani zwi khagala uri FUREME YA 1 na FUREME YA 3 dzi
         fhambana hani.                                                                             (2)

4.4      Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Kha FUREME YA 1, hu na ¼isala. Lushaka lwa i¼i ¼isala ndi ...

         A    ¼isumbi.
         B    ¼isumbavhu½e.
         C    ¼isalavhunzhi.
         D    ¼isalatshivhalo.                                                                      (1)

4.5      ¹alelani fureme ya 1.

         Ndi vhufhio vhu»ifhinduleli vhune ha khou ¾aniwa nga fureme iyi?                           (2)

4.6      U ya nga kuvhonele kwa½u, ndi zwifhio zwine na nga eletshedza musi no
         sedza nyimele ine ya khou bvelela kha FUREME YA 3? Bulani ZWIRARU.                         (3)
                                                                                                    [10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1         12                                 DBE/Lara 2019
                                           NSC

MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE

Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo
µisendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA F

                   VHASWA VHA RE NA MBONELAPHAN¶A

1        Muana¼o ndi mu¾hannga wa muhaga a sa funiho u dzula nga ½ala. O ya a
         luvha thavhani nge a vha e na muhumbulo wa u ¾o»a u »ibveledza kha sia
         ¼a vhulimi, a mbo »i tshetshelwa tsimu i si na vhukono. Muana¼o
         zwili¿wa zwawe zwo vha zwi tshi tou titima vhukuma. O vha e na
         tshomedzo dzo¾he dzo teaho mushumo uyo. Muvhuso wone wo mu 5
         lambedza nga manyoro wa dovha hafhu wa mu bwela na ma»i a u
         sheledza.

2        O vha ¾hu¾huwedzo khulwane kha vha thangana yawe. Vho ri u vhona
         maitele awe na vhone vha vha na dzangalelo ¼a vhulimi, wa tou vha
         mupfufhi u si mphire henefho muvhunduni. Vhaswa vho vhonala vho 10
         dzimela n»ala hu si na a no sika. ¶uvha ¼a tshivhidzo vhamusanda vho
         vha vho takala vha tshi vhona mveledziso i re shangoni ¼avho. Vha fhedza
         nga u zwa vhe: 'Isani phan»a nga u ralo, lupfumo lu mavuni.'

                                                        [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli]

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA F

5.1      Kha mitaladzi ya 3–4, hu na maipfi mavhili ane a vha mapharonimi.

         A ¿walululeni e mafhungoni MAVHILI a pfalaho e na tou »ivhumbela.                         (2)

5.2      Mafhungo asia:

         'Muana¼o zwili¿wa zwawe zwo vha zwi tshi tou titima vhukuma. O vha e na
         tshomedzo dzo¾he dzo teaho mushumo uyo.'

         ¹anganyani mafhungo a re afho n¾ha uri ni vhumbe fhungotserekano ¼i
         pfalaho.                                                                                  (2)

5.3      Fhungo asi¼i: 'O vha ¾hu¾huwedzo khulwane kha vha thangana yawe.'

         Isani fhungo ¼i re afho n¾ha kha tshifhinga tshi »aho.                                    (1)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1         13                             DBE/Lara 2019
                                           NSC

5.4      Kha mutaladzi wa 13, hu na ¼imudi ¼a ndaela/¼ilaeli.

         ·i topoleni ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho.                           (2)

5.5      Fhungo asi¼i:

         '¶uvha ¼a tshivhidzo vhamusanda vho vha vho takala.'

         ºwalululani ¼ifurase ¼o swifhadzwaho/talelwaho ¼i kha khanedza.                   (1)

5.6      ·ifurase asi¼i: 'Lupfumo lu mavuni.'

         U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona i¼i ¼ifurase ¼i tshi nga shandukisa hani
         kuhumbulele kwa vhaswa malugana na bu»o ¼a vhulimi?                               (2)
                                                                                           [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                     30
                                                         MARAGAGU¹E:                       70

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2019/2ee3d244-a29c-42db-97f5-610efab31505) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2019/c849fe30-af1d-4a20-899a-0782cd5ca293) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2020/f55b2adb-51d0-43fa-8016-a5e4bc3a337b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2018/29f80350-3595-42ef-a2ea-b46cbb9f2b50) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2017/206f086a-0257-474a-8798-d4b273d8c549) — Tshivenda HL · QP · 2017 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
