# Tshivenda HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 1 question paper from the November 2024 NSC, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · tshivenda. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A U THOMA (P1)

                                       LARA 2024

MARAGA: 70

TSHIFHINGA: Awara 2

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 14.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1         2                                DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Bammbiri i¼i ¼i na khethekanyo THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Tholokanyonµivho                  (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Manweledzo/Samari                 (10)
         KHETHEKANYO YA C:            Zwivhumbeo na milayo ya
                                      kushumisele kwa luambo            (30)

2.       Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane.

3.       Fhindulani mbudziso DZO¹HE.

4.       Thomani khethekanyo IºWE NA IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

5.       Hune khethekanyo i¿we na i¿we ya fhelela hone ni talele.

6.       Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo
         shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

7.       Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso i¿we na i¿we, ni pfuke mutalo.

8.       Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾elwe kwa mafhungo.

9.       Tshifhinga tsho anganyiwaho:

         KHETHEKANYO YA A:            Minetse ya 50
         KHETHEKANYO YA B:            Minetse ya 30
         KHETHEKANYO YA C:            Minetse ya 40

10.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1            3                         DBE/Lara 2024
                                         NSC Confidential

KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO

MBUDZISO YA 1:         U VHALA U ITELA U WANA ¹HALUTSHEDZO NA U
                       PFESESA

Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A na TSHA B uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khazwo.      N ov

TSHIBVELEDZWA TSHA A

            THIKHEDZO NA VHUKONANI ZWI FHA¹A MUSWA

1       Muthu na khathihi a si tshi¾angadzime, ndi ngazwo u bva tsha kale musi
        ¿wana o bebwa mu»ini a tshi ¾oµa u ¾hogomelwa nga vhahulwane, musi
        vha tshi ita mutingati u swika a tshi kopokopo, a ima a sa tseki. Nahone
        ndi mushumo wa vhahulwane u tika muswa kha zwa pfunzo na u mu fha
        ndayo uri a si xele lwendoni lwawe lwa vhutshilo. Uyo ane a µo vha na 5
        nµevhe dzo roredzwaho mapfura u a kona u fara gondo ¼one ¼ine ¼a mu
        livhisa kha zwivhuya.

2       Muswa o tshaho khofheni kha vhe na n»ivho ya u vhanyuludza na u kona
        u topola khonani dzone-dzone kha ¼ene¼o shango ¼o µalaho zwipiringedzi
        zwine zwa khelusa vhanzhi nµilani. Hezwi zwo¾he zwi ita uri muswa a 10
        kone u langa kutshilele kwawe na u »ivhetshela mikano i n»ila ya u
        tsireledza bono ¼ine a vha na¼o. Hone-ha u sa vha hawe na mbonelaphanµa
        kha vhutshilo na u µivha vhubvo hawe, zwi ita uri a si lenge u pambuwa.

3       U kona u µibveledzisa ndi mpho ine vhunzhi ha vhaswa vha vha nayo,
        ngauralo musi vha tshi amba vha fhiwe nµevhe. Afha ndi hune ha imiselwa 15
        n¾ha ¼a uri ¾hoho thema i laya ¾hoho tshena. U kundelwa ha vhahulwane u
        ¾anganedza na u nyadza zwo¾he zwine vhaswa vha humbula, zwa vhu¾ali,
        zwi na masiandaitwa a si one. Izwi zwi katela vhugevhenga ha u homboka
        vhathu masheleni nga u shumisa thekhino¼odzhi, u shumisa
        zwidzidzivhadzi zwi vhulayaho luvalo na u µidzhenisa kha u sokou 20
        vhulaha vhathu. Maitele aya a fhedza o vha vhulahisa kana u fhelela
        thumbuni ya lukhohe vhunga mmbwa ya ¼a i¿we i sa noni.

4       Vhaswa vha sa »ivhi vhuyo havho vhutshiloni, vhane vha khou sokou
        tendeleka na shango vho dzielwa, lushaka kha lu µiimisele u shomedza
        vhaswa vhenevho nga zwikili zwine ngazwo vha µo kona u µithusa nga 25
        vho¾he. U ¾u¾uwedzwa u shuma naho vha sa wani malamba zwi thusa
        vhaswa kha u µikonanya na vhathu, u sumbedza vhutsila vhune vha vha
        naho na dzangalelo ¼a u shuma vho µiimisela. Hu µivha nnyi, ¼i¿we µuvha
        tshenzhemo ine vha vha nayo i nga vha thusa vha vho µiwana vho no vula
        zwiimiswa kana mabindu avho.                                            30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1         4                                  DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

5        U ¿ala tshau ndi u la¾a, hu µi nga arali muswa o kheluwa o no fara nµila
         ya makombikombi ha la¾elwi zwanµa, kha sumbedzwe uri zwi kha µi
         lugisea. Na vhone vhaswa kha vha tende ngeletshedzo dza vho vha
         rangaho phanµa ngauri ndi vhaeletshedzi vha khwi½e saizwi vhaswa vha
         tshi kha µi tou phuphudzika uri vha kone u wana nµila ya he vha livha 35
         hone. Vha¿we vha a pa¾a mi»i ya havho nga n»evhe dza u sa pfa, vha ya
         vha »ibandutshedza vhuponi ha dzi»oroboni, hune vhunzhi havho vha
         fhedza vho sika nga n»ala na nga malwadze.

6        Ndi zwa ndeme uri vhaswa nga tshavho vha ite tshanµa iya, tshanµa
         vhuya. U ½ekana mihumbulo zwi ita uri vha swikele zwine vha ¾oµa 40
         vhutshiloni. U sa dzumbelana tshenzhemo dza vhutshilo dzine vha vha
         nadzo zwi nga thusa vhaswa kha u fha¾a tshumisano yavhuµi vhukati
         havho. Hone-ha vhaswa kha vha eletshedzane nga zwiimiswa zwi
         ½etshedzaho dzibadzari na u thusana kha u ita khumbelo ya u
         ¾anganedzwa kha zwiimiswa zwa pfunzo dza n¾ha ha ma¾iriki. 45
         Matshilisano eneo a nga ita uri shango ¼i lale ha sa vhe na ano fhirwa nga
         mafhungo, vhunga vhana vha khotsi vha tshi ¾hukhukana ¾hoho ya nzie.

7        U µibaµekanya na madzangano a vhaswa ndi zwa vhu¾hogwa kha
         muswa, uri a sa tou vha muimawoga. Musi e henefho u ¾angana na
         vhathu vhane vha vha na nµivho, lune a fhedza a tshi guda u vha na 50
         vhu»ifhulufheli, a pfa a tshi ¾anganedzea tshitshavhani, a kona-ha u
         langa tshifhinga vhutshiloni na u ita uri a vhe na muhumbulo wo dziaho.
         Zwa ralo muswa a nga si elekanye zwine zwa kwashekanya vhumatshelo
         hawe.

8        Thaidzo dza vhutshiloni kha vhaswa vho pfumaho nµivho kha zwa 55
         thekhino¼odzhi, vha tou fara vha tapulela ngei kule. Muswa kha kone u
         imedzana na thaidzo ya u kundwa u wana zwe a pika, u tea u ima nga
         milenzhe a ita ¾hoµisiso ya zwikundisi, a lulamise, zwi kone u mu nakela.

9        Lushaka kha lu bve fulo ¼a u sumba vhaswa nµila kwayo ya u
         »ibveledzisa nga u guda zwikili zwine ngazwo vha nga »isikela                      60
         mishumo. Vhaswa vha re na ¾honifho kha vhahulwane, vha wana
         thikhedzo nga nµila yo khetheaho, i vha fha¾aho. Lushaka wee, zwi
         zwanµani zwashu u ½ea vhaswa thuso ya khwi½e!

                                                         [Zwi bva kha: Thimu ya vha¾oli]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1         5                                  DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

TSHIBVELEDZWA TSHA B

                                                     [Tshi bva kha http://www.gettyimages]

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A

1.1      Vhalani phara ya 1.

         Ndi zwifhio ZWIVHILI zwine vhathu vhahulwane vha tea u itela vhaswa
         musi vhe lwendoni lwavho lwa vhutshilo?                                                   (2)

1.2      Vhalani phara ya 2.

         Bulani ZWIVHILI zwine muswa a tea u ita u itela u tsireledza bono ¼ine a
         vha na¼o.                                                                                 (2)

1.3      Vhalani phara ya 3.

         Sumbedzani maitele MAVHILI a si avhuµi ane vhaswa vha µidzhenisa khao
         musi vha sa khou dzhielwa n¾ha kha zwine vha amba.                                        (2)

1.4      Vhalani phara ya 4.

         Bviselani khagala zwithu ZWIVHILI zwine zwa nga thusa muswa ane a
         khou shuma a sa wani malamba.                                                             (2)

1.5      Kha phara ya 5, hu na murero, 'U ¿ala tshau ndi u la¾a.'
         ¹alutshedzani kupfesesele kwa½u kwa uyu murero zwi tshi kwama
         mafhungo a iyi phara.                                                                     (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1         6                                DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

1.6      Vhalani phara ya 5.

         ¹alutshedzani zwithu ZWIVHILI zwine zwa nga bvelela arali vhaswa vha
         songo thetshelesa ngeletshedzo dza vhathu vhahulwane.                                   (2)

1.7      Nangani phindulo yoneyone u bvisela khagala zwine ¼ifurase ¼i tevhelaho ¼a
         amba zwone:

         '… vhaswa vha tshi kha µi tou phuphudzika …'
         Zwi amba uri …

         A   vhaswa vha a poidzapoidza vha tshi vhona muzika.
         B   vhaswa vha funesa muzika.
         C   vhaswa a vha tou »ivha zwavhu»i hune vha khou ya hone.
         D   vhaswa vha funesa ramuzika a no pfi phuphudzika.                                    (1)

1.8      Ni tshi khou shumisa mafhungo e na vhala kha phara ya 6, ndi ufhio
         mulaedza une mu¿wali a ¾o»a u rumela kha vhaswa?                                        (2)

1.9      U ya nga phara ya 7, ndi zwifhio ZWIVHILI zwine na humbula uri zwi nga
         thusa vhaswa vhane vha µidzhenisa kha madzangano?                                       (2)

1.10     Vhalani phara ya 8.

         U ya nga kupfesesele kwa½u, ni a ima na na muhumbulo wa mu¿wali u re
         kha phara iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                 (2)

1.11     U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona hu tshi nga itwa mini u thusa vhaswa
         vha re na ndalukanyo u µibveledzisa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno
         MBILI.                                                                                  (2)

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B

1.12     Ndi ifhio nyimele ine mufodi wa tshifanyiso itshi a khou ri ¾anela yone?                (2)

1.13     Musi no ¾alela tshifanyiso itshi, ni vhona mufodi wa tshifanyiso itshi o kona
         u guma-fhi u eletshedza vhaswa? Sumbedzani nga mbuno MBILI.                             (2)

1.14     ¹alutshedzani vhu»ipfi/vhupfiwa ha½u malugana na nyimele i ¾aniwaho
         kha itshi tshifanyiso.                                                                  (2)

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B

1.15     TSHIBVELEDZWA TSHA A na TSHA B zwi na vhushaka vhu re
         khagala. Bviselani khagala vhushaka honoho nga mbuno THARU.                             (3)

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                           30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1         7                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI

MBUDZISO YA 2

Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA C nga vhuronwane uri ni »o kona u ¿wala
manweledzo o »isendekaho khatsho. ºwalani manweledzo e kha phara, ni tshi
sumbedza zwine khonani ya vhukuma ya vhonala ngazwo.

THANYELANI: Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho:

1.   Nweledzani nga maipfi a½u hune zwa konadzea.
2.   ºwalani phara yo lunzhedzanaho tshidele.
3.   Manweledzo a½u a faredze mbuno dza SUMBE dzi kha PHARA nga maipfi a
     sa fhiri 90.
4.   ¹hoho: A ni lavhelelwi u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo.
5.   Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi mafhedziseloni a manweledzo a½u.

TSHIBVELEDZWA TSHA C: MANWELEDZO/SAMARI

                                 KHONANI VHUKUMA

Ngoho ndi ya uri zwi a kon»a u wana khonani dza vhukuma kha tshifhinga tshine ra
khou tshila khatsho. U vha na khonani dza vhukuma zwi a takadza ngauri zwi »isa
dakalo na lufuno ngeno vhukonani vhu si havhu»i vhu tshi ri »isela mutsiko.

Khonani vhukuma ndi muthu ane musi mu¿we muthu o ita zwivhuya naho zwi
zwi¾uku a sa nge ha zwi vhoni. Onoyo muthu ndi ane a takala na iwe a dovha a u
kho»a u sumbedza uri wo ita zwithu zwavhu»i. Muthu mu¿we na mu¿we u a »i
¾o»avho u vhona khonani i tshi vhona tshanduko khae.

Khonani i si yavhu»i a i fani na khonani vhukuma, yone i shavhela kule na iwe musi
u ma¾unguni kana u kha nyimele i vhavhaho. Ene u u litsha u tshi gomela o u sedza
a tshi nga ha u »ivhi. Khonani vhukuma i ya u phalala musi u ma¾unguni, i tshi
lingedza u takadza mbilu yau.

Vhutshiloni muthu u tshila nga mu¿we, vhathu vha re dzikhonani vha a sevhelana
mafhungo. Arali mu¿we a pfeledza mushumo une mu¿we a u ¾o»a, sa
tshi»umbumukwe u ¾uwa o livha ha khonani yawe uri a mu vhudze nga hawo. U
ralo zwi sumba u ombela tshibigiri tsha vhukonani ha vhukuma tsho¾he.

Khonani vhukuma ndi ine ni nga kona u vhofha mulanga nae saizwi a tshi
fhulufhedzea. U »o bvelela arali ni tshi mu ¾o»a ngauri u ni dzhia ni wa ndeme khae.
Ngoho ndi ya u ri, arali vhathu vho vha vha tshi zwi dzhiela n¾ha zwa vhukonani na
u kona u tshilisana zwavhu»i ndi musi vhutshilo vhu tshi »o takadza.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1         8                                DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

Musi ni na mafhungo a ndeme a no ngo tea u sokou vhudza muthu mu¿we na
mu¿we. Khonani vhukuma i a kona u dzumba zwiphiri zwa½u. Na i vhudza
mafhungo ni vha na vhu¾anzi ha u ri zwiphiri zwa½u zwo vhulungea. Na tou vhudza
khonani i si ya vhukuma mafhungo, ¼i tshi sala ¼i tshi kovhela ni »o vha no no
¾aniwa kha vhathu vho¾he.

Kanzhi vhutshiloni ri wana vhathu vha tshi kombetshedzea u amba mazwifhi i n»ila
ya u ¾o»a u »ibvisa mulanduni. Khonani vhukuma a si ine arali khonani yawe yo
khakha a lingedza u sa amba ngoho, u dzhia uri ngoho ndi yone i khwa¾hisaho
vhukonani. Khonani vhukuma i »ivha ndeme ya u sa amba mazwifhi.

Mitsiko minzhi ine vhathu vhanzhi vha vha nayo, ine ya ita uri vha dzule vha songo
takala, i nga fhungudzea arali vha vha na khonani vhukuma vhunga yone i tshi
tsi»ulula mitsiko kha muthu. Arali na ri ni na khonani ya½u na pfa zwi tshi khou ni
½ea mutsiko ni zwi »ivhe uri khonani iyo a si ya vhukuma, ndi ya kholekhole. Musi
ri vhukati ha khonani dzashu ri tea u takala hu si u ri »isela mutsiko.

Vhathu vha hashu, kha ri ¾hogomele vhathu vhane vha »iita dzikhonani dzashu
ngeno vhe dzinnda dzine dza lumela shevhoni.

                                                         [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           10

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1         9                                  DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE
                  KWA LUAMBO

MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO

¹alelani khungedzelo (TSHIBVELEDZWA TSHA D) i re afho fhasi uri ni µo kona
u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho.

TSHIBVELEDZWA TSHA D: KHUNGEDZELO

    NEZARI YA VHULIMI
    MUFHEDZAN¶ALA                                               MUFHEDZAN¶ALA
                                                                NEZARI.

                                                                A huna n»ala ri hone.

                                                         [Tshi bva kha https://www.bing.com]

Ndi nnyi ane a nga ri sedza nga i¾o ¼a u ko»a thanga? Vhufuwi na vhulimi ndi
magwashu. Miroho yashu i »ifha ya kula na i½o. N»ala kha vhasidzana ndi mbevha
na tshimange. Ri vula vhukati ha vhege nga iri ya malo fhano Muhuyuvhuthu.

Nomboro ndi: 086 001 4144 kana domboagric@mbone.co.za

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1        10                                  DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA D

3.1      Vhalani fhungo asi¼i: ʹNEZARI YA VHULIMI MUFHEDZAN¶ALAʹ
         ¸eani lushaka lwa thekheniki iyi, ni dovhe ni bule na ndeme yayo afho
         khungedzeloni.                                                                            (2)

3.2      Topolani afho he        ha   shumiswa    hone   luambo     lwa    u   fhuredzela
         khungedzeloni iyi.                                                                        (1)

3.3      Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Fhungo asi¼i: ʹVhufuwi na vhulimi zwi tou vha magwashu.ʹ

         Mukungedzeli u amba uri vhufuwi na vhulimi ...

         A   vha a zwi konesa.
         B   vha ¼a zwone.
         C   vho zwi »owela.
         D   vha a zwi funesa.                                                                     (1)

3.4      Sedzani khungedzelo iyi nga vhuronwane.

         Sumbedzani afho he ha shumiswa maipfi a no shuma o¾he, ni dovhe ni a
         shumise u vhumba fhungo ¼e na tou »isikela.                                               (2)

3.5      Sedzulusani fhungo ¼i tevhelaho: Ndi nnyi ane a nga ri sedza nga i¾o ¼a u
         ko»a thanga?

         Sumbedzani ndeme ya u shumiswa ha mbudziso ya rethoriki afho
         khungedzeloni iyi.                                                                        (2)

3.6      Ni vhona mukungedzeli o kona u swikelela ¾ho»ea dzo¾he dza iyi
         khungedzelo? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                     (2)
                                                                                                   [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1                     11                                         DBE/Lara 2024
                                                   NSC Confidential

MBUDZISO YA 4:           U  PFESESA  ZWIºWE                                 ZWIBVELEDZWA                   ZWA
                         VHUDAVHIDZANI

¹alelani khathuni (TSHIBVELEDZWA TSHA E) i tevhelaho uri ni µo kona u
fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo.

             FUREME YA 1                                                    FUREME YA 2
                                                                                          Ndi maloto hayo. A thi
              Lu¿walo holu ndi lwa mugudisi
                                                           Ndi nga si ye tshikoloni       buphuthe n½e.
              wa½u, uri ndi inwi dukana ¼i
                                                           vha sa athu u mpha             Takuwani zwino ni
              khou ¾u¾uwedzaho khakhathi
                                                           tshelede ya u ¼a.              livhe tshiko …
              ki¼asini.

                        Hai, vhophirisipa¼a, n½e
                        zwidededzi zwavho zwi
                        tou mmbenga.

MUTHU WA 1                  MUTHU WA 2                    MUTHU WA 3                       MUTHU WA 4
                                                                                 [I bva kha: http://www.synopsis]

MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA E

4.1      ¹alelani khathuni iyi nga vhuronwane. Ndi ifhio nyimele ine muoli wa
         khathuni iyi a khou ri ¾anela yone kha FUREME YA 1 na YA 2?                                                   (2)

4.2      Topolani he muoli wa khathuni a shumisa                                       hone     luambo        lwa
         luvhengelambiluni afho kha FUREME YA 1.

         Sumbedzani fhethu HUVHILI.                                                                                    (2)

4.3      No sedza muthu wa 1 na muthu wa 4, ndi vhu»ipfi-»e vhu ¾aniwaho nga
         kuambele kwavho? Tikedzani phindulo ya½u.                                                                     (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1        12                               DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

4.4      Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Muthu wa 4 musi a tshi ri 'A thi buphuthe n½e'? U amba u ri ...

         A      ho ngo takala.
         B      ha tshi»ahela.
         C      ho ngo sinyuwa.
         D      ha goswi.                                                                       (1)

4.5      Vhalani fhungo i¼i: ʹTakuwani zwino ni livhe tshiko ...ʹ Sumbedzani ndeme
         ya u shumisa luambo na maan»a zwi ¾aniwaho nga fhungo i¼i, no i livhanya
         na muambi wa¼o.                                                                        (1)

4.6      U ya nga kupfesesele kwa½u ndi zwifhio zwine vhabebi vha nga ita u
         shandukisa matshilele a muthu wa 2 na wa 3? Tikedzani phindulo ya½u nga
         mbuno MBILI.                                                                           (2)
                                                                                                [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1        13                               DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE

Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo
µisendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA F

                    ZWO ITWA NGA N¶EVHE DZA U SA PFA

1        Vhana vha Mudodoma vho vha vha tshi ¾wela u tambela ma»ini ngei
         muedzini wa Hwamula. ·i¿we »uvha vha kha u tamba honoho,
         tshigwe½amatope tsho mbo »i ri kha mu¿we mutukana wa musanda nga
         mulenzhe shu! O ri u zhavhazhela a tshi ri: 'Yowee, ndi hone ndo fa nda sia
         vhabebi vhanga.' Vha¼a vha¿we vha vha vha tshi u fa a hu felwi, vho ri u 5
         shavha vha sa tsha londa vha tshi vho sokou dzhena mipfani vha tshi
         gidima vha tshi mu vhidzelela. Kha uyu o farwaho nga ngwe½a a vhuya a
         enea¼a a u ri, tshe wa lilela musanda wo tshi wana nungu ya denga yo no
         vha mukuloni.

2        U¼a we a vha o farwa mulenzhe a vhamba maano a u litsha mulenzhe wo 10
         farwaho a livhaledza a ri a tshi u bvisa wa tenda. O wana mulenzhe wo
         tswuka nga malofha wo tou pilivhili! O mbo »i vhofha mulenzhe nga
         hemmbe a ralo u tevhela vha¿we. Matsina ma½o o vha o dzhena vhukuma,
         u ¾angana ndi luisa lulapfu lwo vha lu tshi vho tou gobagoba. Vha¼a vho
         shavhaho vho ri u swika mahayani vha sa vhuye vhe zwi munyu.            15

3        Ndi kanzhi he ha vha hu tshi itwa n»ivhadzo mi»ini na zwikoloni ya uri hu
         songo vha na vhana vha no ya u tambela muedzini. Vhunga hu na vhana
         vha no konyolela matanda n»evheni, ho »i vha na zwiwo zwinzhi. Avho ndi
         vhane vha nyaga u tenda nga u bona.

                                                         [Zwi bva kha Thimu ya Vha¾oli]

5.1      Kha mutaladzi wa 3, hu na ipfi mutukana, inwi ¼i iseni kha luambo lwa
         musanda.                                                                               (1)

5.2      Kha phara ya 1, hu na murero: ʹTshe wa lilela musanda wo tshi wana nungu
         ya denga yo no vha mukuloni.ʹ

         ¸eani ¾halutshedzo ya murero uyu.                                                      (2)

5.3      Vhalani phara ya 2.

         Topolani ipfi ¼o tou pambiwaho, ni dovhe ni sumbedze na luambo lwe ¼a
         pambiwa ¼i tshi bva khalwo.                                                            (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1        14                           DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

5.4      Vhalani phara ya 2.

         Bulani uri ipfi ¼o swifhadzwaho ¼i wela kha thinwaipfi-»e ya muambo.           (1)

5.5      Isani fhungo ¼i tevhelaho kha luambo lwa u vhiga.

         O ri u zhavhazhela a tshi ri: 'Yowee ndi hone ndo fa nda sia vhabebi
         vhanga.'                                                                       (2)

5.6      Fhungo asi¼i: 'Avho ndi vhane vha nyaga u tenda nga u bona.'

         ºwalulani fhungo i¼i nga luambo lwo ¾ambaho, ni tshi lulamisa afho ho
         khakheaho.                                                                     (2)
                                                                                        [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                  30
                                                         MARAGAGU¹E:                    70

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2022/823bf2b2-3fd4-485f-99fd-d883ac2ab7ab) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2020/f55b2adb-51d0-43fa-8016-a5e4bc3a337b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2019/6907c8c4-26f8-43b6-be52-ea5db6165703) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2019/c849fe30-af1d-4a20-899a-0782cd5ca293) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2018/bc9053af-b4b2-4b5a-8687-73f4fb3f0c06) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2018/29f80350-3595-42ef-a2ea-b46cbb9f2b50) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
