# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2012 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the Feb March 2012, 23 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2012/7efe473d-66b9-41c8-8851-dd13f0611e7b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2012
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2012 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2012/7efe473d-66b9-41c8-8851-dd13f0611e7b)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2012 · tshivenda. Question paper, 23 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2012-memo/a5f0c949-bee1-43e7-90f7-bd645eddecd5) — Memo · 2012 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2012

MARAGA: 80

TSHIFHINGA: awara 21/ 2

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 23.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      2                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                        NSC

PFESESANI

Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u thoma u fhindula
mbudziso.

1.       Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
         mbudziso.

2.       Ni songo »idina nga u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani sia¾ari ¼a Zwi re
         Ngomu ni swaye nomboro dza mbudziso dzo »isendekaho kha bugu dze na
         guda ¿waha uno. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzi ni kone u
         nanga dzine na tama u fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na khethekanyo THARU:

         KHETHEKANYO YA A: Vhurendi              (30)
         KHETHEKANYO YA B: Nganea                (25)
         KHETHEKANYO YA C: ¶irama                (25)

4.       Fhindulani MBUDZISO  ¹HANU      dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         •   KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
             ZWIRENDO ZWO RANDELWAHO: Fhindulani mbudziso MBILI
             TSHIRENDO TSHI SONGO RANDELWAHO: Fhindulani mbudziso
             NTHIHI.

         •   KHETHEKANYO YA B: NGANEA
             Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         •    KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
              Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELE KWA PHINDULO                 KHA     KHETHEKANYO            YA     B
         (NGANEA) NA YA C (¶IRAMA)

         •   Fhindulani FHEDZI mbudziso ndapfu na pfufhi u bva kha nganea na
             μirama zwe na funzwa.
         •   Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
             NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO ya
             B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO ya C.
             Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO ya C, ni
             fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO ya B.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      3                  DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                        NSC

6.       Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

         VHULAPFU HA PHINDULO
         • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhurendi ndi maipfi a u
           bva kha 250 u ya kha 300.
         • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha nganea na kha μirama
           ndi maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450.
         • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso pfufhi kha vhu tshimbilelane na
           maraga dzo ½ekedzwaho. Vhalingiwa vha lwele u ½ekedza zwi yelanaho
           nga nμila ya u pfufhifhadza.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na
         i¿we nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u sa zwe ¾hoho dza nomboriswa zwone kha
         bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      ºwalani nga vhudele nahone zwi no vhalea.

11.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         •    KHETHEKANYO YA A: minetse ya henefha kha 40
         •    KHETHEKANYO YA B: minetse ya henefha kha 55
         •    KHETHEKANYO YA C: minetse ya henefha kha 55

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       4             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                         NSC

 ZWI RE NGOMU

 KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
 Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE NA DZIºWE
 NOMBORO                           MBUDZISO               MARAGA                     SIA¹ARI
 1. VHONGOHO NA VIVHO              Mbudziso ndapfu          6                           10
                                   KANA
 2. NELSON MANDELA                 Mbudziso pfufhi          7                               10
                                   KANA
 3. MUVHILI WANGA KHA U            Mbudziso pfufhi          8                               10
    DZIVHELWE
                                   KANA
 4. A ¹O¶AHO MUNAMBA NDI Mbudziso pfufhi                    9                               10
    NNYI
                                     NA
 Vhurendi vhu songo randelwaho: Fhindulani mbudziso NTHIHI
 5. LUVHOLELA LWA                  Mbudziso ndapfu          10                              10
    VHUTSHILO VHUNO
                                   KANA
 6. LUVHOLELA LWA                  Mbudziso pfufhi          11                              10
    VHUTSHILO VHUNO

 KHETHEKANYO YA B: NGANEA
 Fhindulani mbudziso NTHIHI*
 7. Tshi »o lilwa            Mbudziso ndapfu                      13                        25
                             KANA
 8. Tshi »o lilwa            Mbudziso pfufhi                      13                        25
                             KANA
 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho      Mbudziso ndapfu                      15                        25
                             KANA
 10. Bulayo ¼o ¾alifhaho     Mbudziso pfufhi                      15                        25
                             KANA
 11. Mafeladambwa            Mbudziso ndapfu                      17                        25
                             KANA
 12. Mafeladambwa            Mbudziso pfufhi                      17                        25

 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
 Fhindulani mbudziso NTHIHI*
 13. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu                      20                        25
                             KANA
 14. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi                      20                        25
                             KANA
 15. Milomo ya ½ukala        Mbudziso ndapfu                      22                        25

 16. Milomo ya ½ukala                 Mbudziso pfufhi             22                        25
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       5             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                         NSC

*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso dzo¾he nga u vhea luswayo kha uyu
mutevhe wa u sedzulusa:

       KHETHEKANYO                    MBUDZISO   TSHIVHALO TSHA
                                                 MBUDZISO TSHO                  X
                                                     TEAHO
A: Vhurendi                       1–4                  2
   (Tshirendo tsho randelwaho)
A: Vhurendi                       5–6                 1
   (Tshirendo tshi songo
   gudelwaho)
B: Nganea                        7–12                 1
   (Mbudzdiso ndapfu kana
   mbudziso pfufhi)
C: ¶irama                       13–16                 1
   (Mbudzdiso ndapfu kana
   mbudziso pfufhi)
*PFESESANI: Kha Khethekanyo ya B na ya C, vhonani uri no fhindula mbudziso
               NDAPFU NTHIHI na mbudziso PFUFHI NTHIHI.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     6               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                       NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho.

VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO

MBUDZISO 1 (MBUDZISO NDAPFU)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo
vhudziswaho.

VHUNGOHO NA VIVHO –TR Ratshitanga

1    Vhungoho na vivho ndi tshimange na mbevha,
2    Nge zwo¾he mulilo zwi si okelane.
3    Vivho ndi vhula»a,vhungoho ha amba ¼a revha,
4    Naho tshadzo mboho idzi mbili hu u bu»ulana.

5    Mutshilitshili wa vivho ndi vhutsilu,
6    Ngeno vhungoho vhu tshi phukhula nga n»ivho.
7    Tsha vivho ndi u gungula na u fara nga mbilu,
8    Ngeno vhungoho vhu tshi ¼i ha»a sa khwivho.

9    Mudzia u vhivha ho¾he ndi mu¼ambilu,
10   Nge na wa vha¿we mukovhe khae zwo khakhea.
11   Tshidini ndi u tama vhu¾ali ngeno wo bebwa u tsilu,
12   Wa hangwa uri zwi ¾o»waho nga vhungoho zwi a phethea.

13   Vhungoho ndi tshiphiri tsho vhumbaho muthu na shango.
14   U vhu hanedza ndi hone u shaya nzhele,
15   Nge hone vhu½e vhu sa shavhe mivhango,
16   Vhunga kha hone vhu si na ndele.

17   Thi mangali na iwe u hanedzaho zwine nda amba,
18   Vhunga tshira tshau ndi hone vhutsilu.
19   Vha ngaho iwe ndo vhona vhe vha anda.
20   Thetshelesa u pfe, u litshe u ¼a mbilu.

Sengulusani n»ila ine zwifanyiso      zwa   muhumbulo   zwa   ¾u¾uwedza       ngayo
¾halutshedzo ya tshirendo itshi.                                                            [10]

                                      KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       7             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                         NSC

MBUDZISO 2 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho:

NELSON MANDELA – LR Ndlovu

1     Musi vun»u ¼a Qunu (Transkei) ¼o »ihwala
2     Thumbu i tshi luma-luma sa ya mubvana mirini.
3     U swikela musi ¼i tshi tsa mirini nga dukaduka
4     Goleni ¼a 18 Fulwana 1918.

5     Musi mirenzhe na zwidavhula zwi tshi bva¾amedza
6     Mirenzhe na mirombe zwi tshi runzhuvhedza,
7     Milenzheni ya dukaduka malisoni,
8     A yo ngo zwi »ivha,
9     Uri i khou tambudza mbokoti ya vhurangi.

10    Tshi¾uhu na vhuloi he Tswane ¼a ita,
11    Maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a hwesa,
12    Mbonzhe dze Bantu Education ya phula
13    Ndi zwone zwi tsengisaho mu¾odzi ma¾oni.
14    Nge u »isola ya vha yone nguwane ya shango.

15    Ngavhe Afurika Tshipembe ¼i »ivhe,
16    Ndi misi sa makumba ¼o tenengedza
17    Sa lukhan»a marumbini tshiunzani ¼a nusa.
18    ·i tshi alusa phangami ya lushaka
19    Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu.

2.1      Topolani ipfi tshirendoni itshi ¼ine ¼a amba murangaphanμa wa maanμa
         nahone ane a μipfa.                                                                 (1)

2.2      Hu na mutaladzi une wa sumba uri Mandela o vha murengululi wa vhathu
         vhatswu kha thambulo ye vha vha vhe khayo. U topoleni.                              (1)

2.3      Vhekanyani maipfi ma½a ane a sumbedza/¾alutshedza u pfiswa vhu¾ungu ha
         Mandela.                                                                            (1)

2.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane wo faredzwaho nga ndima ya u thoma?                   (1)

2.5      Ndi zwifhio zwe na guda tshirendoni itshi?                                          (2)

2.6      Sumbedzani uri u shumiswa ha ¼ifanyisi kha mutaladzi/vese 16 zwi ni
         thusedza hani u pfesesa tshirendo itshi?                                            (2)

2.7      Ni a ima na na murendi kha mafhungo ane a khou amba tshirendoni itshi?              (2)
                                                                                             [10]
                                       KANA
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        8           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                          NSC

MBUDZISO 3 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

MUVHILI WANGA KHA U DZIVHELWE – MR Nevhu¾alu

1.    Muvhili wanga kha u dzivhelwe lwa tsho¾he
2.    Musi mimuya ya ¼ino shango i tshi vhudzula
3.    Tshawo hu vhe u dziba nga midzi misima
4.    Midzi i sa tati tshi»umbumukwe tsha maan»a.

5.    Wanga muvhili wo »ala nzanyo
6.    Buluvhutsi ¼ivhi ¼a vhutshilo ¼a mbo vozha
7.    Ngomu ¼a sima tshisima tsha zwilavhi
8.    Tshisimakhole tsha ma»i o dzikuwaho
9.    Ma»i a lufu lu vhusaho shango.

10.   Muvhili wanga kha u dzivhelwe
11.   U dzivhelwe nzimelo nga tsemo vhuhali
12.   Buluvhutsi swiswi ¼i u tambudzaho
13.   ·i kundelwe nzuli dza u fhen»a
14.   U vhe muvhilivhili
15.   Muvhili u si tshiulu tsha u dzunguluwa.

16.   Shangoni ¼ino ¼o »alaho zwikwekwe zwa vharei
17.   Muvhili wanga u songo »inetisa
18.   Wa lilela ¼one shango
19.   Shango luvhan»eni lwa zwivhulahi
20.   Zwivhulahi zwa wone muvhili.

21    Muvhili wanga kha u tate sa mudzadze
22    U »ipfundise wo »idzumbamisa
23    Vhunga mimuya mivhi ya shango
24    I mimuyalufu
25    Lufu lwau vhulaha.

3.1      Topolani ipfi ¼ine ¼a sumbedza uri vhutshilo ha murendi vhu na mabuli
         manzhi.                                                                           (1)

3.2      Hu na mutaladzi une wa sumbedza uri murendi u tama u ima a khwa¾ha
         uri zwithu zwi sa μivhalei zwi sa kwame vhutshilo hawe. U topoleni.               (1)

3.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane wo faredzwaho nga ndima ya vhuraru?                 (1)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        9               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                          NSC

3.4       Ndi afhio maipfi ma½a e mu¿wali a a shumisa u sumbedza zwithu zwo
          vhifhaho/zwi si zwavhu»i zwine zwa yela muthu?                                        (1)

3.5       Ni guda mini kha tshirendo itshi?                                                     (2)

3.6       Sumbedzani uri u shumiswa ha ¼ifanyisi kha mutaladzi/vese 21 zwi ni
          thusedza hani u pfesesa tshirendo itshi?                                              (2)

3.7       Ni a ima na murendi na kha mafhungo ane a khou amba tshirendoni itshi?                (2)
                                                                                                [10]

                                         KANA

MBUDZISO 4 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

A ¹O¶AHO MUNAMBA NDI NNYI? – TT Mudau

1     A ¾o»aho munamba ndi nnyi?
2     N»uhu na tshikoli mu¼i wazwo ufhi?
3     Thumbu ndi dzi wanafhi
4     Dzi lilaho u ruthutha mipale iyi
5     Dzi none nga manona a shango
6     ¶ikandeni kha½o khei »ikandeni nandi
7     Ni pfe mutoli wa mbofholowo, ni gana!
8     Ni vhumbuluwe kha “king bed” ni khosi.
9     I¼ani, inwani ni khane sa ½amana
10    Ni si hangwe gwala ¼a mbofholowo
11    Ni si livhale mi¾odzi ya mulovha
12    ¶ikandeni ni kha mi¾odzi ya tshililo
13    Ni lilele u pwashekanya ha mbondo
14    Dza tshi¾alula, tshan»anguvhoni na tshikhuna.

4.1       Topolani ipfi ¼ine ¼a sumbedza/¾alutshedza zwithu zwavhuμi.                           (1)

4.2       Hu na mutaladzi une wa sumbedza uri vhathu a vha tei u hangwa zwithu
          zwa kale zwe zwa vha vhaisa. U topoleni.                                              (1)

4.3       Murendi u amba nga zwifhinga zwivhili tshirendoni itshi. Inwi zwi
          sumbedzeni.                                                                           (1)

4.4       Muhumbulo muhulwane tshirendoni itshi ndi ufhio?                                      (1)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      10             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                        NSC

4.5      Hu na he murendi a shumisa ndovhololo tshirendoni itshi. Hu sumbedzeni
         ni dovhe ni ambe uri o vha a tshi itela mini?                                        (2)

4.6      Sumbedzani uri u shumiswa ha ¼ifanyisi kha mutaladzi/vese 9 zwi ni
         thusedza hani u pfesesa tshirendo itshi?                                             (2)

4.7      Ni a ima na murendi na kha mafhungo ane a khou amba tshirendoni itshi?               (2)
                                                                                              [10]
                                        NA
VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO

MBUDZISO 5 (MBUDZISO NDAPFU)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso yo
»isendekaho khatsho.

LUVHOLELA LWA VHUTSHILO VHUNO – RL Ndlovu

1     Vhutshilo vhuno ha mahovhohovho
2     Lwendo luno lwo ambara gumbese
3     ·o ¾a¿waho muvhili nga mirenzhe na zwidavhula
4     Zwo¾he zwi ¾oμa ma½o a sa tati.

5     Mbilu ya vhutshilo vhuno
6     Ndi makwevho a miμifho
7     I konwa nga i¾o ¼a mpofu
8     Na ningo i hambelwaho nga vhuanzwo.

9     Vhutshilo ho dzhenwa nga phepho
10    Ho songa tshi¾ungu na munyavhili
11    Mbilu yaho i swifhalela mbaula ya mudude
12    Vhatshili vho shanduka nzietshikume na nyamurovheni.

13    Shango ¼ino ¼i fhedzi ¼i shaya sumbanμila
14    Ya muμi u re n¾ha ha thavha
15    Wa lwenzhe lu nyengaho
16    Lune lwa vha muzwala wa mbudzulo ya muya.

17    Ngavhe vhutshilo vhu nge phukha
18    Ndi musi mukwitani waho gwekwe ndi tshi rea
19    Uri vhu shone-vho vhu seme luvhilo lwaho
20    Lu fanywaho na lwa bupo tshikhalani.

21    Ndi nnyi kha ¼ino ¼a ½amusi?
22    Wa mihumbulo ya khuli
23    A sa hanyiho ha tshitavhili
24    A ngaho tshiendangolo tsha bambukwa thavhani.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      11               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                        NSC

Sengulusani n»ila ine kunangele kwa maipfi kwa ¾u¾uwedza ngayo thero ya
tshirendo itshi.                                                                              [10]

                                       KANA

MBUDZISO 6 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

LUVHOLELA LWA VHUTSHILO VHUNO – RL Ndlovu

1     Vhutshilo vhuno ha mahovhohovho
2     Lwendo luno lwo ambara gumbese
3     ·o ¾a¿waho muvhili nga mirenzhe na zwidavhula
4     Zwo¾he zwi ¾oμa ma½o a sa tati.

5     Mbilu ya vhutshilo vhuno
6     Ndi makwevho a miμifho
7     I konwa nga i¾o ¼a mpofu
8     Na ningo i hambelwaho nga vhuanzwo.

9     Vhutshilo ho dzhenwa nga phepho
10    Ho songa tshi¾ungu na munyavhili
11    Mbilu yaho i swifhalela mbaula ya mudude
12    Vhatshili vho shanduka nzietshikume na nyamurovheni.

13    Shango ¼ino ¼i fhedzi ¼i shaya sumbanμila
14    Ya muμi u re n¾ha ha thavha
15    Wa lwenzhe lu nyengaho
16    Lune lwa vha muzwala wa mbudzulo ya muya.

17    Ngavhe vhutshilo vhu nge phukha
18    Ndi musi mukwitani waho gwekwe ndi tshi rea
19    Uri vhu shone-vho vhu seme luvhilo lwaho
20    Lu fanywaho na lwa bupo tshikhalani.

21    Ndi nnyi kha ¼ino ¼a ½amusi?
22    Wa mihumbulo ya khuli
23    A sa hanyiho ha tshitavhili
24    A ngaho tshiendangolo tsha bambukwa thavhani.

6.1      Topolani ipfi ¼ine ¼a amba/sumbedza zwithu zwi ungeledzaho vhutshilo.                (1)

6.2      Hu na mutaladzi une wa sumbedza uri murendi o ¾ulutshela zwivhuya kha
         vhutshilo hawe. U topoleni.                                                          (1)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       12            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                         NSC

6.3      ¸eani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho nga ndima ya vhu½a.                         (1)

6.4      Ndi afhio maipfi e mu¿wali a a shumisa u sumbedza zwi¾havhi zwa
         vhutshilo zwi ¾anganiwaho nazwo vhutshiloni.                                        (1)

6.5      Ndi zwifhio zwe na guda tshirendoni itshi?                                          (2)

6.6      ·ifanyamuthu ¼o shumiswaho kha vese 19 ¼i ni thusedza hani u pfesesa
         tshirendo itshi?                                                                    (2)

6.7      Nμila ine murendi a vhona ngayo vhutshilo inwi ni vhona i tshi tendisea
         na? Tikedzani phindulo ya½u.                                                        (2)
                                                                                             [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                       30

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        13              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                          NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi.

MBUDZISO 7 (MBUDZISO NDAPFU)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

Sengulusani kubveledzelwe kwa khu»ano buguni iyi.                                               [25]

                                        KANA

MBUDZISO 8 (MBUDZISO PFUFHI)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

Vho-Luvhone vha tshi pfa zwine mufumakadzi wavho a khou vha humbudza
ngazwo, vha kotamela fhasi vha lidza na muludzi tshan»a tsho farelela tshitiko. 'Hei,
hafhu hu kha »i vha-vho na izwo zwikolo na dzigoloi dza hone; ha, are»i ri μo zwi
vhona zwenezwo; ni ri zwi a konwa nga muthu zwenezwi?' Vho-Luvhone ndi
mudededzi hafha tshikoloni tsha Mmbara Gammbani Miluwani. Ndi mudededzi ane
zwa zwino a vha na mi¿waha ine ya ¾oμou swika ya sumbe a tshi khou shuma
wonoyu mushumo wa vhudededzi. Mudededzi havha vha na mufumakadzi ane a
shuma Yunivesithi ya Venμa ¼aiburari sa muvhekanyi na mudzudzanyi wa dzibugu
zwenezwi matshudeni vho no dzi shumisa. Mu¾a hoyu wo fha¾utshedzwa nga
zwikope zwivhili, mutukana na musidzana. Vhana havha vhuvhili havho vha dzhena
tshikolo Pietersburg.

Muhumbulo wa u vha isa Pietersburg u dzhena hone tshikolo, ndi we wa bva na
havha Vho-Eme¼i vhe vha ri vhana vhavho vha nga si dzhene hafha kha ¼a Venμa sa
izwi vha tshi ri a hu na pfunzo, ine ya ri pfarara. Munna wavho vho edzisa nga hune
vha kona u ¾alutshedza nga ha vhuleme vhune ha bvelela musi vhana vha¾uku vha
tshi aluwa vha si na vhabebi tsini, ha tou vha hone u shela maμi n¾ha ha tombo.

'Ndi ri vhananga a vha tei u nukhelwa nga mililo i μaho na vhana vha hafha
zwikoloni hezwi zwa hayani. Nahone vhadededzi vha hone na zwikhuwa zwine vha
amba zwo vunμekana lune wa vhuya wa ofha na zwauri vhana vha vhathu a vha
khou gudiswa zwikalanga-shu. Vhone vha ri u bva tshe muthu a dzhena tshikolo a sa
μivhi u amba tshikhuwa na mukhuwa ene mu½e wa luambo a nga kona u tshi funza?
Hai, n½e vhananga a vha ¼iswi tshiganame ndo sedza lini. Arali vhone vha tshi ri a
vha na tshelede, vhuhulu n½e ndi μo gagadika nazwo, n½e ndi μo zwi kona, ndi nga
si la¾ele vhana sa khuhu lini.' Zwi μo ri musi zwi tshi rali, wa vho wana mulomo wa
Vho-Eme¼i wo no runzhuluwa wo no vha mungafha. A si mufumakadzi ane a lala na
khani hoyu, ha sa itwa zwine a tama zwone, vhuhulu u μo tou zwi ita nga khani
nahone nga tshavhukoma.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       14               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                         NSC

'N½e ndi vhona hu tshi μi vha na vhadededzi vhane vha μidina vhukuma zwi tshi μa
kha mushumo wa u funza vhana hafha zwikoloni. U kona tshikhuwa a si tshithu
tshine vhathu vha tea u fela tshone …'

8.1      Vhaambi mafhungoni aya vha khou vhilaedzwa nga mini?                                   (1)
8.2      Ndi mini tsho itisaho zwine zwa khou bvelela kha mafhungo aya e na
         vhala?                                                                                 (2)

8.3      Mu¾a uyu wa ¹hulwe u wanala vhuponi vhufhio?                                           (2)

8.4      Sumbedzani uri Vho-Eme¼i na Vho-Luvhone vha fhambana hani kha
         kutshilele kwavho.                                                                     (2)

8.5      ¸eani muhumbulo muhulwane une ra u wana nganeani iyi.                                  (2)

8.6      Ndi zwifhio zwo ¾u¾uwedzaho Vho-Eme¼i uri vha μidzhenise kha zwa
         vhugevhenga?                                                                           (2)

8.7      Zwine Vho-Luvhone vha ita zwi vha zwo vha ¾ana sa muthu-μe?                            (2)

8.8      ·ifurase ¼o talelwaho mafhungoni aya ¼i kwamisa hani kupfesesele kwa½u
         mafhungoni aya e na vhala?                                                             (2)

8.9      Vhushaka vhukati ha Dzhalagoma na Vho-Luvhone ni vhona vhu tshi μo
         sala vhu hani nga murahu ha u farwa ha Vho-Luvhone na mufumakadzi
         wavho?                                                                                 (2)

8.10     Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze
         phindulo ya½u.

         Vho-Eme¼i vho vha vha sa funwi zwone nga tshitshavha.                                  (2)

8.11     ¸angani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Rabannga o ri Vho-Luvhone a vha khwa¼ifai/swikeleli u wana tshelede
         ngauri ...

         A    vha ¿wala dzitsheke ngeno vha tshi μivha uri a vha na tshelede.
         B    bannga a yo ngo fha¾elwa u thusa muthu wa tshishai.
         C    vha koloda bannga tshelede nnzhi.
         D    ndi muthu mutwsu.                                                                 (1)

8.12     Zwiito zwa Vho-Luvhone nganeani iyi ni vhona zwi tshi ¾anganedzea? Ndi
         ngani ni tshi ralo?                                                                    (2)

8.13     Ambani vhupfiwa ha½u kha zwo bvelelaho ma¾hakheni a nganea iyi.                        (3)
                                                                                                [25]

                                        KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       15               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                         NSC

MBUDZISO 9 (MBUDZISO NDAPFU)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

Sengulusani kubveledzelwe kwa khu»ano buguni iyi.                                              [25]

                                        KANA

MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

Swondaha yeneyo nga matsheloni vhathu vho¾he vha vha vho no tindivhala
musanda vho tinga mu¾obvuma wo¾he u re henefho musanda. Ha ri vhamusanda
Vho-Nyamalwela vho no ¾anganedza vhueni havho mukoma Vho-Lugisani vha
thoma u ¾alutshedza shango zwe zwa vhuiwa nazwo Mphagane. Musi vhathu vho no
pfa uri a hu nga vhi na thuso i no μo bva Mphagane na uri shango ¼i fanela u
μivhonela nga u ita songesonge ya rannda dza fu¾hanu mu¾a mu¿we na mu¿we, ha
vha na u gungula huhulu.

A hu na na muthihi we a tendelana na heyo tshelede. Vhathu vho thoma u sola Vho-
Lugisani na khoro yavho. Vhanzhi vho vha vha tshi vho amba uri ndi khwine
tshikolo na yeneyo ki¼iniki zwi tshi kunda zwazwo.

Vhathu vho μo thoma u sea na u dzungudza dzi¾hoho musi hu tshi takuwa u¼a
ramabindu wa Dovhoni Vho-Makhado a tshi ri: 'A si lupfumo kana vhuhali ha
pfumo zwi itaho uri mu¾a kana lushaka lu bvele phanμa lini ndi u pfana na u
¾alukanya uri naa pfano zwi amba mini? Heyi tshelede a si nnzhi arali ri tshi khou
pfana ra dovha ra badela nga zwi¾uku. Hafhu muthu a tshi μi fha¾a nnμu khulu kana
a renga goloi nga tshelede i fhiraho afho kulekule a μi fhedza…' ha ri vha sa athu u
fhedza zwe vha vha vha tshi ¾oμa u amba, vhanna vha vha vho no vha fhindula nga
vhuhali: 'He vhone! Vha songo vhona vho pfuma vha humbula uri tshelede ndi
mavhudzi a si na vhusiwana! Mara vho μa fhano vha tshi khwankhwa zwino vho no
pfuma nga dzitshelede dzashu vha vho ri kolela!' Mu¿we-vho e nga fha¼a a ri, 'Naa
kani hu na tshikwekwe nga iyi tshelede? Hafhu muthu a nga μi fhura vhathu a
pfuma nga tshelede ro lala. Vhanna, ri fanela u bvisa ¾hoho sagani ra ¾alifha!'
Vhanzhi vho μi takuwa-vho kha u fhindula fhedzi vho¾he vho vha vha tshi
fhindulela thungo-thungo nahone swilini. Ndi afha-ha Vho-Makhado vha tshi
μidzulela fhasi vho shona na tshifha¾uwo tshi tshi sumbedza u dinalea. Fhedzi sa
munna vha μifara.

U¼a mu¿we ramabindu wa Dovhoni Vho-¸ethononda nga u vhona mafhungo a
sunga-sunga a sa pfadzi kha vhathu a ¾avhanya a μelwa nga mu¿we muhumbulo
muswa. O no elekanya zwavhuμi a sokou μiputa a konμelela a takuwa a ima a ri,
'N½e a thi khou kwamesa sunga-sunga nga maanμa lini, ndi mulayo wo vhewaho nga
khoro khulwane Maphagane …'
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      16               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                        NSC

10.1     Ndi nnyi we a vhilaedzwa nga songesonge ya rannda dza fu¾hanu hu sa
         athu u swikwa musanda Dovhoni?                                                       (1)

10.2     Tsho ¾u¾uwedzaho vha ti vha gemo ¼a rannda dza fu¾hanu ndi tshifhio?                 (2)

10.3     Mafhungo e na vhala afha a khou bvelela vhuponi vhufhio?                             (2)

10.4     Vho-Lugisani na Vho-Nyamalwela hu na hune vha fana na u fhambana
         hone kha sia ¼a kuvhusele na kuvhonele kwa zwithu. Vhambedzani.                      (3)

10.5     ¸eani muhumbulo muhulwane une ra u wana nganeani ino.                                (2)

10.6     Ndi zwifhio zwo ¾u¾uwedzaho vengo na vivho kha Vho-Lugisani na Vho-
         Mandiwana, Vho-Mukhotho na Vho-Mamidze?                                              (1)

10.7     Zwine Vho-Mamidze vha ita kha nganea iyi zwi vha ¾ana sa muthu-μe?                   (2)

10.8     ·ifurase ¼o talelwaho mafhungoni aya ¼i kwama hani kupfesesele kwa½u
         kwa mafhungo aya?                                                                    (2)

10.9     Ni vhona u nga kuvhusele kwa shango ¼a Mphagane ku μo vha hani nga
         murahu ha kuha¾ulelwe kwa khakhathi ya Dovhoni?                                      (2)

10.10    Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga Ee kana Hai. Tikedzani phindulo
         ya½u.

         Vho-Lugisani na Vho-Nyamalwela Singo vho vhengana u bva kale.                        (2)

10.11    ¸angani phindulo ine ya vha yone-yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Hu na zwe Vho-Lugisani vha zwi humbula u bveledzisa shango ¼a
         Mphagane, ndi zwi tevhelaho:

         A    U renga goloi ya u reilisa vhatukana.
         B    U khura midavhi ya u tambela bola.
         C    U bwisa maμi na u ita uri hu vhe na mabindu manzhi.
         D    U isa nduvho nnzhi musanda.                                                     (1)

10.12    Zwiito zwa Vho-Lugisani ni vhona zwi tshi ¾anganedzea naa buguni iyi?                (2)

10.13    Ambani vhupfiwa ha½u kha zwe zwa bvelela ma¾hakheni a nganea iyi.                    (3)
                                                                                              [25]

                                       KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        17               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                          NSC

MBUDZISO 11 (MBUDZISO NDAPFU)

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

Sengulusani kubveledzelwe kwa khu»ano buguni iyi.                                                [25]

                                        KANA

MBUDZISO 12 (MBUDZISO PFUFHI)

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho
khao.

'Vhone khotsi a Tshimangadzo, n½e ndi khou ri hoyu mulingo wo hulesa lune ri
khou fanela u tea u livhuha Mudzimu o ri ponyokisaho. Kana zwino ro vha ri tshi
»o vha ro no welela wee?'
'Maemu ni songo tamba nga mafhungo a sa tambiwi ngao lini. Vhone mmawe, ndi
khou humbula uri ndi ½ambe ndi gonye hangei ha vhakoma ndi vha ¾alutshedze uri
aḽa mafhungo e a vha a tshi »o dzudzunywa mafheloni a vhege o shandula
mulenzhe. ·o tsha musi zwino. Arali i iri ya vhu½a zwino, ndi kha »i e»ela zwifhio?
Ndi khwi½e ndo ya zwino sa izwi ndi tshi »i vutshela ngeyo mapholisani.'
'Zwi khou pfala ¿wananga,' ndi Vho-Nyalufhenene mme a Vho-·ialama vha tshi
fhindula. 'Vhone makhulu wa Tshimangadzo vha ri zwi a pfala, a ri nga »o sala ri
tshi ofha naa? Hafhu ndi khou amba ngauri vhaḽa vha½we vhe a vha e navho, ndi
amba vho shavhaho, a vha nga »o »a vha pferudzha metshisi n½e ra ralo u duga?
Hafhu vha songo hangwa uri kha vhuḽa vhurifhi ha Mawela o vha o amba uri u »o
takala n½e ndi tshi fa ndo rondolosa ma¾o sa a dzwirigondo. Mathina ngoho, muthu
u a shavhisa. Zwino n½e ndi fhano hafhu na vhuloi ndi sa vhu»ivhi, ndi fela ¼one
dambwa ngeno mukumbi ndi songo nwa naa?'

Vho-Lialama vho »i isa phan»a na u kwengweledza avha mufumakadzi wavho ane a
khou vhonala a tshi khou ofha vhukuma.
'Mufumakadzi wanga, ½owa yo vhonalaho a i lumi muthu. Vhathu kha vha e»ele.
Mudzimu o ri ponyokisa mulomoni wa i ḽaho, u μo ri linda nazwino. Kha vha ri ndi
¾uwe. Kha vha dzule zwavho afho masofani vha μi lavhelesele the¼evishini.'
'Zwa½u tshimbilani, ri½e vhavhili ri μo tou lala ro tou dzula. Na uho u eμela u kha μi
eμela dza fara naa ¿wananga? Mbilu ya muthu ya tshenuwa yo tshenuwa, khofhe dzi
a fhela. Mafhungo a hone wa a humbula u pfa na malofha a tshi shavha.'

12.1     Vhaambi mafhungoni aya vha khou vhilaedzwa nga mini?                                    (1)

12.2     Tshiitisi tsha zwine zwa khou vhilaedza avha vhathu afha mafhungoni e na
         vhala ndi tshifhio?                                                                     (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       18              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                         NSC

12.3     Vhathu avha vha khou amba mafhungo aya vhe ngafhi?                                   (2)

12.4     Sumbedzani hune Vho-Maemu na Vho-Sara vha fhambana hone.                             (3)

12.5     ¸eani muhumbulo muhulwane une ra u wana nganeani iyi.                                (2)

12.6     Ndi tshifhio tsho ¾u¾uwedzaho Mawela uri a ¾oμe u vhulaha Vho-Maemu?                 (1)

12.7     Zwine Mawela a ita nganeani iyi zwi mu ¾ana sa muthu-μe?                             (2)

12.8     ·iambele ¼o talelwaho 'O shandula mulenzhe' ¼i thusedza hani kha
         kupfesesele kwa½u kha tshipiμa tsha mafhungo aya e na vhala?                         (2)

12.9     Vhushaka vhukati ha mu¾a wa ha Ramasunzi na wa ha ·ialama ni vhona
         unga ho vha hani nga murahu ha u farwa ha Mawela.                                    (2)

12.10    Fhindulani ngauri Ee kana Hai, ni tikedze phindulo ya½u.

         Vho-Maemu vha a lowa.                                                                (2)

12.11    ¸angani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Mawela o thoma u vhenga Vho-Maemu nge a pfa ...

         A    ¿anga Vho-Muraga i tshi ri ndi vhone vhane vha khou mu lowa.
         B    vho-Sara mme awe vha tshi ri vha khou mu lowa.
         C    vho-Sara na Vho-Ma¾odzi vha tshi ri ndi vhone vhane vha khou mu
              lowa.
         D    a huna i re yone.                                                               (1)

12.12    Zwiito zwa Mawela nganeani iyi ni vhona zwi tshi ¾anganedzea naa?                    (2)

13.13    Ambani vhupfiwa ha½u nga zwo bvelelaho ma¾hakheni a nganea iyi.                      (3)
                                                                                              [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                        25

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      19              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                        NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

MBUDZISO 13 (MBUDZISO NDAPFU)

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi

MUTSHUTSHU – LL Mafenya

Sengulusani ni tshi sumbedza uri kubveledzelwe kwa mutambi dendele ku thusedza
hani kha u bveledza thero ya »irama iyi.                                                      [25]

                                       KANA

MBUDZISO 14 (MBUDZISO PFUFHI)

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi

MUTSHUTSHU – LL Mafenya

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

Ntshavheni: Vhoinwi vho na nyendo dza vhoinwi dzi sa fheli, ni a dina. A si kale-
            kale no vha no μi ya hone khosoni. Ndi ya zwino khoso ya hone?

Alice:         Ndi ya zwenezwi zwa mushumo. Hu μo vha ho ¾angana vhathu vho¾he
               vhane vha shuma na zwa mulayo. Hu khou ambiwa milayo miswa ine
               ya pfi i sedzuluswe hangei phalamenndeni. Zwino wa sa thoma
               zwavhuμi na vha¿we u mbo μi μiwana wo xela.

Ntshavheni: Ni khou tou amba uri vhathu vho¾he vhane vha shuma na zwa mulayo
            vha μo vha vha hone afho khosoni ya hone.Zwi tou pfala uri vha¿we a
            vha nga μo kona lini. Hafhu zwi no kundisa vhathu a zwi fheli. Zwino
            arali n½e nda vha ndi siho na inwi na vha ni siho zwi nga ita-shu?

Alice:         Ndi zwine vha khou pfa ndi tshi ri kani matshelo ndi vuwe ndi ye u
               dzhia mukegulu uri vha μe vha sale na vhana. Tenda na havha vho no
               ri thusa vha tshi μo vha vhe hone.

Ntshavheni: Hone inwi na dzula zwi na mini? Shango ¼o vhifha haano maμuvha, ri
            a vhuya ra wana nnμu i si na tshithu ngeno hu tshi μi vha na
            mukegulu. Na inwi ni khou tshimbilesa-vho mani. Itani ni tshi dzula
            zwi¿we. Hafhu ni mufumakadzi hezwi ni hafha, ni nga si tou
            tshimbila sa musidzana kana munna lini. Ni μo ya kha zwi¿we.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        20               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                          NSC

Alice:         Nda tou dzula lwendo hu tshi pfi ndi lwa mbamatshelo? Ndi μo ri ndo
               dzudzwa nga mini? Hafhu ho no dzudzanywa tshi¿we na tshi¿we. Na
               thikhithi dza bufho ro ½eiwa ½amusi na vhudzulo hodelani ho no
               bukiwa. Ndi khwi½e ndi tou ita ¼ene¼o ¼a mukegulu. Ndo vha ndi tshi
               μo ri na Khaukanani a μe navho sa zwine ra μiitisa zwone ri tshi fara
               dzinyendo.

14.1     Bulani uri vhaambi vha mafhungo aya vha khou amba vhe ngafhi.                          (1)

14.2     Muambi wa mafhungo aya o vha a na dzikhonani. ºwalani madzina
         mavhili.                                                                               (2)

14.3     Vho-Alice vho olwa sa mutambi-μe. Tikedzani phindulo ya½u.                             (2)

14.4     Nga nnμa ha u fhambana na Vho-Alice, hu na hu¿we he Vho-Ntshavheni
         vha fhambana na Funzani. ¹alutshedzani nga u pfufhifhadza.                             (3)

14.5     Ndi zwifhio zwe na guda kha μirama iyi?                                                (2)

14.6     Mafhungoni haya e na vhala zwi sumbedza Ntshavheni vhutshilo hawe ho
         shanduka vhukuma hu tshi vhambedzwa na u thomani. ¹alutshedzani nga
         u ita mbambedzo.                                                                       (1)

14.7     Vho-Alice vho bveledzwa sa muthu-μe?                                                   (2)

14.8     ·iambele ¼o talelwaho ¼i ¾u¾uwedza hani kupfesesele kwa½u kwa tshipiμa
         itshi tshe na vhala?                                                                   (2)

14.9     Phambano yo fhedza yo ita uri Alice a ¾uwe. A tshi luvheledzwa a ri ri
         fanela u thoma ra amba. Inwi ni vhona unga vho vha vha tshi ¾oμa u amba
         mini?                                                                                  (2)

14.10    Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze.

         Khonani dza Ntshavheni dzi a fana nga kutshilele                                       (2)

14.11    ¸angani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Tsho itisaho uri Vho-Ntshavheni vha sinyutshele Vho-Alice ndi ...

         A    vho vha vho no neta nga khoso dzi sa fheli.
         B    hu μo kunda muthu wa u sala a tshi lela vhana.
         C    vho vha vho no tshutshudzea.
         D    a vha ¾oμi vha tshi ya Transkei.                                                  (1)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         21            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                           NSC

14.12    Zwiito zwa khonani dza Ntshavheni, nga nnμa ha Funzani, zwi a
         ¾anganedzea naa?                                                                     (2)

14.13    Ambani vhupfiwa ha½u malugana na zwe zwa itea μiramani iyi.                          (3)
                                                                                              [25]

                                           KANA

MBUDZISO 15 (MBUDZISO NDAPFU)

MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe

Sengulusani ni tshi sumbedza uri kubveledzelwe kwa mutambi dendele ku thusedza
hani kha u bveledza thero ya »irama iyi.                                                      [25]

                                           KANA

MBUDZISO 16 (MBUDZISO PFUFHI)

MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸EFEFE

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

Vho-Buku¾a:      Ndi nde¿wa he¼i μithu. Ni a μivha ni songo imelela ¿wana a tshi
                 khou ita zwa vhunde¿wa na mazwifhi!

Vho-Takalani:    O zwifha nge a ri mini?

Vho-Buku¾a:      Dzi ngafhi ndilo dza vhuswa dze a vha a tshi khou ¼ela khadzo?
                 Zwino inwi ni mu imelela ngeno a tshi khou amba mazwifhi?

Vho-Takalani:    Muthu a tshi fhedza u ¼a u dzula na ndilo dze a ¼ela khadzo? Kana
                 u dzi vhea hune dza tea u vhewa hone?

Vho-Buku¾a:      U tou vha nde¿wa hoyu ¿wana wa½u! Zwino μivhani zwauri n½e
                 hovhu vhunde¿wa vhune a vha naho n½e ndi μo vhu hamula.

Vho-Takalani:    Ndi nde¿wa ngau a ita mini? Nazwino a hu shayi zwine vha khou
                 farela khae vha tshi khou tou kundwa u mu vhudza. Zwi amba uri
                 μuvha ¼i¿we na ¼i¿we hoyu ¿wana u fanela uri a tshi vha vhona a
                 dzumbame musi. Hai! A si zwone hezwi zwine vhone vha khou
                 tshilisa zwone kha vhana! Na muthu o tea u dzula a tshi nga dada
                 kha vhana vhe a tou beba? A dzulefhi ngauri haya hawe ndi fhano?

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         22               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                           NSC

Vho-Buku¾a:      Na khezwi uyu ¿wana ni tshi nga ni a mu imelela? ¶uvha ¼i¿we na
                 ¼i¿we musi ndi tshi lingedza u mu onyolosa inwi ni μi dzhenelela
                 nga vhukati.

Vho-Takalani:    A thi khou tou mu imelela lini. A si u onyolosa hezwi zwine vha
                 khou ita zwone. Zwi vhidzwa u ¾hupha ¿wana hezwi zwine vha
                 khou itwa.

Vho-Buku¾a:      Ndi nnyi o ni vhudzaho zwenezwo? Na kani ndi izwi zwidzangano
                 zwa vhafumakadzi zwine vhathu vha khou fhurana ngazwo? Ndi
                 amba hezwi zwine na anzela u ya mi¾anganoni yazwo.

Vho-Takalani:    Vha khou ambiswa nga mini zwenezwo?

Vho-Buku¾a:      Nga u μiitisa ha½u.

Vho-Takalani:    Zwithu zwo khakheaho zwi tea u tou ambiwa khotsi a vhananga.
                 Havha vhana ndi vhavho vho¾he. Ngauralo vha fanela u vha fara
                 vho¾he u fana.

Vho-Buku¾a:      N½e ndo neta nga u kowela ha½u. Ndi na nμala kha ndi lugiseliwe
                 zwi¼iwa.

Vho-Takalani:    I¼o ¼o naka. Zwi¼iwa ndi a vha lugisela. (Vha a bva)

Vho-Buku¾a:      (Vha tshi sala vha tshi amba vhe vho¾he)  U ya penga hoyu
                 musadzi. Hoyu mutukana ndi fanela u dzula ndi tshi khou mu
                 kadzinga.

16.1     Vhaambi vha mafhungo aya vha khou amba vhe ngafhi?                                       (1)

16.2     Bulani madzina a vhana vhane vha khou ambiwa.                                            (2)

16.3     Vho-Takalani vho olwa sa mutambi-μe? Tikedzani phindulo ya½u.                            (2)

16.4     Nga nnμa ha u shengedza hohu ho vusaho heyi tsemano, hu na hu¿we he
         Vho-Buku¾a vha hu ita kha onoyu. ¹alutshedzani nga u pfufhifhadza.                       (3)

16.5     Ndi zwifhio zwe na guda kha mafhungo aya e na vhala?                                     (2)

16.6     Vhambedzani nμila ine avha vhavhili vha dzhia ngayo pfanelo dza vhathu.                  (1)

16.7     Ntshengedzeni o bveledzwa sa muthu-μe kha μirama iyi?                                    (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       23               DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                         NSC

16.8     ·ifurase ¼o talelwaho ¼i ¾u¾uwedza hani kupfesesele kwa½u kwa μirama iyi?      (2)

16.9     Ndi zwifhio u ya nga muhumbulo wa½u zwine zwa nga bvelela nga ¿wambo
         wa u sa vhiga zwiito zwi fanaho na zwa Vho-Buku¾a mapholisani?                 (2)

16.10    Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze
         phindulo ya½u.

         Thandululo ya thaidzo ya Ntshengedzeni yo konadzeiswa nga thuso ya
         Muofhe.                                                                        (2)

16.11    ¸angani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho.

         Tsho itisaho uri Vho-Buku¾a vha sinyutshele mutukana wavho tsha
         vhukuma ndi:

         A    Uri ho ngo sheledza miri.
         B    Ha khou vhala.
         C    O dzula tsini na mme awe.
         D    U vha fhindula nga tshiambela.                                            (1)

16.12    Ni vhona zwiito zwa Ntshengedzeni zwi tshi ¾anganedzea? Ndi ngani ni
         tshi ralo?                                                                     (2)

16.13    Ambani vhupfiwa ha½u malugana na zwo bvelelaho buguni iyi.                     (3)
                                                                                        [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                  25
                                                         MARAGAGU¹E:                    80

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Feb March 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2012/30dbf094-8001-4e9c-93f2-7e124e4ac2aa) — Tshivenda HL · QP · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2012/f0b4d977-fb15-461a-a079-18453a2689e4) — Tshivenda HL · QP · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2012/c4d366ee-9c94-4320-9c52-a7d4eacdd11a) — Tshivenda HL · QP · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018/04954879-5cb6-4b94-91a8-7296117e0825) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017/6d02ec6d-9671-4a25-8aad-db3c9fd6624e) — Tshivenda HL · QP · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016/3e2c95e6-b21c-438a-908c-aeeae24dedef) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
