# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2013 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the Feb March 2013, 24 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2013-memo/a12611ec-8754-4199-bed6-2f5de3a77e55
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2013-memo/a12611ec-8754-4199-bed6-2f5de3a77e55)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2013 · tshivenda. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2013/29142fe6-8d52-460e-8765-568553857fab) — QP · 2013 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2013

                                  MEMORANDAMU

MARAGA: 80

                         Memorandamu uyu u na masia¾ari a 24.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           2             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

MBUDZISO 1 (MBUDZISO NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE:               Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i
re mafhedziseloni.

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
•   Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
•   Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei:
    o    Maraga 3 arali e kha khoudu 6–7
    o    Maraga 2 arali e kha khoudu 4–5
    o    Maraga 1 arali e kha khoudu 0–3

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
magumoni a memorandamu uyu.

Nelson Mandela – LR Ndlovu

Zwifanyiso zwa muhumbulo ndi n»ila ine murendi a shumisa ngayo figara dza
muambo dzo fhambanaho u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo ngadzo.
¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone.
•    Tshirendo itshi tshi amba nga zwe Vho- Nelson Mandela vha ¾angana nazwo
     vha tshe mu¾uku. Tshi¿we hafhu u pfa vhu¾ungu musi a tshi vhona muvhuso
     wa tshi¾alula/khethano nga muvhala, wo tambudza Vho-Nelson Mandela. Izwi
     zwo¾he zwo itiswa nge Afrika Tshipembe ¼a shaya n»ivho ya uri ¼i khou
     tambudza murangaphan»a wa lushaka. Hezwi murendi o zwi bveledza nga u
     shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo kana figara dza muambo dzi tevhelaho:
•    Vese 1, murendi o shumisa ¼iedzamuthu ¼ine ¼a vha ' musi vun»u ¼a Qunu ¼o
     »ihwala' ¼ine ¼a amba musi Nelson Mandela a tshi ¾o»ou bebiwa.
•    Vese 2, murendi o shumisa ¼ifanyisi ¼ine ¼a vha 'thumbu i tshi lumaluma sa ya
     mubvana mirini' zwine zwa amba uri vhu¾ungu he ha pfiwa musi vha tshi swika
     vhu fana na ha mubvana o »ihwalaho ane a khou ¾o»a u beba.
•    Vese 3, ¼iambele '¼i tshi tsa mirini nga duka-duka' zwine zwa amba musi Nelson
     Mandela a tshi bebiwa.
•    Vese 10, ¼ifanyamuthu/·ivhuvhisi 'tshi¾uhu na vhuloi zwe Tswane ¼a ita' ndi
     tshi¾uhu tshe Afrika Tshipembe ¼a itela Nelson Mandela.
•    Vese 11, ¼ifanyamuthu/·ivhuvhisi ' maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a
     hwesa' zwine zwa amba vhua»a ha u pfisa Nelson Mandela vhu¾ungu nga u
     mu valela Robben Island.
•    Vese 12, ¼ifanyamuthu 'mbonzhe dze Bantu Education ya phula' ndi vhu¾ungu
     ho vhangwaho nga pfunzo ya Bantu Education ndi zwone zwe Vho-Mandela
     vha tambudzelwa zwone.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           3             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

•     Vese 16, ¼ifanyisi 'ndi musi sa makumba ¼o tenengedza' zwine zwa amba uri
      Vho-Mandela vho vha vha tshi »o vha vho farwa zwavhu»i.
•     Vese 17, ¼ifanyisi '... sa lukhan»a marubini tshiunzani ¼a nusa' zwine zwa amba
      u alusa Nelson Mandela, Afrika Tshipembe ¼o mu dzudza fhethu ha vhu»i.

MAPENDELO
Murendi o kona u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo kha u bveledza ¾halutshedzo
ya tshirendo itshi nga n»ila i fushaho.                                                         [10]

MBUDZISO 2 (MBUDZISO PFUFHI)

Tsho phulea – TZ Ramaliba

2.1      Muthada na u amba hu tshi vho ¾oµwa. U vho tama u kovhekana
         mihumbulo na vha¿we vhathu.                                                            (2)

2.2      Wa u ¾anganedza na u takalela ¿wana a »aho arali a na mutakalo wavhu»i
         naho a songo »a nga n»ila yo teaho.                                                    (2)

2.3      Murendi u ¾oµa u ri vhudza uri ha sa tou vha na tshikhakhisi zwo
         lavhelelwaho zwi nga µi itea.                                                          (2)

2.4      ·inanedzi/¼ifanyamuthu;¼imuthufhadzi: u khou ½a½isa u vhidziwa ha
         ¿wananyana uyu hu sa vhalei/khombole dzi nga si µivhe mbalo tshi µivhaho
         mbalo ndi muthu/u ¾oµa ri tshi µivha uri vha mu vhidzaho vho vha vho
         µalesa.                                                                                (2)

2.5      U na muya wa u hangwela naho ¿wana o khakha a namba a mu ¾anganedza
         na ¿wana wawe.                                                                         (2)
                                                                                                [10]

MBUDZISO 3 (MBUDZISO PFUFHI)

Zwifhondo zwo salaho zwi zwo¾he – NA Milubi

3.1      Ro vha ro ¾amba nga mukhaha. Vho vha tshi khou µiphina nga maanµa.                     (2)

3.2      Ndi wa u ¾angula vhutshilo ha mme lwa tsho¾he musi vhe madakaloni.                     (2)

3.3      U ri vhudza nga ha u guma/ fhela ha vhutshilo ha mme.                                  (2)

3.4      ·ifanyamuthu: u khou bveledza muhumbulo wa u shonisa vhavhulahi vhe
         vha vhulaha mme a vhana vho ambiwaho tshirendoni itshi.                                (2)

3.5      Murendi u vhonala e na muya wa u vhavhalela vhana vho vhulahelwaho
         mme vha sala vha tshi tambula.                                                         (2)
                                                                                                [10]
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           4             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

MBUDZISO 4 (MBUDZISO PFUFHI)

Tshililo tsha tsiwana – TA Ravhanga

4.1      Nge vha re nn»a vha shanduka madzingan»evhe. A vha pfi zwine tsiwana
         ya khou lilela zwone.                                                                  (2)

4.2      Ndi wa u lila ha tsiwana i tshi ¾oµa thuso ya sa wane muthusi.                         (2)

4.3      U ri vhudza nga ha vhu¾ungu vhune tsiwana(vhathu vha Mudzimu) ya/vha
         ¾angana naho vhutshiloni.                                                              (2)

4.4      Ndi ¼imethafore: u khou bveledzisa muhumbulo wa u dzulela u lila ha
         tsiwana i tshi shulula mi¾odzi.                                                        (2)

4.5      U vhavhalela tsiwana kha thambulo ine ya khou ¾angana nayo ngeno
         vhathu vha si na muya wa u i thusa.                                                    (2)
                                                                                                [10]

VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO.

MBUDZISO 5 (MBUDZISO NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
magumoni a memorandamu uyu.

Vhutshilo ha shango ¼ino – TN Makuya

MARANGAPHAN¶A
Zwiga zwa u vhala ndi zwiga zwine murendi a zwi shumisa kha mitaladzi/vese u
bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo. Zwiga zwenezwi ndi zwi ngaho; tshithoma,
khoma, tshivhudzisi, garukela, kho¼oni na semikholoni.
¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. Murendi u
shumisa zwiga zwa u vhala u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo tshawe.

DZIMBUNO
Kha tshirendo hetshi murendi o shumisa zwiga zwa u vhala zwi tevhelaho u
bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi, khoma na tshithoma.

Kha vese 1–3, murendi o shumisa tshiga tsha u vhala tsha khoma u sumbedza uri
mihumbulo ine a khou i amba a yo ngo fhelela. Afha u vha a tshi khou sumbedza uri
shangoni he¼i ¼ine ra khou tshila kha¼o ndi ¼o »alaho zwithu zwi kon»aho na zwi
pfisaho vhu¾ungu.
Kha vese 4, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa uri vhu¾ungu na
zwithu zwenezwo zwi kon»aho zwi wanala kha vhathu vho¾he (vhapfumi na
vhashai).
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           5            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

Murendi kha vese 5–7, o shumisa khoma u sumbedza uri mihumbulo ine a khou i
amba a yo ngo fhelela. U sumbedza uri muthu a bvelelaho vhutshiloni u vha wa u
shengela na u pfa vhu¾ungu.
Vese 8, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa uri u tambula na
vhu¾ungu vhune muthu a vhu pfa vhutshiloni zwi ita uri a nete kha zwine a vha
khazwo.

Kha vese 9–11, murendi o shumisa khoma u sumbedza hafhu uri mihumbulo ine a
khou i amba a yo ngo fhelela. U ri muhali na goswi vho¾he a vha »iphini nga
vhutshilo.
Vese 12, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa uri vhutshilo vhu
dzulela u ri tambudza ra lila ri sa fhedzi.

Vese 13–15, murendi o shumisa khoma u sumbedza mihumbulo ine a khou i amba
uri a yo ngo fhelela. U sumbedza uri ri tshila nga nyofho zwa ita uri vhutshilo vhune
ra vhu tshila vhu si vhe ha vhu»i.
Vese 16, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wawe u sumbedza uri
zwivhuya zwine ra vha nazwo a zwi tsha vhonala nga n¾hani ha nyofho.

Kha vese 17–19, murendi o shumisa khoma u sumbedza uri mihumbulo ine a khou i
amba a yo ngo fhelela ya uri vhutshiloni ri tshila ri tshi lila ra dovha ra takala.
Fhedzi-ha dakalo ¼ashu ¼i ¾ulwa nga maneto ane ra vha nao vhutshiloni.
Vese 20, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa u sumbedza uri
vhutshiloni ma¾hupho a ri »ela nga u ¾avhanya ndi ngazwo ri tshi neta.

Vese 21–22, murendi o shumisa khoma u sumbedza uri mihumbulo ine a khou
amba a yo ngo fhelela u ri musi ri tshi ri ri a »iphina vhutshilo vhu mbo »i thithisa
mi»ifho yeneyo.
Vese 23, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa uri musi ro
thithiswa mi»ifho hu sala ho »ala zwililo. Vese 24, murendi o shumisa tshithoma u
vhina muhumbulo wa u tshila vhu¾unguni nge ra shaya dakalo.

MAPENDELO
Murendi o kona u shumisa zwiga zwa u vhala nga n»ila i fushaho u bveledza
¾halutshedzo ya tshirendo itshi.                                                                [10]

MBUDZISO 6 (MBUDZISO PFUFHI)

6.1      Mbolela. Luvholela lwa ½otshi lwa dzhena ½amani ya muthu u pfa
         vhu¾ungu.                                                                              (2)

6.2      Vhutshilo vhu tambudza vho¾he vha re na maan»a na vha ofhaho.                          (2)

6.3      ·ifanyisi: u sumbedza vhu¾ungu vhune ha tambudza vhathu vha tshi khou
         tshila.                                                                                (2)
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           6            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

6.4      Vhutshilo ho »ala ma¾hupho madzuloni a mi»ifho.                                       (2)

6.5      Ee, ngauri vhathu vha dzulela u tambula vhutshiloni madzuloni a u
         »iphi½a.                                                                              (2)
                                                                                               [10]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                       30

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           7             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: NGANEA

MBUDZISO 7 (MBUDZISO NDAPFU)

TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA

KHA VHA DZHIELE NZHELE:               Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i
re mafhedziseloni.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
•   Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
•   Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    o    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    o    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    o    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

MARANGAPHAN¶A
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou bvelela hone. Hu nga vha
mahayani kana dziµoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine
muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha kutshilele kwa muanewa.
Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u
bva i tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ri ndi zwine mu¿wali a khou rera
ngazwo.

DZIMBUNO
•  Thero ya nganea iyi yo µisendeka kha zwa uri vhuhovheleli ho kalulaho vhu
   fhedza ho dzhenisa muthu khomboni sa kha vhugevhenga. Vhathu kha ri
   fushee nga zwine ra vha nazwo ri si µidzhenise kha vhugevhenga vhune vhu sa
   vhuedze tshaho.
•  U bveledza thero heyi mu¿wali o shumisa fhethuvhupo (Venµa) ¼o bvelelaho, ri
   pfa nga ha ¼okhishi ya ¹hohoyanµou hune Vho-Luvhone vha dzula hone.
•  Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho ndi vhathu vho dzulaho zwavhuµi
   nahone vhuvhili havho vha a shuma.
•  Siangane ya hoyu mu¾a wa ha ¸e¾hulwe ya u dzula ¼okhishini, u shuma ha
   Vho-Luvhone sa mudededzi na ha Vho-Eme¼i ¼aiburari i ita uri mu¾a hoyu u
   vhe na vhuhovheleli. Vha tshilela u ¾oµa u vhonwa nga u isa vhana vhavho
   zwikoloni zwi µuraho, na u koloda thundu i µuraho nga one mavhonwa.
•  Zwikolodo zwi ½a½a u µala ngauri i¾ali na madzanga ndi manzhi.
•  Vhubindudzi henefha Venµa vhu hone, Vho-Luvhone vha lingedza u koloda
   tshelede kha Luambo ane a vha ramabindu, zwa µi bala.
•  Bannga dzi a kolodisa vhathu masheleni. Vho-Luvhone vha lingedza u kololoda
   tshelede banngani fhedzi vha konµiselwa nga muvhala wa lukanda lwavho.
•  Vho-Luvhone vha farwa tshanµa nga murathu wavho Dzhalagoma wa ¼ivemu.
•  Mu¾a hoyu wo fhedza wo dzhena kha zwa vhugevhenga hu u itela u wana
   tshelede, Vho-Eme¼i vha rengisela matshudeni mbanzhe Yunivesithi ya Ven»a.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           8           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

•     Vho-Luvhone vha reilela magevhenga goloi musi vha tshi ya u ita zwa
      vhugevhenga.
•     Vhutshilo ha vha havhuµi kha mu¾a uyu nga tshelede ya u tswa na u rengisa
      mbanzhe, vha ita na u wana ¾honifho vhathuni.
•     Mulayo u ita wawo mushumo, Vho-Eme¼i vha farwa nga mapholisa.
•     Kha tshifhinga tshenetshi tsho µalaho tshanµanguvhoni vha fhedza vho bva.
•     Izwi zwi ita uri vha tou ½a½a u fa luvalo.
•     Ndi nga tshifhinga tshenetshi hune na Vhakhreste vha vha vhe kha wavho
      mushumo wa u losha/renda Mudzimu.
•     Magevhenga, sa vhathu vho faho dzimvalo, vha pulana u homboka vhana vha
      Mudzimu vhe kerekeni.
•     Mudzimu u ita mushumo kha Dzhalagoma a mbo rembuluwa.
•     Dzhalagoma u la¾a vhutshilo hawe ha vhutshinyi, vhuhwarahwara na vhuvemu,
      a ambulula zwiphiri zwo¾he a tshi itiswa nga u rembuluwa hawe afha kerekeni.
•     Vhunga mulayo u n¾ha ha zwo¾he, magevhenga aya a fhedza o farwa.

MAPENDELO
Mu¿wali kha u pendela bugu iyi o kona ngauri zwi khagala uri Siangane na
fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo khulwane kha u bveledza thero. Vho-
Luvhone na mufumukadzi wavho vha tshi ¾u¾uwedzwa nga izwi zwo¾he vho fhedza
vho dzhena khomboni i sa bvei vha fhelela thumbuni ya lukhohe.                                [25]

                                           KANA

MBUDZISO 8 (MBUDZISO PFUFHI)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

8.1      Vho-Luvhone vha na mbilaelo ya u vha zwikolodoni, vho dzheniswa
         zwikolodoni nga Vho-Eme¼i mufumakadzi wavho ngauri vha funesa zwa
         n¾ha.                                                                                (2)

8.2      Vho-Luvhone vha khou humbula u badela zwikolodo zwo¾he khathihi na u
         vhudza mufumakadzi wavho Vho-Eme¼i uri tshelede ye vha i wana ndi
         ¾hukhu.                                                                              (2)

8.3      Ndi ha u µidzhenisa zwikolodoni zwine vha sa vhe na mbetshelwa ya u zwi
         badela. Ndi zwone zwo itaho uri vha fhedze vha tshi vho lavhelesana na
         mulayo.                                                                              (2)

8.4      - Vha isa vhana zwikoloni zwa u µura.
         - Vha kombetshedza Vho-Luvhone munna             wavho    u   renga     nnµu
           Tshitandani, na zwi¿we zwi pfalaho.                                                (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           9           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

8.5      Vho-Eme¼i vha vhona zwikolodo i si thaidzo ngauri vha sokou zwi
         engedzedza zwi tshi ya ngeno Vho-Luvhone zwikolodo i thaidzo khulu
         khavho ngauri zwi vha kunda u badela.                                                (2)

8.6      Mu¿wali u khou ¾oµa uri vhathu vha fushee nga zwine vha vha nazwo
         ngauri vha nga µidzhenisa kha vhugevhenga vhune ha sa vhuedze tshaho.                (3)

8.7      Vho-Eme¼i ndi muthu ane a ¾onga, vha na vhuhovheleli na u funesa zwa
         n¾ha, vha vhonala vha sa ¾honifhi munna wavho.                                       (3)

8.8      D. Tshelede ya vhugevhenga yo vha i tshi khou dzhena nga vhunzhi.                    (1)

8.9      Murero u khou bvisela khagala vhuµipfi ha Vho-Luvhone malugana na
         zwikolodo zwa muµini wavho uri arali vha zwi thivhele hu tshe na
         tshifhinga. Vho-Luvhone vho lenga u zwi thivhela na ngoho zwo vha balela
         vha fhedza vhe khakhathini.                                                          (3)

8.10     Zwiito zwa Vho-Luvhone a zwi ¾anganedzei, vha tendelela zwo¾he zwine
         Vho- Eme¼i mufumakadzi wavho vha ri vha ite. Vha litsha na mushumo vha
         tshi itela vhugevhenga.                                                              (3)

8.11     Ndo vha ndi tshi nga vha ha¾ulela u dzula dzhele mi¿waha yavho yo¾he
         ngauri vha khou ita zwo khakheaho. Vho vhulaha vhathu vha si na
         mulandu na u ¾u¾uwedza vhana vha vhathu kha u shumisa zwidzidzivhadzi.
         Na zwi¿we zwi no pfala.                                                              (2)
                                                                                              [25]

                                           KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          10             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

MBUDZISO 9 (MBUDZISO NDAPFU)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

KHA VHA DZHIELE NZHELE:               Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i
re mafhedziseloni.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
•   Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
•   Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    o    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    o    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    o    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

MARANGAPHAN¶A
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou bvelela hone. Hu nga vha
mahayani/zwikoloni/muµini kana dziµoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho
muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha
kutshilele kwa muanewa. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana
kha mafhungo a bugu u bva i tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ri ndi zwine
mu¿wali a khou rera ngazwo.

DZIMBUNO
•  Fhethuvhupo ha iyi bugu ndi Venµa mahayani kha tshifhinga tsha vhukati sa
   Mphagane hune ha vha mahayani na Dovhoni hune ha vha na mavhengele a
   musalauno, ki¼iniki na zwikolo.
•  Mivhundu ine ya nga Tshiozwi, Marombeni, Hamutiba na Dovhoni i laulwa
   nga vhakoma.
•  Mphagane ndi hone musanda muhulwane hune ha sengwa milandu yo¾he.
•  Kha kusi kwa Tshiozwi ndi hone hune ha wanala Vho-Joel Lugisani, Vho-
   Mamidze na Vho-Mandiwana Langanani.
•  Thero ya nganea iyi ndi ya uri wa itela mu¿we vhuvhi wo dzumbama zwi
   fhedza zwo bvela khagala wa dzhena khakhathini, i ¾u¾uwedziwa nga
   fhethuvhupo hune ha vha Venµa, Vho-Lugisani vha vha ¼ikhotsimunene ¼a
   musanda Mphagane vha dovha vha vha khonani ya Vho-Mphaga.
•  Marombeni hu na vhamusanda Vho-Khangale Mukhotho vhane vha vha
   khonani khulu ya vhavenµa Vho-Mandiwana vha Tshiozwi.
•  Siangane i ita uri vhamusanda Vho-Khangale Mukhotho na Vho-Mandiwana
   vha ite zwine vha funa afha musanda zwa u vhenga Vho-Lugisani.
•  Vhavenµa Vho-Mandiwana ndi vhone mudzulatshidulo wa khoro ya
   Mphagane.
•  Hamutiba hu na gota Vho-Tshisikhawe Mutibammela vhane vha konana na
   Vho-Lugisani vha Tshiozwi.
•  Dovhoni hu na Vho-Nyamalwela Singo vha mufumakadzi.
•  Ri wana mi¿we milandu i tshi sengwa khoroni ya musanda ngeno mi¿we i tshi
   sengwa ha madzhisi¾ara¾a.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          11           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

•      Henefha Dovhoni hu dovha ha vha Venµa hu re na maµi o tou gwiwaho,
       tshikolo, ki¼iniki na mavhengele a zwikambi na a u rengisa zwi¼iwa zwo
       fhambanaho.
•      Tshedza tsho¾he tsha Dovhoni tsho µiswa nga Vho-Lugisani vhane vha vho
       vhengwa ngauri afha Dovhoni he ha vha hu na miµi ya 20 yo no vha 600.
•      Vho-Lugisani musi vhe Dovhoni vha lu¾anywa na khosi Vho-Mphaga vha
       Mphagane nga u pfi vha ¾oµa vhuhosi zwi si zwone.
•      Ri wana hu tshi thaiphiwa marifhi nga Tshammbenga wa Vho-Sara hu tshi
       lu¾anywa Vho-Lugisani na Vho-Nyamalwela Singo vha Dovhoni.
•      Vhumbulu uvhu vhu dzhenisa Vho-Lugisani khakhathini vha ¾oµwa u
       thuntshiwa nga vhamusanda Vho-Mphaga.
•      Fhedzi-ha zwo µo wanululwa uri Vho-Lugisani a vha na mulandu vhaiti vha
       vhumbulu vha fhedza vho dzhena khakhathini.

MAPENDELO
Mu¿wali o kona u bvisela khagala fhethuvhupo na siangane zwine zwa bvisela
khagala thero nga nµila i fushaho nganeani iyi.                                                [25]

                                           KANA

MBUDZISO 10 (MBUDZISO PFUFHI)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

10.1      Vhafunzi Vho-Mamidze vho vha vha tshi khou ¾oµa u vha thusa kha
          mafhungo a tshimbevha ane vha khou a luka. Ho vha hu tshi khou
          langaniwa u vhulaha Vho-Lugisani nga nµila yo ¾alifhaho.                             (2)

10.2      Ndi wa tshikwekwe tsha u ¾oµa u vhulaha Vho-Lugisani nga nµila yo
          ¾alifhaho.                                                                           (2)

10.3      Ndi ha u ¾oµa u pfisa Vho-Lugisani vhu¾ungu ngeno hu si na zwe vha
          tshinya.                                                                             (2)

10.4      -   Vho dzudzanya u pfulusa Vho-Lugisani Tshiozwi uri vha ye Dovhoni.
          -   U vha lu¾anya na vhamusanda Vho-Mphaga.                                          (2)

10.5      Vho-Lugisani vho vha vha tshi funa ngoho ngeno vhafunzi Vho-Mamidze
          vha si na ngoho vho µala vhumbulu.                                                   (2)

10.6      U ¾oµou sumbedza uri vhumbulu na tshimbevha a zwo ngo luga ngeno u
          shuma nga nungo dzo¾he zwi tshi vhuyedza.                                            (3)

10.7      Sa mufunzi ane a si vhe na ngoho a re na vivho na vhumbulu nahone a
          tshilaho a tshi ¾oµa u pfisa vha¿we vhu¾ungu naho hu si na zwe vha
          khakha.                                                                              (3)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          12           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

10.8     B. vha sukumedzelwa tshaloni tsha Muana¼o Ra¼ineba.                                    (1)

10.9     ·i ri thusedza u µivha uri Vho-Lugisani na Vho-Mamidze vho vhuya vha
         vha dzikhonani dzine dza vhudzana zwiphiri zwo¾he. Zwi a leluwa u
         vhambela maano muthu ane wa muµivha.                                                   (3)

10.10    Zwi a ¾anganedzea, ngauri ndi muthu o µiimiselaho u fha¾a shango na u
         imela ngoho vhutshiloni havho.                                                         (3)

10.11    Ndo vha ndi tshi nga vha ha¾ulela u dzula dzhele mi¿waha yavho yo¾he
         ngauri vha khou ita zwo khakheaho zwa u tambudza Vho-Lugisani hu si na
         tshe vha tshinya nga mulandu wa vivho fhedzi. Na zwi¿we zwi no pfala.                  (2)
                                                                                                [25]

                                           KANA

MBUDZISO 11 (MBUDZISO NDAPFU)

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
•   Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
•   Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    o    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    o    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    o    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

MARANGAPHAN¶A
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou bvelela hone. Hu nga vha
mahayani/zwikoloni/muµini kana dziµoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho
muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha
kutshilele kwa muanewa. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana
kha mafhungo a bugu u bva i tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ri ndi zwine
mu¿wali a khou rera ngazwo.

DZIMBUNO
•  Thero ya bugu iyi ndi ya uri vhutendatenda kha zwa vhuloi vhu a wedza
   khomboni.
•  Fhethuvhupo ndi mahayani o bvelelaho fhedzi hu kha µi vha na vhathu vhane
   vha tenda kha vhuloi.
•  Siangane ya bugu iyi ndi ya uri Mawela sa dendele u aluwa mahayani hune
   vhathu vha hone vho dzulelana. Muµini wa hawe u dzula na mme Vho-Sara.
   Vhathu vha tendaho kha vhuloi.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          13             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

•      Ri pfa Mawela a tshi dzhena tshikolo Yunivesithi ya Kwazulu Natala.
•      Siangane i ita uri Mawela a aluwe a tshi tenda kha zwa vhuloi.
•      Hu wanala ¼ibwa ¼o faho giratshini. Vho-Ma¾odzi vha ya u vhonisa ha ¿anga
       Vho-Muraga.
•      Vha vhuya hu tshi tshi pfi muloi ndi Vho-Maemu.
•      Mawela o zwi pfa vha tshi khou amba na mme awe a thoma u vhenga Vho-
       Maemu.
•      U ¿wala lu¿walo a tshi amba uri u ¾oµa u vha fhisedzela, zwi itwa nga muya wa
       vhukhomurethe.
•      Mawela u ¾oµa makhomurethe uri vha mu thuse u fhisedzela Vho-Maemu.
•      U wanetshedzwa a tshi ¾oµa u vha fhisedzela vha mbo µi mufara.
•      U vhidzelwa mapholisa vha mu fara vha mu valela khothoni.
•      U fhedza o gwevhelwa milandu yawe.

MAPENDELO
Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo kha u bveledza thero ya
nganea iyi nga nµila i fushaho.                                                                 [25]

                                           KANA

MBUDZISO 12

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

12.1      Vho-Ramasunzi. Vho vha vha tshi khou bva u vhona muvhigo wa
          tshikoloni wa kushumele kwa Mawela.                                                   (2)

12.2      Ndi wa u laya na u kaidza Mawela uri a songo sokou wela-wela mafhungo a
          sa a µivhi ngauri zwi nga mu wedza khomboni.                                          (2)

12.3      Ndi u tenda kha zwa vhuloi lune wa fhedza wa vhenga na vhathu vha si na
          mulandu, sa Vho-Maemu vha tshi vho pfi vha muloi.                                     (2)

12.4      - Mafhungo e a ambiwa nga Vho-Ma¾odzi vha tshi vhuya ¿angani.
          - Mafhungo e Vho-Maemu vha vhudza Vho-Sara a uri vha µo shumelwa
            zwenezwino.
          - Vhuloi ho ambelwaho mme a Vho-Maemu.                                                (2)

12.5      Vho-Ramasunzi tshithu tsha bvelela vha µi ri ndi zwithu-vho zwo bvelelaho
          ngeno Vho-Sara arali tshithu tsho bvelela vha tshi ri tsho itwa nga vhuloi.           (2)

12.6      U tama vhathu vha tshi litsha zwa vhutendatenda kha vhuloi ngauri zwi a
          wedza khomboni.                                                                       (3)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          14           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

12.7      - Muthu ane a tenda kha vhuloi: Vho vha vhone vhe vha ya u vhonisa ha
            ¿anga Vho-Muraga.
         - Muthu ane a kona u shela vha¿we muya: Vho vha vhone vhe vha shela
            Mawela muya wa vhuloi.
         - Vha funa khaladzi avho, vho ri u pfa zwi si zwavhuµi vha thoma u ima-
            ima hu u itela u thusa.                                                           (3)

12.8     C. Ndi nge a pfa Vho-Sara na Vho-Ma¾odzi vha tshi ri ndi muloi.                      (1)

12.9     Muthu u a dzhena khakhathini nga ndivho ya vhuvhi naho a songo tsha
         vhu ita. Mawela o farelwa zwithu zwe a tou ¾oµou ita naho a songo tsha
         kona u zwi ita.                                                                      (3)

12.10    Ee, ndi muthu ane o pfa mafhungo a vhavhaho a vhuloi naho a tshi mu
         kwama a si fhufhumelwe/A vha funi dzikhakhathi.                                      (2)

12.11    Ndo vha ndi tshi nga mu ha¾ulela u dzula dzhele mi¿waha yawe yo¾he
         ngauri o vha a tshi khou ¾oµou ita zwo khakheaho zwa tshi¾uhu zwa u
         ¾oµou fhisedzela Vho-Maemu ngeno vha si na mulandu. Na zwi¿we zwi no
         pfala.                                                                               (2)
                                                                                              [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                      25

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          15           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

MBUDZISO 13 (MBUDZISO NDAPFU)

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi

MUTSHUTSHU – LL Mafenya

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni a memorandamu uyu.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
•   Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
•   Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    o    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    o    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    o    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU
Puloto ndi nµila ine mafhungo a lungekana ngayo u bva mathomoni a µirama u
swika magumoni. Puloto yo vhumbwa nga zwipiµa zwi½a, ndi mathomele,
kubveledzele kwa mafhungo, ma¾hakheni na thasululo. Khuµano ndi u lwa kana u
fhambana ha vhatambi/vhaanewa buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele,
kutshilele kana nyito.

MATHOMELE:
•  Mu¿wali kha tshipiµa itshi vho ri µivhadza vhatambi vhahulwane vhane vha
   vha Steve,Funzani Khakhathi na Ntshavheni.
•  Khuµano ine ra i wana µiramani iyi ndi ya u sa fulufhedzana vhukati ha
   vhanna na vhafumakadzi.
•  Ntshavheni na Funzani vha gungulelwa uri a vha ¾avhanyi u swika barani hune
   vha kuvhangana hone vha tshi nwa halwa ngauri vha langwa nga vhasadzi.

KUBVELEDZELWE KWA MAFHUNGO:
•  Steve u ½a½isa khuµano ngauri vhafumakadzi vhane vha shuma a vha
   fulufhedzei nahone vha na vhafarekano mishumoni vha fhedza vha banda nga
   kereke. Hezwi zwi ita uri Ntshavheni a si fulufhele mufumakadzi wawe.
•  Zwa u sa fulufhedzea ha vhafumakadzi vhane vha dzhena kereke zwo ½a½isa
   khuµano vhukati ha Ntshavheni na Alice ane a vho humbulelwa u anµana na
   Tsanyane Matibe ane a mu hwala a tshi ya mushumoni tshifhinga tsho¾he.
•  Khuµano vhukati ha Ntshavheni na Alice i ya phanµa musi a tshi hanelwa u ya
   khosoni Transkei.
•  Ntshavheni u dovha hafhu a kuµana na khonani yawe Funzani nge Alice a
   humbela Funzani u mu ambela na Ntshavheni, zwa vho sia Funzani a tshi
   se¿wa a fhedza a sukumedzwa nga Ntshavheni khonani yawe.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          16             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

MA¹HAKHENI:
•  Mafhungo a vhifha tsho¾he musi Ntshavheni a tshi rwa Alice nge a mu
   humbulela u pfana na Tsanyane Matibe ngeno zwi si zwone.
•  U rwiwa hawe zwo ita uri Alice a ¾uwe a ye hayani.

THASULULO
Mafhungo a fhela musi Ntshavheni a tshi µisola lwe a humbela khonani yawe
Funzani uri a mu humbetshele pfarelo kha Alice ngauri o itiswa nga mutshutshu wa
dzikhonani.

MAPENDELO
Mu¿wali o kona u shumisa khuµano u bveledza puloto ya µirama iyi nga n»ila i
fushaho.                                                                                         [25]

                                           KANA

MBUDZISO 14 (MBUDZISO PFUFHI)

VHO BANDA NGAYO – LL Mafenya

14.1     Vha Muµini wa Vho-Muthumuni, vha khou lilela Ramaano ¿wana wavho
         o farwaho.                                                                              (2)

14.2     Vho sendela tsini navho musi vhe khakhathini. Nahone Vho-Pandelani vha
         a vhofholowa u vha vhudza zwi vha vhavhaho.                                             (2)

14.3     •   Ndi u rengela vhana zwithu zwine zwa µura.
         •   U renga goloi nga kheshe na u tshimbila vhusiku.                                    (2)

14.4     O farwa vhukavhamabufho e na vhanna vha vhabvannµa.                                     (2)

14.5     •   Vho vha vha tshi vhonala vhe na tshelede nge vha tshimbila nga goloi
             dzavhuµi ngeno vha¿we vhadededzi vha si na.
         •   Vho fhedza vho litsha vhudededzi vha renga ma¾iraka ngeno vha¿we
             vhadededzi vha sa zwi koni.
         •   Vha dzula fhethu hune ha µura hu re na bambelo ngeno vha¿we
             vhadededzi vha sa zwi swikeleli. (zwivhili fhedzi).                                 (2)

14.6     Ndi u tsivhudza vhathu uri u µidzhenisa kha vhu vhambadzi ha
         zwidzidzivhadzi a zwo ngo luga.                                                         (2)

14.7     Ndi nge a µivha uri a nga µi farwa tshifhinga tshi¿we na tshi¿we.                       (2)

14.8     Vho farwa vha ya dzhele ngauri vho vha vha tshi khou rengisa zwithu zwi
         sa tendelwi nga mulayo.                                                                 (2)
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          17           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

14.9     Vha vhonala vha muthu ane a funesa tshelede, a vha teledzi u µidzhenisa
         kha zwithu zwi songo lugaho zwa u rengisa zwidzidzivhadzi na u shumisa
         ¿wana wavho kha vhuvhi honohu.                                                       (3)

14.10    A. Mivhili                                                                           (1)

14.11    A ku ¾anganedzei, ngauri vha funesa tshelede lune vha µiimisela u ita zwo
         vhifhesaho vha tshi itela yone vho dzhenisa na ¿wana.                                (3)

14.12    Ee, zwo tea ngauri Vho-Marole vho vha vha tshi khou u ita zwithu zwo
         khakheaho zwa u rengisa zwidzidzivhadzi.                                             (2)
                                                                                              [25]

                                           KANA

MBUDZISO 15 (MBUDZISO NDAPFU)

MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
magumoni a memorandamu uyu.

MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
•   Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
•   Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    o    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    o    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    o    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

MARANGAPHAN¶A
Puloto ndi nµila ine mafhungo a lungekana ngayo u bva mathomoni u swika
magumoni a µirama. Puloto yo vhumbwa nga zwipiµa zwi½a, ndi mathomele,
kubveledzele kwa mafhungo, ma¾hakheni na thasululo. Khuµano ndi u lwa kana u
fhambana ha vhatambi/vhaanewa buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele,
kutshilele kana nyito.

MATHOMELE
•  Mu¿wali o ri µivhadza vhatambi vhahulwane vhane vha khou shela mulenzhe
   lu vhonalaho.
•  Vhatambi vhenevha ndi Vho-Buku¾a na Vho-Takalani mufumakadzi wavho,
   Ntshengedzeni na Tsumbedzo vhana vhavho.
•  Khuµano yo µisendeka kha u kandekanywa ha pfanelo dza vhathu.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          18           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

•    Mu¿wali o ri olela Vho-Buku¾a vhane vha tshila muµini wavho sa khunzi ine
     ya tou vha yone ambadzifhele.
•    Khuµano i simuwa musi Vho-Buku¾a vha tshi rwa Tsumbedzo nge vha wana a
     songo sheledza miri, Vho-Takalani vha tshi lingedza u kaidza na vhone vha a
     semiwa.
•    Henefha ri dovha ra wana Vho-Buku¾a vha tshi kombetshedza Ntshengedzeni
     u ita nae zwa vhudzekani a sa funi vha ita na u mu rwa.

KUBVELEDZELWE KWA MAFHUNGO
•  Khuµano i tshi bvela phanµa i tshi ya musi Vho-Buku¾a vha tshi vhidzela
   Ntshengedzeni lufherani lwavho musi a sa yi vha fhedza vha mu rwa.
•  Vha mu shushedza ngauri vha µo mu vhulaha arali a vhudza mme awe.
•  A vha tikedzi vhana vhavho kha zwa tshikolo.
•  Vha halifhela vhadededzi musi vho vhidzwa tshikoloni.
•  Khonani yawe Muofhe u lingedza u mu vhudzisa nga thaidzo ine a vha nayo a
   fhedza a songo mu vhudza.
•  Tshikoloni zwithu a zwi tsha tshimbila zwavhuµi kha Ntshengedzeni.
•  Vho-Buku¾a na Vho-Takalani vha vhidzwa tshikoloni lwe Vho-Buku¾a vha vho
   fhedza vho halifhela vhadededzi.
•  Vho-Buku¾a vha rwa Tsumbedzo nge vha wana o dzula na mme awe Vho-
   Takalani, vha tshi ri ndi ngani a sa khou vhala bugu.
•  Khaladzi awe Tsumbedzo na mme awe Vho-Takalani vha lingedza u amba nae
   nga u vhona a si tshe na mutakalo, a si bvele khagala.
•  Ntshengedzeni u shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, khotsi awe vha
   mu tevhela vha mu rwa.
•  Ntshengedzeni u lingedza u mila maboµelo, a lamukiswa nga khonani yawe
   Muofhe.
•  Vho-Takalani vha vhidzwa tshikoloni vha eletshedzwa uri vha ye ha
   mushumelavhapo Vho-Awelani.
•  Nga murahu ha musi Ntshengedzeni o no bula thaidzo yawe, mushumelavhapo
   u vha eletshedza uri a ye u ¾olwa ha dokotela.
•  Dokotela u wana Ntshengedzeni o vhifha muvhilini, Vho-Takalani vha vhiga
   mulandu mapholisani. Hafha mafhungo a thoma u vhifha.

MA¹HAKHENI
•  Mafhungo a vhifha tsho¾he musi Vho-Takalani vha tshi humela hayani vho
   sinyuwa zwihulu nga ha u vhifha muvhilini ha Ntshengedzeni.
•  Vho-Takalani vha vhudzisa mukalaha nga ha mafhungo aya a u lala havho na
   ¿wana vha rwiwa nga thanda vha wela fhasi vho sinµwa na nga mafeisi
   khofheni.
•  Vho-Buku¾a vha wanwa nga mapholisa vha tshi khou rwa VhoTakalani vha
   halifhela mapholisa vha ri vha songo dzhenelela zwa muµini wavho, zwi kwama
   vhone vha½e ngauri ¿wana ndi wavho a si wa mu¿we. Hezwi zwi sumbedza uri
   mafhungo o vhifha tsho¾he.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          19           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

THASULULO
•  Vho-Buku¾a vha fhedza vho farwa vha sengiselwa milandu yavho mivhili vha
   fhedza vho gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho ho¾he.

MAPENDELO
Mu¿wali o kona u shumisa khuµano nga nµila ine ya kona u bveledza puloto buguni
iyi nga nµila i fushaho.                                                                      [25]

                                           KANA

MBUDZISO 16 (MBUDZISO PFUFHI)

MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe

16.1     Vho vha vhe khothe ¹hohoyanµou. Vho-Buku¾a vho vha vha tshi khou
         sengiswa milandu yavho ye vha i ita.                                                 (2)

16.2     O lingedza u thusa Ntshengedzeni kha thaidzo ye a vha e nayo na u mu
         lamukisa musi a tshi khou ¾oµa u mila maboµelo uri a µivhulahe/u a mu
         µivha, u ¾avhanya u vhona rali hu na zwo khakheaho khae.                             (2)

16.3     •   Vho vha vha tshi rwa Tsumbedzo hu si na zwe a khakha.
         •   U hanela Ntshengedzeni a tshi ya ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa.                 (2)

16.4     •   Kha vhashumelavhapo.
         •   Kha vhadededzi.
         •   Kha vhafunzi.
         •   Mapholisani. (Zwivhili fhedzi)                                                   (2)

16.5     Vho-Takalani vha fulufhela kha u alusa vhana vhavho nga lufuno ngeno
         Vho-Buku¾a vha tshi tambudza vhana na u kandekanya pfanelo dzavho.                   (2)

16.6     U kaidza vhokhotsi kha maitele a u tambudza vhana vhunga zwi tshi
         fhedza zwo vha dzhenisa khomboni.                                                    (3)

16.7     Ndi u tambudzwa lwa vhudzekani nga khotsi awe.                                       (2)

16.8     Vho-Buku¾a vha fhedza vho fariwa, vha swika hune vha gwevhelwa u dzula
         dzhele lwa vhutshilo havho ho¾he.                                                    (2)

16.9     Ndi mufumakadzi ane a konµelela a dovha a ¾honifha munna wawe, vha
         sokou ¾anganedza u tambudziwa vho sokou ralo u fhumula vha sa zwi
         vhudzi muthu/vha a funa vhana vhavho, vha a vha tikedza na u vha
         tsireledza.                                                                          (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          20           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                      NSC – Memorandamu

16.10    D. A na C.                                                                           (1)

16.11    A vhu ¾anganedzei, Vho-Buku¾a vha tambudza vhana na mufumakadzi vha
         dovha hafhu vha kombetshedza ¿wana wavho Ntshengedzeni u ita zwa
         vhudzekani zwine zwa vha zwithu zwi sa tei u itwa nga khotsi sa mu½e wa
         muµi                                                                                 (3)

16.12     Ndi vhona yo tea ngauri yo thusa uri dokotela a wanuluse uri
         Ntshengedzeni o vhifha muvhilini na uri o tambudzwa lwa vhudzekani zwa
         itisa uri Vho-Buku¾a vha fariwe.                                                     (2)
                                                                                              [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                      25
                                                           MARAGAGU¹E:                        80

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2
                                      Downloaded from hlayiso.com                      21                                                                         DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                                                NSC – Memorandamu

RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA VHURENDI

KHOUDU             7                        6                        5                     4                      3                         2                            1
            Vhuswikeleli              Vhuswikeleli             Vhuswikeleli          Vhuswikeleli           Vhuswikeleli           Vhuswikeleli                    U sa swikelela
            ha n¾hesa                 ha n¾ha                  ho dziaho             vhu fushaho            ho                     ha fhasi
                                                                                                            linganelaho
                80–100%                   70–79%                  60–69%             50–59%                    40–49%                     30–39%                       0–29%
Zwi re      -U ¾alutshedza ¾hoho      -U ¾alutshedza ¾hoho     -U sumbedza u           U ¾alutshedza         -Ndingedzo            U sa pfesesa ¾hoho.            -Phindulo i na
            lwa vhudzivha,            lu re n¾ha ha            pfesesa ho              ¾hoho lwa khwine a    zwadzo dza u          -Phindulo i na ndovhololo      vhushakanyana na
ngomu na    zwipi»a zwo¾he zwo        ndinganyo, zwipida       khetheaho nahone        hu ngo kwamiwa        fhindula mbudziso.    nahone tshiṅwe tshifhinga      ¾hoho fhedzi
luambo      kwamiwa lu fushaho.       zwo¾he zwo               o ¾alutshedza           zwipi»a zwo¾he nga    -Phindulo i ¾ana u    i tshi amba zwo bvaho.         mafhungo ha
             -Phindulo yo vhewaho     kwamiwa lu               ¾hoho zwavhu»i.         vhu»alo.              pfesesa hu songo      -Muhumbulo a wo ngo ya         tevhelelei, kana o
             lwa n¾ha n¾hesa:         vhuedzaho.               -Phindulo i no »i       Hu na dzi¿we          yelaho kule na        kule, ¾halutshedzo yo          tou bva tsho¾he.
             90%+. Phindulo yo        -Phindulo yo             pfala yo ½ewa.          mbuno dzavhu»i        ¾hoho.                khakheaho/mihumbulo a i        -Ndingedzo ya
             vhewaho lwa n¾hesa:      fhelelaho.                -Mi¿we                 dzi tikedzaho         -Mihumbulo a i        tikedzwi u bva                 fhasisa ya u fhindula
             80 – 89%.                 -Mihumbulo minzhi        mihumbulo i            ¾hoho.                kholwisei nahone      tshirendoni.                   mbudziso. Mbuno
            -Mihumbulo minzhi          i pfalaho yo ½ewa, ya    pfalaho yo ½ewa,     -Vhunzhi ha             hu na u tikedza u     -U pfesesa lushaka na          ¾hukhu dzo
            yo dziaho i khou           tikedzwa zwavhu»i u      hone i si yo¾he      mafhungo o              bva tshirendoni       tshirendo ha fhasisa.          ¿walwaho a dzi na
            ¾an»avhudzwa ya            bva tshirendoni.         nahone i songo       tikedzwa, fhedzi        hu¾uku.               -·ikumedzwa ¼a fhasi           thikhedzo kha
            tikedzwa u bva kha        -U pfesesa                tikedzwa nga n»ila   kanzhi lu sa tou       -Mugudi ha ngo         nahone ¼i ¾ahelaho             tshirendo.
            tshirendo.                havhu»isa ha lushaka      yo lavhelelwaho.     tendisea.              pfesesa lushaka lwa    vhupulani , zwa mbo            -U pfesesa lushaka
            -U pfesesa lwa n¾hesa     lwa ma¿walwa na          -Hu na tsumbo ya      -Mutheo wa             ma¿walwa na            thithisa nyelelo ya            na tshirendo ha
            kha lushaka holwu lwa     tshirendo                u pfesesa lushaka     kupfeseselwe kwa       tshirendo itsho na     mafhungo.                      fhasisa.
            ma¿walwa na                -Phindulo yo            lwa ma¿walwa na       lushaka lwa            kathihi.               -Vhukhakhi ha luambo na        -Zwi a kon»a u
            tshirendo.                dzudzanywa               tshirendo.            ma¿walwa na            -Phindulo i ¾ana       tshitaila tshi si tshone zwi   amba uri ¾hoho yo
            -Mafhungo a re na         zwavhu»i.                -Tshivhumbeo tshi     tshirendo zwi hone.    vhupulani ho           ita uri tshipi»a tsha          fhindulwa.
            ndunzhendunzhe.           -Mathomo na              re khagala na         - Dzi¿we tsumbo dza    khakheaho.             ma¿walwa hetshi tshi sa        - A hu na tsumbo ya
            - Mathomo na              magumo zwavhu»i.         nyelelo ya            tshivhumbeo.            -Mafhungo ha ngo      bvelele nahone tshitaila a     vhupulani.
            magumo zwa n¾hesa.        -Mafhungo na             mafhungo a            - Phindulo i ¾ahela     tevhekana             tshi elani na ndivho ya u      - Luambo lwa
            - Mihumbulo yo            kuhumbulele zwi a        pfalaho.              nyelelo yo              zwavhu»i.             ¿wala ha akademi.              fhasisa. Tshitaila na
            vhekanywa na u            tevhea nga vhulelu.      -Marangaphan»a        dzudzanyiwaho           -Hu na tsumbo dza                                    khalo zwo
            fha¾wa zwavhu»i           - Luambo, khalo na       na magumo na          zwavhu»i i re na        vhukhakhi ha                                         khakheaho.
              -Luambo, khalo na       tshitaila zwo            dzi¿we phara zwo      ndunzhendunzhe.         luambo. Khalo na                                     - A hu na
            tshitaila zwo vhibvaho,   lulamaho nahone          dzudzanywa hu na      -Vhukhakhi vhu¾uku      tshitaila a zwi tei                                  ndunzhendunzhe.
            zwi nyanyulaho, zwo       zwo teaho ndivho.        ndunzhendunzhe.       kha luambo, khalo       ndivho ya
            lulamaho.                  ·ikumedzwa              -Nyelelo ya           na tshitaila.           kuṅwalele kwa
                                       ¼avhu»i.                phindulo i a kona u   -Hunzhi zwo tea.        akademi.
                                                               tevhelea.
                                                               - Luambo, khalo na
                                                               tshitaila hunzhi
                                                               zwo lulama.

                  8 – 10                       7                                              5                      4                          3                        0–2
                                                                       6

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2                                22                                            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                            NSC – Memorandamu

RUBRIKI YA U MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA NGANEA NA ¶IRAMA: 25

Kha vha dzhiele nzhle phambano i re kha kuavhele kwa maraga kha tshivhumbeo na zwi re ngomu

KHOUDU NA                         ZWI RE NGOMU (15)                                             TSHIVHUMBEO NA LUAMBO (10)
KUAVHELE KWA MARAGA
                                  U¾alutshedza ¾hoho. Vhudzivha ha                              Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na
                                  mihumbulo, u tikedza na u pfesesa                             ¼ikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo
                                  tshibveledzwa.                                                shumiswaho kha phindulo.
Khoudu 7    Vhuswikeleli ha       •   U ¾alutshedza ¾hoho lwa vhudzivha,      Vhuswikeleli ha   - Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
            n¾hesa                    zwipi»a zwo¾he zwo kwamiwa nga          n¾hesa            - Marangaphan»a na magumo zwa n¾hesa.
80–100%                               vhu»alo.                                Maraga: 8–10      - Mihumbulo ya dzudzanywa zwavhu»i nahone
                                  •   Phindulo ya n¾hen¾hesasa:                                   yo fha¾wa zwavhu»i.
            Maraga: 12–15
                                      90%+. Phindulo ya n¾hesa: 80 – 89%.                       - Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a
                                                                                                  nyanyula nahone zwo lulama.
                                  •   Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i
                                      tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
                                  •   U pfesesa ha n¾hesa ha lushaka lwa
                                      ma¿walwa na tshibveledzwa.
Khoudu 6    Vhuswikeleli ha       •   U ¾alutshedza ¾hoho lwa n¾ha ha         Vhuswikeleli ha   - Phindulo yo dzudzanywa zwavhu»i.
            n¾ha                      ndinganyo, zwipi»a zwo¾he zwo           n¾ha              - Marangaphan»a na magumo zwavhu»i.
70–79%                                kwamiwa lwo linganaho.                  Maraga: 7         - Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
            Maraga: 11            •   Phindulo yo dodombedzwaho.                                - Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone
                                                                                                  zwo tea ndivho.
                                  •   Ho ½ewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i
                                                                                                - ·ikumedzwa ¼avhu»i.
                                      tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
                                  •   U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na
                                      tshibveledzwa havhu»isa.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                       Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2                                 23                                                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013
                                                             NSC – Memorandamu

Khoudu 5    Vhuswikeleli ho       •   U sumbedza u pfesesa nahone a              Vhuswikeleli ho    - Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya
            dziaho                    ¾alutshedza ¾hoho zwavhu»i.                dziaho               mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
60–69%                            •   Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.        Maraga: 6          - Marangaphan»a na magumo na dzi¿we phara
                                                                                                      zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
            Maraga:   9–10        •   Mi¿we mihumbulo i pfalaho yo ½ewa,
                                                                                                    - Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
                                      fhedzi hu si yo¾he nahone i sa tikedziwe
                                                                                                    - Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo
                                      nga n»ila yo lavhelelwaho.
                                                                                                      lulama.
                                  •   Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa
                                      ma¿walwa na tshibveledzwa.
Khoudu 4    Vhuswikeleli vhu      •   U ¾alutshedza ¾hoho lwa khwi½e, a si       Vhuswikeleli vhu   - Hu na dzi¿we tsumbo dza tshivhumbeo.
            fushaho                   zwo¾he zwipi»a zwo kwamiwaho nga           fushaho            - Phindulo i ¾ahela nyelelo yo dzudzanyiwaho
50–59%                                vhu»alo.                                   Maraga: 5            zwavhu»i i re na ndunzhendunzhe.
            Maraga: 8             •   Hu na dzi¿we mbuno dzi tikedzaho                              - Vhukhakhi vhu¾uku ha luambo, khalo na
                                      ¾hoho.                                                          tshitaila hunzhi zwo tea.
                                                                                                    - Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
                                  •   Mihumbulo minzhi yo tikedzwa fhedzi a
                                      hu na vhu¾anzi vhu pfalaho/tendiseaho.
                                  •   U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na
                                      tshibveledzwa lwa mutheo.
Khoudu 3    Vhuswikeleli ho       •   Ndingedzo zwadzo dza u fhindula            Vhuswikeleli ho    - Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha
            linganelaho               mbudziso.                                  linganelaho          vhupulani.
40–49%                            •   Mbudziso yo fhindulwa hu na                                   - Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a
            Maraga: 6–7               vhudzivha vhu¾ukusa.                       Maraga: 4            tevhekana.
                                                                                                    - Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na
                                  •   Mihumbulo a i ¾u¾uwedzi nahone hu na
                                                                                                      tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya ma¿walwa a
                                      u tikedza hu¾uku zwi bvaho kha
                                                                                                      akademi. Phara dzo khakhea.
                                      tshibveledzwa.
                                  •   Mugudi ha ngo vhuya a pfesesa lushaka
                                      lwa ma¿walwa na tshibveledzwa.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2013-memo/a4c771e7-7251-4d93-8af9-71ca2dbaf2aa) — Tshivenda HL · Memo · 2013 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017-memo/47e78142-6dd7-4cdc-8fe7-6ecc48c6bb72) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016-memo/b9851d08-876a-4f13-87fd-f4649ef24abb) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2015-memo/15ed6623-6f2a-430d-aa08-a7dea6262b67) — Tshivenda HL · Memo · 2015 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2014-memo/428c975f-3cee-4fa6-9634-9aa2829301c7) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
