# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2015 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the Feb March 2015, 22 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2015-memo/15ed6623-6f2a-430d-aa08-a7dea6262b67
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2015
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2015-memo/15ed6623-6f2a-430d-aa08-a7dea6262b67)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2015 · tshivenda. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Feb March 2015](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2015/b1850b7c-52ca-45e3-835c-19cbfd78e791) — QP · 2015 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                   NATIONAL
                               SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI YA 12

                   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                           BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2015

                                     MEMORANDAMU

MARAGA: 80

                          Memorandamu uyu u na masia¾ari a 22.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           2           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A

VHURENDI: MARAGA DZA 30

MBUDZISO U BVA KHA 1–4

VHURENDI HO VHONWAHO (RANDELWAHO)

MBUDZISO YA 1 (MBUDZISO NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

ZWIFHONDO ZWO SALAHO ZWI ZWO¹HE – NA Milubi

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei:
   o Maraga 3 arali e kha khoudu 4–5
   o Maraga 2 arali e kha khoudu 3
   o Maraga 1 arali e kha khoudu 1–2

ADENDAMU

MARANGAPHAN¶A

Vese yo vhumbwa nga maipfi o faredzaho ¾halutshedzo, ngeno thouni i nµila ine
murendi a bvisela khagala vhupfa hawe, sa u takala, u sinyuwa, u gungula, na u
sasaladza na zwi¿we.

MBUNO

Mitaladzi 1 na 2 i sumbedza vhana vha tshi dzula vho takala musi vha tshe na mme
avho.
Mitaladzi 3, 4, 5 na 6 vhana vho vhulahelwa mme avho nga muthu we a tou dodela
a sa vhonwi nga muthu.
Mitaladzi 7 na 8 vhana vho vhulahelwa mme avho musi vha tshe vha¾uku, lune a
vha koni tshithu.
Mitaladzi 9,10 na 11 vhana vha pfa vha sa pfesesi u ¾uwa ha mubebi wavho ngeno
vho vha fulufhedzisa uri a vha nga vha sii/ fhambani navho.
Mitaladzi 12 na 13 ho dina mbava ye ya »a ya vha vhulahela mme avho.
Mitaladzi 14,15 na 16 vhana nga u vhulahelwa mme avho vha sala vhe vhusiwanani
vhu no vhavha na u dina.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           3           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

Mitaladzi 17 na 18 u vhulahelwa havho mme hu khagala vhaiti vhazwo naho vha sa
athu u »ivhea vha tshe vho dzumbama.
Mitaladzi 19, 20 na 21 vhavhulahi vha mme a vhana vha »o wanala vha »ivhea, vha
konaha u rovhedzwa/ha¾ulwa.

PHENDELO

Murendi o kona u shumisa vese/mi¾aladzi na thouni u bvisela khagala vhupfa hawe.

NB:    [Mulingiwa a nga µi amba nga u vhulahwa ha tshi½oni tsha sia       zwifhondo
       zwo ¾angulwa].                                                                         [10]

MBUDZISO YA 2

NELSON MANDELA – LR Ndlovu

2.1      (Shangoni ¼a Qunu) ho bebiwa ṅwana wa mutukana √ (Vho-Mandela) nga
         ṅwaha wa 1918.√                                                                      (2)

2.2      Ndi thendokhoµi (Ephiki). √ Murendi u khou khoµa na u pembelela
         mabebo a muhali Vho-Mandela.√                                                        (2)

2.3      Ndi ngoho arali vha zwi »ivhe ndi musi vho tea u vha vho fara/alusa Vho-
         Mandela zwavhu»i vha tshi »ivha uri vha khou ya u vha murangaphan»a
         wavho.√√ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                 (2)

2.4      Mulaedza ndi wa uri vhathu kha vha aluse ¿wana mu¿we na mu¿we nga
         lufuno, ngauri a ri µivhi zwine a µo vha zwone matshelo. √√                          (2)

2.5      Ndi u sumbedza u pfa vhu¾ungu nge pfunzo ya tshi¾alula ya 'Bantu
         Education' ya ho¾efhadza lushaka nge ha shayea vha¾ali vha ngaho
         Vho-Nelson Mandela.√√                                                                (2)
                                                                                              [10]

MBUDZISO YA 3

A ¹O¶AHO MUNAMBA NDI NNYI? – TT Mudau

3.1      Murendi u ¾u¾uwedza vhathu uri vha »iphine nga mbofholowo ye vha i
         wana zwi tshi konµa.√√                                                               (2)

3.2      Ndi okzimoroni – u sumbedza uri naho ri tshi khou µiphi½a nga
         mbofholowo (ro takala), hu na vhanzhi vho tambulaho vha tshi i lwela (ri
         tshi lila).√√                                                                        (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           4           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

3.3      Murendi u khou khwa¾hisedza uri a hu na a sa funi zwivhuya (munamba,
         nµuhu, tshikoli) zwo µiswaho nga mbofholowo.√√                                        (2)

3.4      Murendi u amba nga maipfi a lemelaho a tshi eletshedza vhaswa vha Afrika
         Tshipembe uri mbofholowo na vhukimvi zwine vha µiphina ngazwo vha
         songo tamba ngazwo, vha vho hangwa uri zwo¾he hezwi zwo wanala nga
         murahu ha thambulo khulwane vhukuma.√√                                                (2)

3.5      Murendi u pfala a tshi khou kwengweledza vhathu uri vha songo hangwa
         zwe vha tambulisa zwone musi vha sa athu u wana mbofholowo. Murendi u
         shumisa ipfi 'pwashekanywa' na 'mbondo' zwi ambaho u thutha/fhelisa
         muvhuso wa tshi¾alula.√√
         (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                           (2)
                                                                                               [10]

MBUDZISO YA 4

VHASWA VHA AFURIKA – TSHIPEMBE

4.1      Ndi u µiimisela, vha shuma vha sa neti, u itela u µiphina nga zwivhuya zwa
         shango ¼avho.√√                                                                       (2)

4.2      Mu¿we na mu¿we u vho amba nga hune a funa vhunga mbofholowo ya u
         amba ro no vha nayo kha ndayotewa.√√                                                  (2)

4.3      Tsho tea ngauri murendi u bvisela khagala uri vhathu vha songo ri vho
         wana mbofholowo yavhu»i vha tamba ngayo. √ √                                          (2)

4.4      Ndi ndungekanyo ya murambaladzo/yo sendamaho/buµekanaho √
         ('ambare' kha 9, na 'ambarani' kha10). Murendi o dovholola maipfi haya a
         tshi khwa¾hisedza uri vhaswa vha litshe vhubva, vha shume nga maanµa na
         nga vhudele uri vha kone u ranga phanµa shango ¼avho vha ¼i bveledzise. √             (2)

4.5      Murendi u khou vhona shango ¼ino ¼i tshi µo xelelwa nga zwivhuya zwa¼o,
         zwa vho nga mafanedza arali maµadzwane/vhaswa vha¼o vha sa shumesa
         (dzhena tshikolo).√√
         (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                           (2)
                                                                                               [10]

                                            NA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           5           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (RANDELWAHO)

MBUDZISO YA 5 (MBUDZISO PFUFHI)

NDI WANAFHI KHONANI – NK Phalanndwa

5.1      Murendi u ṱulutshela u wana khonani ine i si vhe na vhutshivha ya mu fha
         zwine ya vha nazwo. √√                                                               (2)

5.2      Mutaladzi/vese 3: 'Zwashu zwiphiri khanani zwa ho½elwa'. √ Ngauri u tama
         khonani ine ya nga vhulunga mafhungo avho a sa »ivhiwe nga vha¿we
         vhathu.√                                                                             (2)

5.3      O kona ngauri u khou ¾o»a khonani vhukuma i sa mu dzimi zwine a vha
         nazwo, ine ya wanala tshifhinga tsho¾he musi a tshi ¾o»a/muthu ane a nga
         mu thusa e khakhathini/musi o hanganea.√ √                                           (2)

5.4      Rifureini i kha mitaladzi 1, 2 na 5: 'Ndi wanafhi khonani ...'. √ Nga iyi
         ndovhololo murendi u khou khwa¾hisedza uri khonani ya vhukuma ha athu
         i wana/a iho/u tama u wana khonani ya ngoho i mu thusaho kha
         zwo¾he/misi yo¾he. √                                                                 (2)

5.5      -  Ndi ha u pfa vhu¾ungu ngauri u tou nga ha khou kona u wana khonani
            ine ya vha na thuso kha vhutshilo hawe. √
         -  U pfa o hanganea ngauri khonani vhukuma ha i µivhi, u humbela thuso
            kha Mudzimu. √
         (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                          (2)
                                                                                              [10]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                      30

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           6           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B

NGANEA: MARAGA DZA 25

MBUDZISO U BVA KHA 6–11

MBUDZISO YA 6 (MBUDZISO NDAPFU)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
    Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
    Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

MARANGAPHAN¶A

Siangane na fhethuvhupo
Siangane ndi nzulele na kuitele kwa zwithu kwa vhupo honoho zwine zwa fhedza
zwi tshi ¾u¾uwedza kutshilele kwa vhathu. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo
a khou bvelela hone zwo katela na tshifhinga tshine mafhungo a khou bvelela
ngatsho. Mvumbo ndi zwine muanewa a vha zwone, a tshilisa zwone.

MBUNO

6.1    Dzhalagoma.

       •    Nganea iyi i khou bvelela »oroboni ya ¹hohoyan»ou hune zwa
            vhugevhenga ha u homboka vhathu na dzibannga zwa vha zwo no anda
            vhukuma. Fhethuvhupo na siangane zwa »orobo ya ¹hohoyan»ou zwi
            ¾u¾uwedza Dzhalagoma u dzhena kha vhugevhenga ha u homboka
            vhathu tshelede na dzigoloi.
       •    I dovha hafhu ya bvelela kerekeni hune ra hu »ivhela uri vhakereki vha
            ½ea munikelo, tshafumi, vhu¾anzi, thero ya vhafunzi na u shuma ha
            Muya Mukhethwa kha u shundukisa mvumbo dza vhathu, izwi zwo
            ¾u¾uwedza u shanduka ha Dzhalagoma we a vha o ya u homboka, a tshi
            rembuluwa a vho vha mutendi.
       •    Khothe ndi he Dzhalagoma a shanduka ¾hanzi ya muvhuso nga murahu
            ha musi o fariwa.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           7            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

6.2    Vho-Eme¼i.

       •     Mafhungo a nganea iyi a kwama mu¾a hune ha vha na vhana, nnµu,
             thundu, zwiambaro na goloi. Izwi zwi ita uri vha µi ita zwikolodo vha
             tshi ya naho zwi tshi khou vhonala uri zwi khou vha homela. Vho-Eme¼i
             vha ita uri mu»ini hu rengwe thundu ya nµuni ya maimo a n¾ha nga
             tshikolodo. Vha renga zwifuko zwi µuresaho nga tshikolodo ngeno na
             vhana vha tshi dzhena zwikolo zwa u µura. Vho-Eme¼i sa mufumakadzi
             vha funa zwa n¾ha uri vha vhonale vhe vha khwine kha shango ¼a
             musalauno ¼a mu¾a¾isano.
       •     Zwikolo zwa Pietersburg
             Ri hu µivhela u vha zwikoloni zwavhuµi, nahone zwi no µura vhukuma
             na u kona u gudisa tshikhuwa. Izwi zwi ¾u¾uwedza Vho-Eme¼i uri vha ise
             vhana vhavho hone.
       •     Yunivesithi ndi he Vho-Eme¼i vha vha vha tshi shuma hone. Izwi zwi
             ¾u¾uwedza uri Vho-Eme¼i vha wane vharengi vha mbanzhe.
       •     Tshitandani ndi fhethu ha n¾ha, ha nnµu dza u µura, izwi zwi ¾u¾uwedza
             Vho-Eme¼i nga u vha funa zwa n¾ha, vha kombetshedza Vho-Luvhone u
             renga i¿we nn»u ya dzi no µura.

PHENDELO

Mu¿wali o kona u farekanya siangane na fhethuvhupo zwe zwa fhedza zwi tshi
bvisela khagala mvumbo ya Dzhalagoma na Vho-Eme¼i na kutshilele kwavho.                        [25]

MBUDZISO YA 7 (MBUDZISO PFUFHI)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

7.1        Ndi khu»ano ya nga nn»a.√ Khu»ano i simuwa musi Vho-Eme¼i vha tshi
           halifhela Vho-Luvhone ngauri vha tou nga vhone (Vho-Luvhone) a vha funi
           avha vha¾hannga vhavhili vha tshi vha rengulula/bvisa tshan»anguvhoni
           kha mapholisa uri vha vhofhololwe kha mulandu we vha farelwa wone.√                 (2)

7.2        Vho-Luvhone vha vhona Vho-Eme¼i sa muthu a si na tsha khanani nga u
           sokou amba mafhungo fhethu hu songo teaho, nahone a sa ¾oµi u
           thetshelesa/pfa tsha mu¿we, a dovha hafhu a vha na lunyadzo. √√                     (2)

7.3        Dzhalagoma u a funa u thusa vha¿we vhathu vho hanganea, ngeno Luambo
           a muthu wa u hofhola. √ √

                                             KANA

           Dzhalagoma u tshila nga vhugevhenga, ngeno Luambo e ramabindu. √√                   (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           8           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

7.4      Nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo. √ Ngauri vhaanewa avha vha kha
         µi bvela phanµa na vhugevhenga, hune ha khou alusa thaidzo uri i ye
         ma¾hakheni.√                                                                         (2)

7.5      Kutshilele kwa Dzhalagoma na khonani dzawe kwa vhugevhenga na
         tshanµanguvhoni na mapholisa ku ¾u¾uwedza Vho-Eme¼i uri vha bvele
         phanµa na u rengisa mbanzhe. √ √                                                     (2)

7.6      Dzhalagoma na khonani dzawe vho vha vhe na muhumbulo wa u µo
         homboka kereke vha pfuma, fhedzi Dzhalagoma a mbo µi dzhiwa nga muya
         a vho rembuluwa a bvukulula/ambulula tshiphiri tsho¾he. Sa vhaswa zwi
         vha gudisa uri muthu u a shanduka vhutshiloni √ √ √                                  (3)

7.7      Ndivho ya mu¿wali ndi u sumbedza uri arali muthu a vha na vhuhovheleli
         ha u funesa zwa nṱha u fhedza o µidzhenisa kha zwikolodo zwi
         lemelaho/Muthu kha fushee nga zwine a vha nazwo zwa sa ralo u µo fhedza
         o µidzhenisa kha mabindu ane a lwa na mulayo wa shango a vho fhedza o
         fariwa.√ √√                                                                          (3)

7.8      Mu¿wali u ri ½ea Vho-Luvhone vhe muthu ane a tendelela zwine zwa itwa
         nga mufumakadzi wawe, ngauralo Vho-Eme¼i vho vha shumisa u µidzhenisa
         kha milandu na vhugevhenga nga u vhona u tenda havho u langiwa nga
         musadzi. √√                                                                          (2)

7.9      Vho-Eme¼i vha vhona Vho-Luvhone vhe muthu wa goswi a si na
         tshivhindi.√
         Vho-Eme¼i vha dzhia Vho-Luvhone vhe muthu ane a nga vha rengisa kha
         mapholisa. √                                                                         (2)

7.10     Ee, zwi a itea khothe, muthu a ambaho ngoho a nga shanduka ¾hanzi ya
         muvhuso, a ½ea vhu¾anzi ha zwo¾he zwo bvelelaho. √√                                  (2)

7.11     Ndo vha ndi sa µo tenda u langiwa tsho¾he nga mufumakadzi. √
         Ndo vha ndi sa »o litsha mushumo. √
         Ndo vha ndi sa »o dzhena kha vhugevhenga. √
         Ndo vha ndi tshi »o ya kha vhaeletshedzi vha zwikolodo. √
         Ndo vha ndi tshi »o shumela tshigwevho tsha zwe nda ita. √
         (Zwiraru fhedzi na zwi¿wevho zwi pfalaho)                                            (3)
                                                                                              [25]

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           9           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

MBUDZISO YA 8 (MBUDZISO NDAPFU)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

MARANGAPHAN¶A

Siangane na fhethuvhupo
Siangane ndi nzulele na kuitele kwa zwithu kwa vhupo honoho zwine zwa fhedza
zwi tshi ¾u¾uwedza kutshilele kwa vhathu. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo
a khou bvelela hone zwo katela na tshifhinga tshine mafhungo a khou bvelela
ngatsho. Mvumbo ndi zwine muanewa a vha zwone, a tshilisa zwone.

6.1 Vho-Lugisani.

     •    Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela mahayani kha ¼a Mphagane hune ha
          vha na mivhundu yo fhambanaho ine ya vha Tshiozwi, Dovhoni,
          Marombeni na Hamutiba. Milandu i sengiwa khoroni khulwane Mphagane
          arali yo bala kha magota. Vho-Lugisani sa muraµo wa khoro ya shango vho
          vha vha tshi lwela/imelela vhathu vha si na milandu khoroni ngeno miraµo
          mi¿we ya khoro i tshi vha vhona mulandu ngauri vho vha tshi tevhela
          ngoho ya mafhungo.
     •    Vho-Lugisani vha pfa na u thetshelesa zwine vhothovhela vha amba. U ya
          nga kuitele kwa mahayani na mvelele khosi i tea u pfiwa naho zwine ya
          amba zwi sa pfesesei.
     •    Vho-Lugisani vha tenda vhothovhela vha tshi ri vha pfuluwe Tshiozwi vha
          ye u dzula Dovhoni naho zwi tshi vha humisela murahu kha mabindu
          avho.
     •    Vho-Lugisani vha tenda u ya Dovhoni vha dzula muµini wa Maµilonga he
          ha vha hu na nnµu, tshi¾anga na µulu zwo fulelwaho nga mahatsi vha sia
          muµi wavho wavhuµi.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          10           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

      •   Vho-Lugisani vho µo ya Johannesburg he vha swika vha galatsha Vho-
          ¸ethononda na Vho-Makhado uri vha fha¾e miµi yavho Dovhoni uri vha
          vha thuse u bveledza shango ¼a Dovhoni.
      •   Vho-Lugisani vha tenda u hangwela vhothovhela Mphaga nga murahu ha
          phambano khulu ya vhuhosi, he vha fhedza vho vhulahelwa na ¿wana
          fhedzi vha tenda u vhewa vhuhosi kha shango ¼a Dovhoni.

6.2 Vho-Mandiwana.

      •   Vho-Mandiwana ndi mudzulatshidulo wa khoro khulwane ya Mphagane
          hune mafhungo a tsengo a tshewa ngavho.
      •   Vho-Mandiwana vha ¾oda u ¼a nga u shumisa tshan»anguvhoni kha
          vhahwelelwa afho musanda. Vha ha¾ula Vho-Sandani Mawelewele uri vha
          lifhe tshelede vha songo khakha ngeno ho khakha Vho-Mandiwana nge vha
          ha¾ula milandu ngeno ma¿we mashango a sa athu µivhadzwa. Vha bvisisa
          Vho-Tshikwe¾a rannda dza fumbili vha tshi vha fulufhedzisa uri vha µo vha
          tshimbidzela mulandu wavho zwavhuµi.
      •   Vho-Mandiwana vha µisa muhumblo wa uri vha¾hannga vha lidze tshikona
          madekwana ma¿we na ma¿we, u vusa zwi¾ambo na thondo na u isa
          vha¾hannga vha songo fumbaho mu¼ani. Ane a sa µo tevhedza zwenezwo u
          µo lifha nga rannda dza fumi.
      •   Nga ¿wambo wa vengo na vivho, Vho-Mandiwana vha langana na Vho-
          Mukhotho uri vha vhulahe Vho-Lugisani nga tshiganame. Vha ½ekedza
          ¿wana wavho ane a pfi Vho-Sara we a vha a tshi dzula Tshiozwi uri a
          shelele Vho-Lugisani mushonga halwani.

PHENDELO

Mu¿wali o kona u farekanya siangane na fhethuvhupo zwe zwa fhedza zwi tshi
¾u¾uwedza na u bvisela khagala mvumbo ya Vho-Lugisani na Vho-Mandiwana na
kutshilele kwavho.                                                                             [25]

MBUDZISO YA 9 (MBUDZISO PFUFHI)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

9.1       Khuµano yo vhangwa nga vhutshivha, vhubva, zwitshile, vuvu, vivho,
          vengo, na gonyololo, nge Vho-Lugisani vha vha vha tshi dzulela u amba
          ngoho khoroni.√√                                                                     (2)

9.2       Vho lu¾anya Vho-Lugisani na Vho-Nyamalwela Singo nge vha ¿wala
          vhurifhi vha pometshedza uri ho ¿walwa nga Vho-Lugisani vha tshi ¾o»ou
          dzhiela vho Vho-Nyamalwela vhuhosi.√√                                                (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          11           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

9.3      Mu¾a wa Vho-Lugisani wo vha wo dzudzanyea/u na mulalo/wo vu»a√
         ngeno wa Vho-Mamidze wo vha u songo vu»a, u si na mulalo. √                          (2)

9.4      Ndi musi Tshammbenga a tshi thaipha vhurifhi ho ¿walwaho nga Vho-
         Mamidze ha u zwifhela Vho-Lugisani uri vha khou vhanga vhuhosi ha
         Dovhoni, zwine zwa mu vhengisa nga Vho-Lugisani/Musi Tshammbenga a
         tshi pora mu»i wa Vho-Lugisani ¼i¿we ¼a tombo ¼a fhedza ¼o rwa ¾hoho ya
         ¿wana Mukandangalwo a mbo »i lovha, na zwone zwi ½a½isa vengo
         khae.√√√                                                                             (3)

9.5      Ri guda uri musi u tshi vhambela muṅwe muthu maano mavhi, musi zwi
         tshi vho bvela khagala zwi fhedza ho no vha iwe ane a wela khomboni.√
         Vho-Mamidze na khonani dzavho vho lukela Vho-Lugisani maano mavhi a
         uri vha pandelwe shangoni ha vho fhedza ho pandelwa vhone. √√                        (3)

9.6      Ndi tsha thasululo/mafhedzele/magumo.√ Tshiphiri tsha tshikwekwe tsha
         Vho-Mamidze na khonani dzavho tshi bvela khagala. √ Vhamusanda vha
         dzhia tsheo ya u pandela Vho-Mamidze na khonani dzavho. √                            (3)

9.7      Mu¿wali u ri µisela Vho-Mphaga vhe khosi i imaho na ngoho, izwi ri zwi
         vhona musi vha tshi pandela Vho-Mamidze na khonani dzavho vhe vha vha
         vho µala tshimbevha.√√                                                               (2)

9.8      Muthu u ka½a zwe a zwala, arali a tshila nga n»ila i songo lugaho, u »o
         »ivhiwa nga zwithu zwivhi, na zwivhuya zwine a ita zwi fhedza zwi si tsha
          vhonala. Vhafunzi Vho-Mamidze na khonani dzavho vho fhedza vho
         shakuliswa nga ¿wambo wa zwiito zwivhi. √√√                                          (3)

9.9      Zwi a tendisea, ngauri hu na vhathu vha no ¾o»ou vhona muthu a tshi
         tambula nge vha mu vhambela maano mavhi kana u mu retshela
         zwikwekwe. √√ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                            (2)

9.10     - Ndo vha ndi tshi nga vhona uri vhaeletshedzi vhanga vha vhe vhathu
            vha fhulufhedzeaho vhukuma.√
         - Ndo vha ndi tshi nga lwa na mazwifhi na zwitshele. √
         - Ndo vha ndi tshi nga ¾u¾uwedza pfunzo na mvelaphanµa na u ima na
            vhathu vha shango vha imelaho zwenezwo. √
          (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                         (3)
                                                                                              [25]

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          12           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

MBUDZISO YA 10 (MBUDZISO NDAPFU)

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:

o   Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
o   Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
     Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
     Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
     Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

MARANGAPHAN¶A

Siangane na fhethuvhupo
Siangane ndi nzulele na kuitele kwa zwithu kwa vhupo honoho zwine zwa fhedza
zwi tshi ¾u¾uwedza kutshilele kwa vhathu. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo
a khou bvelela hone zwo katela na tshifhinga tshine mafhungo a khou bvelela
ngatsho. Mvumbo ndi zwine muanewa a vha zwone, ndi kutshilele kwawe na
kuvhonele kwawe kwa vhutshilo.

MBUNO

Mawela

•   Mafhungo a iyi bugu a khou bvelela mahayani (naho hu sa tsha tou vha Ven»a
    ¼a mulovha tsho¾he kwa), muvhunduni wa Tsha½owa ngei Domboni he Mawela
    a bebelwa na u alutshela hone.
•   Mahayani vhathu vha a tshivhana na u itelana mavivho, nahone vhathu vhanzhi
    vha kha »i vhuswa nga vhutendatenda. Hezwi zwi ¾u¾uwedza Mawela u vha na
    vhutendatenda kha zwa vhuloi. Musi Mawela a tshi pfa zwauri mmbwa ye ya
    vha i kha saga a si mmbwa ndi phele, o tou zwi dzhia zwo ralo, ngauri zwi a
    ambiwa na u tendiwa mahayani.
•   Musi hu tshi pfi Vho-Maemu ndi muloi nahone vha khou mu gadisa phele na
    zwenezwo o zwi tenda.
•   Mawela o aluwa a tshi pfa uri muloi u a fhisiwa ngei mahayani. Ndi zwone zwo
    ¾u¾uwedzaho muhumbulo wa u ¾o»ou fhisa Vho-Maemu na mu¾a wo¾he.
•   Ndi mu¾hannga we a vha a tshi dzhena tshikolo Yunivesithi ya Natal. O vha e
    mura»o wa khoro ya matshudeni. Mafhungo a makhomorethe a wanala na
    henengei Yunivesithi.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          13           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

•   U ¿walela lu¿walo khonani yawe a tshi ri u ¾oµa u fhisa muµi wa Vho-Maemu.
•   U ¾oµela Vho-Maemu makhomurethe uri vha mu thuse kha u vha fhisedzela.
•   Mafhungo a bugu iyi a bvela phanda ngei khothe he Mawela a vha a tshi khou
    senga mulandu wa u ¾o»ou vhulaha he a gwevhelwa u dzula dzhele mi¿waha ya
    fumbilimbili.

Vho-Ma¾odzi.

•   Ndi mukegulu vho alutshelaho mahayani, nahone vho faraho tshilala.
•   Ndi muthu a tendaho uri ¿anga dzi amba ngoho.
•   Tshi¿we na tshi¿we tshine tsha bvelela, arali vha sa tshi pfesesi vha ya vha
    vhonisa dzi¿angani kana mingomeni.
•   Ri vhona vha tshi gidimela u ya u vhonisa nga ha saga ¼o hwalaho mmbwa yo
    faho uri ¼i »ela mini giratshini. Zwe ¿anga ya vha vhudza vho zwi ¾anganedza
    uri ndi ngoho ngauri khavho ¿anga ndi yone ambadzifhele.
•   Zwa dzi¿anga zwi vha sia vha tshi zwifha. Mazwifhi a a lu¾anya. O fhedza o
    lu¾anya Vho- Sara na khonani yavho Vho-Maemu.
•   Mafhungo a zwa mapholisa na dzikhothe vha a a shavha ngauri a vho ngo aluwa
    ngazwo. Musi Mawela o farwa vho vha tshi tou lila. Vho vha sa funi musi hu
    tshi ambiwa uri vha »o tea u ya u ½ea vhu¾anzi khothe.
•   Mukegulu avha vho vha na ¾hu¾huwedzo i si yavhu»i kha vhutshilo ha Mawela
    mu»uhulu wavho.

PHENDELO

Mu¿wali o kona u farekanya siangane na fhethuvhupo zwe zwa fhedza zwi tshi
bvisela khagala mvumbo ya Mawela na Vho-Ma¾odzi na kutshilele kwavho.                         [25]

MBUDZISO YA 11

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

11.1     Mawela o pfa uri vha mu¾a wa ha ·ialama ndi vhone vhane vha khou mu
         lowa, a humbula u vha fhisela nµuni. √√                                              (2)

11.2     Mafhungo ayo o sinyusa Vho-Ma¾odzi, vha vho humbula u ya ¿angani, uri
         vha wane ngoho ya dambi he¼i. √√                                                     (2)

11.3     Vho-Ramasunzi ndi munna o »iimisaho kha lutendo lwa Tshikhiresite/a
         vha tendi kha dzi¿anga na mingome, vha amba ngoho fhedzi, √ ngeno Vho-
         Sara a mufumakadzi ane a tenda kha zwa vhuloi/vha a zwifha vha tshi
         itiswa nga hone vhutendatenda havho kha dzone ¿anga. √
         (Zwivhili fhedzi)                                                                    (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          14            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

11.4     Mmbwa yo wanalaho giratshini yo tou hakiwa nga goloi ya i kokodza u
         swika giratshini; hezwi zwi vho shandwa sa mmbwa yo tou dzheniswaho
         nga madambi a vhuloi afho ngomu giratshini, izwi ha mbo vha u shanda
         ngoho ya zwo bvelelaho.√√                                                             (2)

11.5     Ndi musi a tshi pfa mafhungo a uri u khou gadiswa phele, ene a vho a wela
         nga n¾ha a zwi tenda, a vho kuvhanganya makhomorethe uri vha fhise muµi
         wa ha ·ialama/Ndi musi a tshi pfa vhakegulu vha tshi amba nga ha vhuloi
         na dzi¿anga na ene a sokou zwi tenda sa ngoho.√√                                      (2)

11.6     Ri guda uri ¿anga dzi a zwifha, nahone kha ri dzi thanyele.
         Vho-Muraga vho zwifhela Vho-Ma¾odzi uri mmbwa ye ya vha i sagani ndi
         phele. √√                                                                             (2)

11.7     Zwo thusa u ½ea/vula tshikhala vhukati ha zwiwo, uri vhu¾anzi vhu tshi sala
         vhu tshi swika, √ vhathu vha »o vha vho no kona u guda uri mazwifhi √ na
         vengo a zwi vhuedzi tshithu.√                                                         (3)

11.8     U bveledza kuhumbulele ku sa fani u itela u ¾o¾omodza puloto ya bugu.
         Mu¿wali o vha ½etshedza vhe munna a sa tendi kha zwa vhuloi nahone ane
         a ima na ngoho, ndi zwe ngazwo vha sa ime na Mawela a tshi tenda zwa
         vhuloi lwe a vho farwa nga mapholisa a tshi ¾o»ou fhisa mu»i wa ha
         ·ialama. √√                                                                           (2)

11.9     Thero ya bugu iyi ndi u sasaladza vhutendatenda kha zwa vhuloi. Vho-
         Ramasunzi vha khou hanedza/kanakana uri madambi o raliho ha konadzei
         vhutshiloni. (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). √√                                           (2)

11.10    A ¼i tendisei, ngauri muthu a nga si vhenge muthu naho hu tshi pfi o
         khakha, wa tama u tou mu vhulaha na mu¾a wawe wo¾he nga u tou mu
         fhisedzela n»uni./·i a tendisea, ngauri hu na vhathu vhane vha vhenga
         muthu musi o vha khakhela vha tama na u tou mu vhulaha. √√ √
         (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                           (3)

11.11    - Ndo vha ndi tshi »o thoma nda sedzulusa uri mmbwa i re sagani i nga
           vha yo »isa hani.
         - Ndo vha ndi sa »o tenda makhadzi na vha¿we vhathu vha tshi shela
           muya u si wavhu»i kha vhana vhanga.
         - Ndo vha ndi tshi »o humbela thuso ya vha»ivhi vha zwa matshilisano uri
           vha »e vha ambe na vhananga vha bve kha muya wa vhusilivhindi.
         - Ndo vha ndi tshi »o humbela thuso kha vhafunzi uri vha rabelele mu¾a
           wanga uri u bve kha nyimele heyi. √√ √
         (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                           (3)
                                                                                               [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                       25

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          15           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C

¶IRAMA: MARAGA DZA 25

MBUDZISO U BVA KHA 12–15

MBUDZISO YA 12 (MBUDZISO NDAPFU)

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi

KANI-HA VHA TOU ¶ILWELA – LL Mafenya

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

MARANGAPHAN¶A

Thero ndi ¿wongo wa mafhungo une mu¿wali a tama vhavhali vha µirama vha tshi u
pfa na u u µivha. Nga iyo thero ri kona u wana milaedza yo fhambanaho ine
mu¿wali vha ¾o»a ri tshi i guda vhutshiloni hashu.

MBUNO

•   Mu¾o»o/Thero ya mafhungo ndi u kandekanywa ha pfanelo dza vhafumakadzi.
•   Mafhungo a u kandekanywa ha pfanelo dza vhafumakadzi vha fhedza vha
    songo vhonwa mulandu, naho hu tou dzula zwaho dzhele, ndi ane
    vhafumakadzi vha khou amba nga hao vho a vhala kha gurann»a.
•   Vhafumakadzi vha humbula u dzhia vhukando ha u lwela pfanelo dzavho nga u
    tou amba/¾ereka/matsha.
•   Vhafumakadzi vha ¾u¾uwedza vhurangaphan»a uri vhu dzhiele n¾ha fhungo i¼i
    uri ¼i »o kona u ambiwa nga »uvha ¼a vhafumakadzi.
•   Fhungo i¼i ¼o »o dzheniswa na kha adzhenda ya mu¾angano wa ¼igi ya
    vhafumakadzi.
•   Fhungo i¼o ¼o dzudzanyelwa na ¾hoho ine ¼a »o ambiwa nga fhasi hayo.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          16           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

•   Ho dzudzanyiwa tshiambi tshine tsha »o amba nga »uvha ¼a vhafumakadzi tsho
    »isendeka kha ¾hoho ye tsha randelwa yone.
•   Vhafumakadzi vha humbula na u ita mugwalabo nga ha fhungo i¼i, vha tshi isa
    mbilahelo dzavho ngei mapholisani, uri vhathu vho farwaho vha songo tsha
    ½ewa bei¼i, arali vho farelwa milandu ya u tshipa na u kandekanya pfanelo dza
    vhafumakadzi.
•   Vhafumakadzi vha ¿wala ¼i¿walo ¼a u humbela u matsha, vha tshi lwela pfanelo
    dzavho.
•   U »ivhadziwa ha ra¼i ya vhafumakadzi nga ¼a 9 ¹hangule.
•   Mulaedza wo ½ekedzwaho »uvha ¼a ra¼i nga tshiambi tsha »uvha u lwa tsho¾he
    na u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi.
•   U sa dzhielwa n¾ha ha fhungo ¼o ambiwaho ra¼ini vhunga thaidzo ye vha vha
    vha tshi khou lwela i tshi khou »i bvela phan»a.

PHENDELO

Mu¿wali o kona u bvisela mihumbulo i re afho n¾ha khagala, a tshi itela u fha¾a
muhumbulo muhulwane, une wa khunyelela musi vhafumakadzi vha tshi vho tou
»ilwela nga u dzhia mulayo vha u vhea zwan»ani zwavho.                                        [25]

MBUDZISO YA 13 (MBUDZISO PFUFHI)

VHA ¶ILINDE – NA Milubi

13.1     Mushumo wa Vho-Funani (siangane yawo) u kombetshedza uri vha ite vha
         tshi ya mi¾anganoni tshifhinga tsho¾he; hezwi zwi ita uri vha lingee musi
         vho ¾angana na vhafumakadzi vha sa fulufhedzei sa Wanani.√ √                         (2)

13.2     A kwama tshipiµa tsha thasululo/mafhedzele/magumo. √ Ndi musi
         mafhungo a µirama a tshi fhela ngoho yo bvela khagala. √                             (2)

13.3     Funani u thoma u µaµa nge a µivha uri Wanani u na AIDS, a vho thoma u
         vhudzisesa na u ambela n¾ha. √ √                                                     (2)

13.4     Wanani ndi mutambi ane a funesa vhanna√ ngeno Kani e muthu wa
         mvumbo yo dzudzanyeaho. √/Wanani u na vairasi ya AIDS √ ngeno Kani o
         µifara a si vhe na vairasi ya AIDS. √ (Nthihi fhedzi).                               (2)

13.5     U thusedza u anetshela uri Funani o vha na vhushaka ha zwa vhudzekani
         na Wanani musi vhe mu¾anganoni. √ √                                                  (2)

13.6     Khuµano ya nga ngomu. Funani o vha na thaidzo ngomu hawe ya u µivha
         uri muthu we a ita nae zwa vhudzekani a songo tsireledza u na vairasi ya
         AIDS. √                                                                              (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          17           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

13.7     Vho-Funani vhone vha khou ima na mufumakadzi wavho uri a vhaho kha
         zwa u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani na vhafumakadzi vha ngaho Wanani,
         ngeno ngoho i ya uri vhukuma vho zwi ita - hafha ndi u shanda ngoho.
         (Izwi zwi hanedzana na zwine a amba afho). √√√                                        (3)

13.8     Tshifhinga tsha zwino hune vhanna na vhafumakadzi a vha tsha
         fulufhedzea zwi tshi µa kha zwa vhudzekani, √ nahone ho no µalesa
         malwadze manzhi sa AIDS.√                                                             (2)

13.9     Funani o »a»a a tshi pfa u pfi mufunwa wawe u na AIDS. Ndi ngazwo a si
         tsha kon»elela u thetshelesa a tshi isa phan»a, o mbo »i taku a shavhela
         thoilethe, na lutamo lwa zwi¼iwa lwo ¾uwa.√ √ √                                       (3)

13.10    Ee, ngauri u sa fulufhedzea ha munna wavho ho »isa vairasi mu»ini, ine na
         vhone i nga kha »i vha kavha. √√ (Na zwi¿wevho zwine zwa pfala).                      (2)

13.11    Ndo vha ndi tshi »o ya u ita ndingo. √
         Arali nda wanala ndi na tshitshili tsha AIDS, ndo vha ndi tshi »o ya kha
         vhaeletshedzi. √
         Ndo vha ndi tshi »o dzhia dzilafho ¼o randelwaho AIDS. √
         Ndo vha ndi tshi »o phulela mufumakadzi wanga tshiphiri tsha uri ndi na
         AIDS. √ (Tharu fhedzi na zwi¿wevho zwine zwa pfala)                                   (3)
                                                                                               [25]

MBUDZISO YA 14 (MBUDZISO NDAPFU)

MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

MARANGAPHAN¶A

Thero ndi ¿wongo/mu¾o»o wa mafhungo une mu¿wali a tama vhavhali vha µirama
vha tshi u pfa na u u µivha. Thero iyi i bvisela khagala milaedza yo fhambanaho ine
ri½e sa vhavhali ra tea u i guda vhutshiloni hashu. Yo »isendeka kha zwa u
tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          18           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

MBUNO

•    Thaidzo i simuwa musi Vho-Buku¾a vha tshi tambudza vhana vhavho
     Tsumbedzo, Ntshengedzeni na mufumakadzi wavho.
•    Vha rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri, Vho-Takalani vha
     tshi lingedza u kaidza na vhone vha semiwa.
•    Vha kombetshedza Ntshengedzeni uri a eµele navho tshihulwane ngeno e
     ¿wana wavho wa malofhani.
•    Vho-Buku¾a vha sema Tsumbedzo hu u mu thivhela uri a sa µowelane na
     khaladzi awe Ntshengedzeni.
•    Vho-Buku¾a a vha dzheneleli kha mafhungo a tshikolo tsha Tsumbedzo.
•    Vha a mu rwela u dzula na mme awe Vho-Takalani vha tshi ri ha khou ita zwa
     u vhala bugu dza tshikolo.
•    Vha isa phanµa na u kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ¿wana wavho
     Ntshengedzeni ngeno zwo khakhea vhukuma.
•    Musi Ntshengedzeni o shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, Vho-
     Buku¾a vha a mu tevhela vha fhedza vha mu rwela henengei.
•    Musi Vho-Buku¾a vha tshi vhidzwa tshikoloni vha amba uri Ntshengedzeni ha
     na thaidzo.
•    Ntshengedzeni u ya ha vhashumelavhapo a fhedza o iswa sibadela u ¾olwa, a
     wanala o vhifha muvhilini.
•    Vho-Buku¾a a vha ¾honifhi mufumakadzi wavho Vho-Takalani, vha a semiwa
     vha dovha vha rwiwa.
•    Vho-Takalani vha rwelwa u vhudzisa mafhungo a u lala ha Vho-Buku¾a na
     Ntshengedzeni, vha vho fhedza vho rwelwa zwenezwo.
•    Vho-Buku¾a vha fhedza vho farelwa u shengedza Ntshengedzeni lwa
     vhudzekani
•    Vho-Buku¾a vho fhedza vho gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho ho¾he.

PHENDELO

Mu¿wali o kona u bveledza thero/muhumbulo muhulwane nga u bvisela zwiito zwa
Vho-Buku¾a khagala sa muanewa dendele ngauri vho fhedza vho ka½a mitshelo ya
kutshilele kwavho kuvhi.                                                                      [25]

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          19           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

MBUDZISO YA 15 (MBUDZISO PFUFHI)

MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe

15.1     Khuµano ya nga ngomu. √ Ntshengedzeni u na thaidzo ine ya khou mu
         onza nga ngomu hawe ine ha ¾oµi na u i vhudza Tsumbedzo, ndi ngazwo o
         kombetshedzea na u mu zwifhela.√                                                     (2)

15.2     Tsumbedzo ndi muanewa ane a tikedza na u ṋea ngeletshedzo khaladzi
         awe.√ U bveledzwa e muthu ane a konµelela khaedu dzi konµaho. √                      (2)

15.3     Mafhungo aya a bvisela khagala uri Ntshengedzeni hu na zwe zwa itea khae
         murahu, zwa u rwiwa na u kombetshedzwa u dzhena kha zwa vhudzekani
         na khotsi awe. √ √                                                                   (2)

15.4     Ntshengedzeni u vhonala e na thaidzo ine ya khou mu vhavha.√ U onda na
         u ¾ungufhadzwa nga thaidzo ine a khou ¾angana nayo. √ U amba hawe ho
         µala u gungula. √ (Na zwi¿we zwi pfalaho).                                           (3)

15.5     A hu na vhungoho, ngauri Ntshengedzeni o vha a tshi khou dzumba zwe a
         vha a tshi khou itwa nga khotsi awe, zwino u vho zwi shanda ha vho nga u
         khou vhaiswa nga u tambudzwa ha Tsumbedzo. √√√                                       (3)

15.6     Mulaedza ndi wa u kaidza vhokhotsi uri vha songo ita zwa vhudzekani na
         vhana vhavho, ngauri mulayo u µo vha dzhiela vhukando. √ Vho-Buku¾a
         vho kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ¿wana wavho, vha vho fhedza
         vho farwa. √                                                                         (2)

15.7     Mafhungo a u tambudzwa ha Ntshengedzeni na Tsumbedzo ho bulwaho
         afho mafhungoni ho fhedza ho ita uri Vho-Buku¾a vha fariwe, √nahone vha
         fhedza vho gwevhiwa u dzula dzhele vhutshilo havho ho¾he.√
         Ntshengedzeni o fhedza e muimana. √                                                  (3)

15.8     Mu¾ani hune Vho-Takalani vha dzulela u vha vhe siho vhe mushumoni, zwi
         vha na ¾hu¾huwedzo ya uri Vho-Buku¾a vha ite zwa vhudzekani na
         Ntshengedzeni.√ Musi Vho-Buku¾a vha tshi µisendedza tsini na u funesa
         Ntshengedzeni zwi na vhushaka na uri a songo phula tshiphiri tsha zwine a
         khou itwa.√ Musi Vho-Buku¾a vha tshi tambudza Tsumbedzo na u sema
         Vho-Takalani zwi na vhushaka na uri mu¿we na mu¿we afha mu¾ani a
         dzule o tshuwa uri vha kone u bvela phanµa na maitele avho. √                        (3)

15.9     Hai, ngauri u ¾ana vhuaµa vhune vha ita uri vha fhedze vho farelwa zwiito
         zwavho zwivhi. √√                                                                    (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          20           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                      NSC – Memorandamu

15.10    -  Kha hu vhe na u funzwa ha vhathu (na vhana) nga ha pfanelo dza
            vhathu.
         -  Vhokhotsi kha vha vhumbe madzangano ane khao vha nga
            eletshedzana nga ha matshilisano mi¾ani.
         -  Vhashumelavhapo kha vha eletshedze vhathu nga ha vhua»a hovhu, na
            u vha shandukisa kuhumbulele kwavho.
         -  Mulayo kha u khwa¾hise tshan»a u itela u shushedza vhanna uri vha si
            »idzhenise kha zwa u tambudza vhana na vhafumakadzi.
         -  Zwikoloni kha hu tholwe vhaeletshedzi (counsellors) vha u eletshedza
            vhana na vhadededzi. √ √ √
         (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                          (3)
                                                                                              [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                      25
                                                           MARAGAGU¹E:                        80

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2                                21                                             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                                            NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA 10]
          Khritheria         Vhukoni ha n¾hesa           Tshikili Tshone     Vhukoni ha vhukati/ho       Vhukoni ha fhasi              U sa kona
                                                                            linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU                        8–10                      6–7                     4–5                      2–3                        0–1
                          - Tsenguluso yo          - U sumbedza u pfesesa  - Tsenguluso i fushaho/   - Tsenguluso ya ¾hoho i   - A hu na u pfeseswa ha
Tsenguluso ya ¾hoho       nwelelaho ya ¾hoho       na u sengulusa ¾hoho    linganelaho ya ¾hoho      sa fushi                  ¾hoho
Tshidziki tsha mafhungo/u - Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone            - Hu na dzi¿we mbuno      - Hu na tshaedzo          - A hu na thikhedzo u
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na      - Phindulo ndi yo       dzavhuµi dzi tikedzaho    khulwane ya mbuno         bva kha tshirendo
na kupfesesele kwa        khwa¾hisedzo yo dziaho   faredzaho               ¾hoho                     dzi tikedzaho ¾hoho       - Mugudi ha na nµivho
tshibveledzwa             u bva kha tshirendo      zwidodombedzwa zwi      - Naho dzi¿we dza         - Kupfesesele kwa fhasi   ya lushaka lwa ¼i¿walwa
                          - U pfesesa ha n¾hesa ha khagala                 mbuno dzo tikedzwa, hu    kwa lushaka lwa           (vhurendi) na tshirendo
MARAGA 7                  lushaka lwa ¼i¿walwa     - Mbuno dzi pfadzaho    µi vha na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na
                          (vhurendi) na tshirendo  dzo ½ekedzwa, naho      tendiseiho                tshirendo
                                                   dzi¿we dzadzo dzi       - U pfesesa ha mutheo ha
                                                   songo tou tikedzwa u    lushaka lwa ¼i¿walwa
                                                   swika henefho           (vhurendi) na tshirendo
                                                   - U pfesesa ha lushaka
                                                   lwa ¼i¿walwa (vhurendi)
                                                   na tshirendo
TSHIVHUMBEO NA            - Tshivhumbeo tsho       - Tshivhumbeo tshi re   - Hu µi vha na vhu¿we     - Tshivhumbeo tsho        - Tshivhumbeo tsho
LUAMBO                    lunzhedzanaho tsho¾he    khagala na mbuno dzi    vhukhakhi ha              pulaniwa lwo              khakhea tsho¾he
                          - Mbuno dzo lundwa       tevhelelanaho lu        tshivhumbeo               khakheaho                 - Vhukhakhi vhunzhisa
Tshivhumbeo, thevhekano   tshidele nahone dza      pfadzaho                - Maanea/Phindulo i       - Mbuno a dzo ngo         ha luambo na tshitaila
i pfadzaho na             bveledzwa zwi khagala    - Thevhekano ya mbuno shaedza thevhekano yo       dzudzanywa lu
ku½ekedzelwe kwa          tsho¾he                  i a pfadza              fha¾eaho ya kupfesesele   pfadzaho
mafhungo                  - Luambo, tshitaela, na  - Luambo, thouni na     na ndunzhendunzhe         - Vhukhakhi ha luambo
Luambo, thouni na         thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo   - Luambo lwo faredza      vhu khagala
tshitaila zwo shumiswaho  ¾okonya, nahone zwo      lulama                  vhukhakhi vhu si gathi,   - Thouni na tshitaila a
kha maanea/phindulo       lulama                                           thouni na tshitaela       zwo ngo tea
ndapfu                    - A hu na vhukhakhi vhu                          hunzhi zwo tea
                          vhonalaho ha girama,
MARAGA 3                  mupele¾o na zwiga zwa u
                          vhala
MARAGANYANGAREDZI                   8–10                      6–7                     4–5                      2–3                        0–1

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2                                    22                                                 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015
                                                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA [MARAGA: 25]
          Khritheria              Vhukoni ha n¾hesa              Tshikili tshone       Vhukoni ha vhukati/ho        Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                      linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU                            12–15                         9–11                      6–8                        4–5                      0–3
                            - Phindulo ya                  - U sumbedza u pfesesa   - U pfesesa ¾hoho lwo       - U pfesesa ¾hoho lwa u - U pfesesa hu¾uku¾uku
Tsenguluso ya ¾hoho         ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa:       na u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo        tou phuphuledza; a hu    ha ¾hoho
Tshidziki tsha mafhungo/u   14–15                          nµila yone               goµombelaho; a si zwo¾he    tou vha na zwi¿we        - Ndingedzo yo
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi   Phindulo ya ma¾hakheni/n¾ha:   - Phindulo  ndi  yo      zwi¾alusi zwo               zwi¾alusi zwo            rembeµaho/i songo
na kupfesesele kwa          12–13                          faredzaho                dodombedzwaho               senguluswaho   nga       khwa¾haho ya u fhindula
tshibveledzwa               - Tsenguluso yo nwelelaho ya   zwidodombedzwa zwi       - Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo                     mbudziso
                            ¾hoho                          khagala                  tikedzaho ¾hoho             - Mbuno ¾hukhu dzi       - Makumedzwa ha
 MARAGA 15                  - Mbuno dzo angalalaho dzi     - Mbuno dzi¿we dzi       - Ma¿we makumedzwa o        tikedza ¾hoho            tendisei na kathihi
                            gobolaho; hu na khwa¾hisedzo pfadzaho dzo ½ekedzwa,     tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi   - Makumedzwa a           - Mugudi ha na nµivho
                            yo dziaho u bva kha            naho dzi¿we dzadzo dzi   a vhu tendisei tshifhinga   tshimbilelanaho ndi      ya lushaka lwa ¼i¿walwa
                            tshibveledzwa                  songo tou tikedzwa u     tsho¾he                     ma¾uku¾uku               kana tshibveledzwa
                            - U pfesesa ha n¾hesa ha       swika henefho            - U pfesesa ¼i¿walo na      - U pfesesa hu¾uku ha
                            lushaka lwa ¼i¿walwa na        - Hu na vhu¾anzi ha u    tshibveledzwa hu songo      ¼i¿walwa na
                            tshibveledzwa                  pfesesa lushaka lwa      fhelelaho                   tshibveledzwa
                                                           ¼i¿walwa na
                                                           tshibveledzwa
TSHIVHUMBEO NA                           8–10                         6–7                       4–5                        2–3                      0–1
LUAMBO                      - Tshivhumbeo tsho             - Tshivhumbeo tshi re    - Hu na vhu¿we vhu¾anzi     - Tshivhumbeo tsho       - U shaea ha
                            lunzhedzana tsho¾he            khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo                 pulaniwa nga nµila yo    tshivhumbeo tsho
Tshivhumbeo, thevhekano i   - Marangaphanµa na magumo a tevhelelanaho lu            - U pfadza na               khakheaho                pulaniwaho zwi khakhisa
pfadzaho na ku½ekedzelwe    ndi zwa n¾hesa                 pfadzaho                 ndunzhendunzhe zwi µi       - Makumedzwa ho ngo      thevhekano ya
kwa mafhungo                - Makumedzwa o vhekanywa       - Marangaphanµa na       vha hone, fhedzi zwo        vhekanywa nga nµila i    ¼ikumedzwa
Luambo, thouni na tshitaila zwavhuµi nahone a bveledzwa magumo na dzi¿we            faredza vhukhakhi           pfadzaho                 - Vhukhakhi ha luambo
zwo shumiswaho kha          zwi khagala                    phara zwo dzudzanywa     - Hu na vhukhakhi vhu       - Vhukhakhi ha luambo na tshitaila zwi itisa uri
maanea/phindulo ndapfu      - Luambo, tshitaela, na thouni nga nµila yo faranaho    vhonalaho ha luambo;        vhu khagala              phindulo iyi i kundelwe
                            zwo vhibva, zwi a ¾okonya,     - U tevhekana hu         thouni  na tshitaila hunzhi - Thouni  na tshitaela a u swikelela
MARAGA 10                   nahone zwo lulama              pfadzaho ha              zwo tea                     zwo ngo tea              - Thouni na tshitaela a
                                                           makumedzwa               - Phara hunzhi dzo lulama - Phara dzo khakhea        zwo ngo tea
                                                           - Luambo, thouni na                                                           - Phara dzo khakhea
                                                           tshitaela hunzhi zwo
                                                           lulama
MARAGANYANGAREDZI                       20–25                        15–19                     10–14                       5–9                      0–4

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2015-memo/27e6bc68-6970-4d97-b078-957ef1b2c856) — Tshivenda HL · Memo · 2015 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2015-memo/8b50714f-905e-4016-a4d9-af3c73d512d6) — Tshivenda HL · Memo · 2015 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017-memo/47e78142-6dd7-4cdc-8fe7-6ecc48c6bb72) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016-memo/b9851d08-876a-4f13-87fd-f4649ef24abb) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2014-memo/428c975f-3cee-4fa6-9634-9aa2829301c7) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
