# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2016 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the Feb March 2016, 27 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016-memo/b9851d08-876a-4f13-87fd-f4649ef24abb
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016-memo/b9851d08-876a-4f13-87fd-f4649ef24abb)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2016 · tshivenda. Memorandum, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016/3e2c95e6-b21c-438a-908c-aeeae24dedef) — QP · 2016 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                   NATIONAL
                               SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI YA 12

                   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                           BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2016

                                     MEMORANDAMU

MARAGA: 80

                          Memorandamu uyu u na masia¾ari a 27.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           2            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

•    Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
•    Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
     khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
•    Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
     vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
         bugu/¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A, (zwirendo zwo vhonwaho), kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha
         vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we,
         tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
         tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make
         sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           3           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

8.       Mbudziso pfufhi
         Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
         vha songo ½ea nda¾iso.

9.       Kha mbudziso dzo vuleaho (open-ended questions), hu songo avhelwa
         maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/
         khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana
         zwi avhelwaho maraga.

10.      Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
         MBUNO/KUHUMBULELE           KWAWE.      Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/
         ¹halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi
         avhelwaho maraga.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           4           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO/GUDIWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE:

- Kha vha shumise adendamu/mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dze vhalingiwa vha
  ½ea, sa tsumban»ila yo livhiswaho kha u ¾ola/maka mbudziso iyo, zwi tshi yelana
  na u nyanyulea khathihi na u pfesesa ha hawe ha tshirendo itshi.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 25 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei:
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 6–7
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 4–5
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 0–3

U VHA THANYELE – D ¸ephalama

ADENDAMU

Marangaphan»a

¹halutshedzo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. Tshitanza/Ndima i vhumbwa
nga mitaladzi/vese ine ya bveledza khethekanyo kana yunithi kha tshirendo. Kha
itshi tshirendo murendi u shumisa zwitanza zwa rathi u bvisela khagala ¾halutshedzo
ya itshi tshirendo. Murendi u khou shumisa zwitanza u ¾alutshedza uri vhathu vha
sumbedza uri vha a u funa ngeno vho »ala vengo ¼ine vha sa ¾o»e u u sumbedza –
ndi lufuno lwa kholekhole/muhoyo.

Mbuno

- Kha tshitanza/ndima ya u thoma murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri vhathu vha
  ni seisa khole ngeno mbiluni dzavho zwi siho.
- Kha tshitanza/ndima ya vhuvhili murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri vhathu vha a
  tonda muthu ngeno vho mu lalela/dzumbamela hu u itela uri a sa zwi vhone uri a
  vha mu funi/vha tshi »o fhedza vho mu tshinyadza/vhulaha.
- Kha tshitanza/ndima ya vhuraru murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri vhathu vha
  sumbedza muthu lufuno ngeno nga thungo vha tshi khou mu sola na u mu
  sasaladza.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           5             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

- Kha tshitanza/ndima ya vhu½a murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri musoliwa ha
  zwi vhoni uri vhasasaladzi vhawe vha khou mu tshinya vhumuthu/tshirunzi
  tshawe.
- Kha tshitanza/ndima ya vhu¾anu murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri vhathu vha
  »iita vhavhu»i ngeno vha vhone vhavhulahi vhau.
- Kha tshitanza/ndima ya vhurathi murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri muthu kha
  thanyele vhathu vhane vha sumbedza uri vha a mu funa ngeno vho mu dzumbela
  vhuvhi havho.

Magumo

Murendi o kona u shumisa zwitanza/ndima u bveledza ¾halutshedzo ya uri vhathu
vha a sumbedza u u funa ngeno vho »ala vengo kha iwe.                                           [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

VHUNGOHO NA VIVHO – TR Ratshi¾anga

2.1      Murendi u tama u bvisela khagala uri ngoho na vivho a zwi an»ani/zwi a
         lwedzana/a zwi pfani. √√                                                               (2)

2.2      Ipfi 'vhula»a' ¼i bveledza ¾halutshedzo ya uri vivho ¼i a vhaisa√¼a dovha ¼a
         tambudza mu½e wa¼o√                                                                    (2)

2.3      Vhungoho vhu tshi ¼i ha»a > ¼iedzamuthu/¼ifanyamuthu.√
         Vhungoho vhu tshi ¼i ha»a sa khwivho > ¼ifanyisi. √                                    (2)

2.4      Ndi khaesura, i shumaho u awedza zwi¾uku u bveledza mutevhetsindo u
         ongolowaho/wa u pfela vhu¾ungu.√√

                                             KANA

         Khoma i bveledza khaesura. I shuma u ¾umanya mihumbulo mivhili i
         tevhekanaho u bveledza khwa¾hisedzo ya zwi ambiwaho. √√                                (2)

2.5      Ee/Ndi a tendelana nae. A hu na tshi fhiraho ngoho√ ngauri a i shanduki na
         khathihi.√

                                             KANA

         Ngauri ngoho a i kundwi nga vivho/mazwifhi na khathihi. √√
         (Na zwi¿we zwi pfalaho).                                                               (2)
                                                                                                [10]

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           6           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

VHASWA VHA AFURIKA TSHIPEMBE – LR Ndlovu

3.1      Murendi u tama u bvisela khagala uri vhathu vha vho tendelwavho u amba
         zwine vha funa hu si na u hanelwa/fariwa/tovholwa. √√                                (2)

3.2      Ipfi 'maphinde' ¼i bveledza ¾halutshedzo ya u amba mafhungo a si ngoho/a
         si a vhukuma/a sa fha¾iho lushaka.√√                                                 (2)

3.3      Ndi ¼ifanyamuthu/¼iedzamuthu.√ Murendi u amba uri shango ¼i a bvelela/¼i
         a vha na lukuna musi vhaswa vha¼o vha tshi shumesa/vha sa bvafhi.√                   (2)

3.4      U eletshedza vhaswa vha Afurika Tshipembe uri vha thanye vha bve kha
         vhupuli na u sa kona u vhona zwi bveledzaho shango.√√                                (2)

3.5      Ee/Ndi a tendelana nae. Murendi u kaidza vhaswa uri vha songo tamba nga
         mbofholowo/demokirasi/shango ¼avho ¼o pfumaho uri vha mirafho i »aho
         (ma»adzwane) vha »iphi½e nga zwe ra wana/lwela.√√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho)                                                         (2)
                                                                                              [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

DWADZETSHIFU – T Makhado

4.1      Murendi u bvisela khagala u pfa hawe vhu¾ungu a tshi humbula nga ha
         dwadze/nyimele ine a vha khayo.√√                                                    (2)

4.2      Ndi mutevhetsindo u ongolowaho.√ Murendi u pfa vhu¾ungu vhunga a si
         tsha kona na u tshimbila, ngeno o onda lu ofhisaho.√                                 (2)

4.3      Murendi u vho pfa vhu¾ungu ngauri u »iphi½a hawe zwi¼a a tshe o takala
         ho fhela,√ ho sala u tambudzwa nga vhulwadze.√                                       (2)

4.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri murendi o livhana na lufu vhunga
         dwadze ¼o no hulela tsho¾he.√√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                        (2)

4.5      Vhu sumbedza uri wa tshila nga n»ila i sa ¾anganedzei u a dzhenwa nga
         malwadze ane a u isa lufuni.√ Murendi o »idzhenisa kha zwa vhudzekani
         zwa mu hovhela malwadze a isaho lufuni.√                                             (2)
                                                                                              [10]

                                            NA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           7            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

VHURENDI  VHU                  SONGO        VHONWAHO/RANDELWAHO                    (HA
KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

LUFU LWA VHUTSHILO – LR Ndlovu

5.1      Vhathu vhanzhi (vhaswa) vha ano ma»uvha vho no tou vha mavhi»a a
         nn»a vhunga vha tshi vho fa vha tshee vha¾uku nga zwiito/maitele mavhi
         ane vha »idzhenisa khao.√√                                                            (2)

5.2      Ipfi 'vhutshilo' ¼i hanedzana na 'lufu' zwa bveledza ¼ishandi. ¹hoho iyi yo
         tea vhunga murendi a tshi khou bvisela khagala uri naho vhaswa vha ano
         ma»uvha vha tshi khou 'tshila' vha »i nga vhathu vho 'faho' vhunga
         vhutshilo havho vhu vhupfufhi nga u tshila vha sa »ilondi.√√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                         (2)

5.3      Ndovhololo ya 'vhutshilotshilo' i bvisela khagala khwa¾hisedzo ya vhutshilo
         ho kunaho/havhu»i vhune ha tamisa na musi muthu wa hone o no lovha.√√                 (2)

5.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa u tsivhudza/kaidza vhaswa (na
         vharangaphan»a) uri vha litshe kutshilele ku si kwavhu»i vhathuni/songo
         teaho vhathuni.√√                                                                     (2)

5.5      Ndi a tendelana nae, ngauri hu na vharangaphan»a vhane na vhone vha si
         tsha londa kutshilele kwo teaho vhurangaphan»a havho vhunga vha tshi
         tshila vha si na mbonelaphan»a.√√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                         (2)
                                                                                               [10]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                       30

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           8           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE:

-   Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa
    tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo
    fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha
    tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dza mbuno 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga heyi n»ila:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a

Khu»ano ndi u lwa/fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhabvumbedzwa nga
tshavho/vhukati ha vhabvumbedzwa na mulayo/vhukati ha vhabvumbedzwa na
mupo/kha mubvumbedzwa ene mu½e. Khu»ano i nga bvelela nga nn»a lune ya kona
u vhonala kana ya bvelela nga ngomu kha mubvumbedzwa ene mu½e. Mu¿wali wa
bugu iyi o zwi kona u bvisela khagala khu»ano nga n»ila i tevhelaho:

Mbuno

•   Kha iyi nganea yashu, ri wana khu»ano ya nn»a vhukati ha Vho-Luvhone na
    Vho-Eme¼i ya u sa tendelana kha kushumisele kwa masheleni afha mu¾ani. Musi
    Vho-Eme¼i vha tshi dzhia zwithu nga zwikolodo vha vho swika na hune vha vho
    balelwa u zwi badela murahu, zwa vho lu¾anya avha vhavhili.
•   Khu»ano ya nn»a i dovha ya vhonala musi Vho-Luvhone Ne¾hulwe vha tshi
    hanelwa u koloda tshelede nga minidzhere wa bannga ya Second National Bank
    Vho-Potgieter ngauri ha pfi bannga yeneyo vha a i koloda.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           9             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

•     Khu»ano i dovha ya vhonala vhukati ha Vho-Luvhone na Luambo. Ndi musi
      zwi¼a Vho-Luvhone vha tshi ya u koloda tshelede ya u lifha zwikolodo uri
      thundu dzi si dzhiiwe. Luambo o mbo »i vha kolela afhedza a vha vhudza uri a
      nga tou vha thusa nga u renga thundu dzavho.
•     Khu»ano i¿we i vhonala vhukati ha Vho-Luvhone, Vho-Eme¼i na mulayo. Izwi
      ri zwi vhona musi Vho-Eme¼i vha tshi rengisa zwidzidzivhadzi ngei Yunivesithi i
      n»ila ya u ¾o»a u lwa na zwikolodo vha vho fhedza vho farwa. Vho-Luvhone
      vho tou »idzhenisa kha zwa vhugevhenga ha u pwasha dzibannga.
•     Khu»ano i vhonala hafhu musi Vho-Eme¼i vha tshi farelwa u rengisa mbanzhe.
      Vho-Eme¼i vha semana na Vho-Luvhone musi vho farwa vha tshi ri
      Vho-Luvhone ndi vhone vho vha rengiselaho mapholisa.
•     Khu»ano ya nga ngomu ri i vhona musi Vho-Luvhone vha na thaidzo ya u
      »alelwa nga zwikolodo. Vha ngei mushumoni wavho nga ¿wambo wa thaidzo
      vha ita vha tshi »a»a lune vha hangwa na madzina a vha shumisani navho.
•     Khu»ano inwe ya ngomu ndi ya musi Vho-Luvhone vha tshi humbula u
      »idzhenisa kha zwa vhugevhenga u itela u tandulula thaidzo ya zwikolodo. Vho
      vha na luvalo lwa u timatima saizwi zwa vhugevhenga zwi si zwavho.
•     Musi Vho-Luvhone na lugwada lwavho vha tshi farwa khu»ano vhukati havho
      na mulayo i mbo vhifha/hulela tsho¾he lune vha fhedza vho valelwa dzhele.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza khu»ano buguni iyi ngauri ndi yone yo ¾o¾omodzaho
mafhungo zwa mbo vhangula na u dzikusa dzangalelo ¼a vhavhali/muvhali.                          [25]

MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO PFUFHI

7.1       Tsha nyito i takuwaho,√ ngauri ndi musi Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i vho
          ya u koloda tshelede ha Luambo vha tshi ¾o»a u lifha zwikolodo zwavho
          zwe zwa vha zwo no andesa.√                                                           (2)

7.2       Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i vho vho kundelwa u wana thuso ya masheleni
          kha Luambo zwa mbo vha kombetshedza uri nga murahu vha vho
          »idzhenisa kha zwa vhugevhenga ha u rengisa mbanzhe na u tswa
          dzitshelede.√√                                                                        (2)

7.3       Thaidzo i kwama Vho-Eme¼i nga n»ila i vha vhaisaho ngauri vho vha vho
          no dinalea lwe vha vha vha si tsha kona na u amba.√√                                  (2)

7.4       Luambo o olwa sa muthu ane a »ihudza/»ikukumusa/kola nga zwine a vha
          nazwo.√ Kufhindulele kwawe a si ku sumbedzaho matshilisano avhu»i.√                   (2)

7.5       Ndi khu»ano ya nga ngomu.√ Ngauri ho »o vuwa luvhengelambiluni kha
          Vho-Luvhone nge Luambo a vha dzima tshelede nga n»ila i vhavhaho
          vhukuma. √                                                                            (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          10            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

7.6      Mulaedza ndi wa uri vhathu kha vha litshe vhuhovheleli kha zwithu zwine
         vha si kone u zwi swikelela.√ Izwi ri zwi vhona musi Vho-Eme¼i vho
         dzhenisa Vho-Luvhone zwikolodoni nga hone u funesa zwithu zwa n¾ha.√√                 (3)

7.7      Mu¿wali vho kona u bvisela magumo khagala ngauri Vho-Luvhone na
         Vho-Eme¼i vho »o fhedza vho farwa ngauri vho vha vho no »idzhenisa kha
         zwa vhugevhenga na zwidzidzivhadzi.√√

                                             KANA

         Magumo a bugu iyi a a timatimisa musi ri tshi vhona Dzhalagoma wa
         ¼igevhenga ¼o go»ombelaho a tshi mbo »i rembuluwa kerekeni nga n»ila i
         mangadzaho. Zwi nga magumo o tou kombetshedzwa zwa vho sia a sa tsha
         fusha. √√                                                                             (2)

7.8      Vho-Eme¼i ndi mufumakadzi wa musalauno we a vha a tshi funesa zwithu
         zwavhu»i zwa u »ura, u fana na dzigoloi dza maimo, zwikolo zwa u »ura,
         thundu ya n»uni na zwiambaro. U ya nga tshifhinga, izwi zwi vha
         ¾u¾uwedza u »idzhenisa kha zwa vhugevhenga vhune ha fhedza ho vha
         wedza khomboni √√√                                                                    (3)

7.9      B. U luvha a hu vhavhi/B/U luvha a hu vhavhi. √                                       (1)

7.10     Ndi vhona zwo tea, ngauri Dzhalagoma o »ivhona mulandu kha zwe a ita a
         vho shanduka ¾hanzi ya muvhuso ngauri o vha o »iimisela u bula zwo¾he
         uri a kone u hangwelwa.√√

                                             KANA

         Ndi vhona zwi songo tea, ngauri u khou la¾edza vha¿we vhe a tou vha
         dzhenisa kha zwiito zwo vhifhaho, zwi sia a sa fulufhedzei.√√                         (2)

7.11     - Ndo vha ndi tshi »o »ibvisa kha mafhungo a u funesa zwithu zwa n¾hesa
           ngeno ndi sa koni u zwi swikela.√
         - Ndo vha ndi tshi »o langa zwikolodo zwanga uri zwi songo fhira mpimo
           lune nda »o balelwa u zwi badela.√
         - Ndo vha ndi tshi »o thoma nga u langana na munna wanga musi ndi sa
           athu u renga tshithu.√
         - Ndo vha ndi tshi »o »i¾anganedza uri tshelede a thi na.√
         (Zwiraru fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho)                                                (3)
                                                                                               [25]

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          11           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

MBUDZISO YA 8: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE:

- Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa
  tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo
  fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha
  tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo)- maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a

Khu»ano ndi u lwa/fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhabvumbedzwa nga
tshavho/vhukati ha vhabvumbedzwa na mulayo/vhukati ha vhabvumbedzwa na
mupo/kha mubvumbedzwa ene mu½e. Khu»ano i nga bvelela nga nn»a lune ya kona
u vhonala kana ya bvelela nga ngomu kha mubvumbedzwa ene mu½e. Mu¿wali wa
bugu iyi o zwi kona u bvisela khagala khu»ano nga n»ila i tevhelaho:

Mbuno

•   Kha nganea yashu iyi,ri wana khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-
    Mandiwana khathihi na Vho-Mukhotho.
    Vho-Lugisani vha hanedza mulandu wa Vho-Sandani Mawelewele vha tshi ri a
    vha na mulandu ngeno vhavenµa Vho-Langanani Mandiwana vha tshi ri vha na
    milandu kha vha bvise tshelede.
•   Khu»ano vhukati ha Khumela Rabambukwa na Vho-Tshikwe¾a: Musi vha tshi
    semana Khumela a sumbedzisa uri u »o fhisa mu»i wavho.
•   Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mukhotho khathihi na
    Vho-Mandiwana: Musi vhakalaha avha vha tshi »a na mafhungo a mirundu,
    tshikona, zwi¾ambo, thondo na u lima dzunde nga vha¾hannga ngeno Vho-
    Lugisani vha tshi ri hu khuriwe mudavhi wa bola na u renga goloi uri
    vha¾hannga vha gude u reila.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          12           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

•     Khu»ano vhukati ha vhafunzi Vho-Mamidze na Vho-Lugisani: Musi
      Vho-Mamidze vha tshi ¾o»ou hwelela mulandu wa uri Phundulu o vha
      sukumedzela tshaloni tsha Muana¼o Ra¼ineba ngeno Vho-Lugisani vha tshi ri
      vha mu hangwele sa izwi vhe mufunzi. Na musi Vho-Mari¾a, mufumakadzi wa
      Vho-Mamidze vha tshi lifhiswa tshelede nga Vho-Lugisani ya uri vho luma Vho-
      Mmbi, hu si mmbwa Maphangule.
•     Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mamidze na khonani dzavho: Musi
      Vho-Mamidze na khonani dzavho vha tshi vha luka maano mavhi a uri
      Vho-Lugisani vha iswe Dovhoni u itela u vha vhulaha nga n»ila yo ¾alifhaho.
•     Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mphaga: Musi Vho-Mphaga vho
      ¾anganedza vhurifhi vhu no bva ha madzhisi¾ara¾a vhu no amba uri Vho-
      Lugisani vha khou vhanga vhuhosi ha Dovhoni, vha vhona unga vha khou
      ¾o»ou vha dzhiela shango na vha¾anuni vhavho. Vho-Mphaga vha ¾o»ou u
      thuntsha Vho-Lugisani.
•     Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Nyamalwela Singo: Musi Vho-
      Nyamalwela vha tshi wana vhurifhi vhu no bva ha madzhisi¾ra¾a ha uri Vho-
      Lugisani vha ¾o»a u vha khosi tshiimoni tshavho. Vho-Nyamalwela nga u ofha
      Vho-Lugisani vha mbo »i shavhela musanda.
•     Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Tshammbenga: Musi Tshammbenga a
      tshi posa matombo mu»ini wa Vho-Lugsani a fhedzisela o pora ¾hoho ya ¿wana
      Mukandangalwo a mbo »i lovha na zwenezwo.
•     Khu»ano vhukati ha Vho-Mphaga na Vho-Mamidze na khonani dzavho: Musi
      Vho-Mphaga vha tshi pandela avha vhakalaha nge vha wanulusa uri mufhrifhiri
      wa Dovhoni wo itwa ngavho, hu si Vho-Lugisani.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza khu»ano buguni iyi ngauri ndi yone yo ¾o¾omodzaho
mafhungo na u vhangula dzangalelo ¼a vhavhali.                                                [25]

MBUDZISO 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI

9.1       Nyito i takuwaho,√ ngauri Vho-Lugisani vho vha vho no pfuluselwa
          Dovhoni nga vhamusanda hune tshikwekwe tsha u vha vhulaha nga n»ila
          yo ¾alifhaho tsho vha tshi tshi ½a½a u »ivhonadza henefha.√                         (2)

9.2       Ndi khu»ano ya nga ngomu, ngauri ri vhona Vho–Lugisani vha khou
          gungulela mbiluni vhe vho¾he u sumbedza uri vha na thaidzo khulwane ine
          ya khou vha dina mihumbuloni yavho vhe vho¾he. √√
          (Na zwi¿we zwi pfalaho).                                                            (2)

9.3       Vha khou pfa vhu¾ungu ngauri zwe zwa itwa khavho zwo vha vhaisa nga
          maan»a ngauri vho sia zwo¾he na mabindu avho ngei Tshiozwi, zwithu zwe
          vha tou zwi bvela biko.√√                                                           (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          13           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

9.4      Vho-Lugisani ndi munna wa u luga a si na nndwa na muthu, a si na
         mikalukalu, nahone ane a kona u ¾anganedza nyimele ine a ¾angana nayo,
         ndi munna a sa la¾i fhulufhelo. √√
         (Na zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                           (2)

9.5      Nga murahu ha izwi, Vho-Lugisani vho »o shumesa nga maan»a u bveledza
         shango ¼a Dovhoni, ha vha na ma»i, mabindu, ki¼iniki na tshikolo, zwa vho
         fhira na zwa nga murahu/zwa mulovha.√√                                                (2)

9.6      Mulaedza ndi wa uri musi muthu a tshi vhambela vha¿we vhathu maano
         mavhi, zwi fhedza zwo vhaisa iwe mu½e wazwo. Musi Vho-Mamidze na
         khonani dzavho vha tshi langana u vhaisa Vho-Lugisani, zwa vho fhedza
         zwo vhaisa vhone vhane.√√√

                                             KANA

         Ngoho a i kundwi nga vhuvhi, Vho-Lugisani vho lingiwa hunzhi fhedzi vha
         ima ngohoni, vhavhi vha fhedza vho kundwa. √√√                                        (3)

9.7      Musi bugu i tshi ya magumoni, vhamusanda Vho-Mphaga vho fhedza vho
         pandela Vho-Mamidze na khonani dzavho nge vha zwi wana uri ndi vhone
         vhane vha khou fhe¾a Vho-Lugisani vhane vha imela ngoho, ha vha u
         'vhulaha' izwi zwifhe¾i/vhadziatshimbevha nga n»ila ya vhu¾ali.√√√                    (3)

9.8      Vho-Lugisani vho bveledza shango na vhaswa vha¼o nga n»ila ya
         musalauno-ha vha na zwikolo, mitambo ya vhaswa, ma»i na ki¼iniki u
         fhirisa zwe vhakalaha Vho-Mamidze na khonani dzavho vha vha tshi tama
         u humisela shango murahu nga u omelela kha zwithu zwi sa bveledzi
         shango.√√√                                                                            (3)

9.9      A. Muthu a bva ho vhifhaho, a dovha a humela u a wela khakhathini/A/
         Muthu a bva ho vhifhaho, a dovha a humela u a wela khakhathini.√                      (1)

9.10     Ndi vhona vhu sa yelani, ngauri mufunzi u lavhelelwa u amba ngoho kha
         tshitshavha na u tshi sumbedza n»ila kwayo ya matshilisano, hu si u vha na
         tshimbevha tsha u vhaisa na fhe¾a vha¿we vhathu lini.√√                               (2)

9.11     - Ndo vha ndi tshi nga vhudzisesa Vho-Lugisani uri mafhungo ayo ndi
           ngoho naa, kana a tou vha mazwifhi a vhulu¾a.√
         - Ndo vha ndi tshi nga gidimela ha vhamusanda u yo vhudzisa uri ndi
           zwone na zwine zwa khou ambiwa nga vhurifhi.√
         - Ndo no wana ngoho ya mafhungo, nda konou dzhia vhukando. √
         (Na zwi¿we zwi pfalaho)                                                               (3)
                                                                                               [25]

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          14           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE:

-   Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa
    tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo
    fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha
    tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) - maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila:

       Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
       Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
       Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a

Khu»ano ndi u lwa/fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhabvumbedzwa nga
tshavho/vhukati ha vhabvumbedzwa na mulayo/vhukati ha vhabvumbedzwa na
mupo/kha mubvumbedzwa ene mu½e. Khu»ano i nga bvelela nga nn»a lune ya kona
u vhonala kana ya bvelela nga ngomu kha mubvumbedzwa ene mu½e. Mu¿wali wa
bugu iyi o zwi kona u bvisela khagala khu»ano nga n»ila i tevhelaho:

Mbuno

•   Kha iyi nganea, khu»ano ya nn»a i vhonala vhukati ha Mawela na Vho-Maemu.
    Musi Mawela o pfa mme awe vha tshi khou amba na Vho-Ma¾odzi, makhadzi
    awe, u pfa uri Vho-Maemu vha khou mu lowa, a mbo »i thoma u vha vhenga.
•   Khu»ano i dovha ya vhonala vhukati ha Vho-Sara na Vho-Maemu. Musi
    Vho-Sara vho no pfa uri Vho-Maemu ndi vhone mu½e wa phele vho pfa nga
    Vho-Ma¾odzi, vhukonani havho ho »o sekena vha si tsha takalelana.
•   Khu»ano i¿we ri i vhona vhukati ha Vho-Ramasunzi na Vho-Sara khathihi na
    Vho-Ma¾odzi. Musi Vho-Ramasunzi vha sa tendi uri hu na vhuloi, ngeno
    Vho-Ma¾odzi na Vho-Sara vha tshi tenda uri vhu hone.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          15            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

•   Khu»ano i vhonala vhukati ha Mawela na vha ha ·ialama. Musi Mawela o pfa
    uri u khou loiwa nga Vho-Maemu, o mbo »i dzudzanya na makhomorethe uri a
    tou vha fhisedzela ngomu n»uni.
•   Khu»ano i vha hone vhukati ha Mawela na mulayo. Musi Mawela a tshi ¾o»a u
    fhisedzela vha ha ·ialama ngomu n»uni, mapholisa vho mbo »i »a vha mu fara
    ngauri u khou lwa na mulayo.
•   Khu»ano i »ivhonadza hafhu vhukati ha Vho-Ramasunzi na ¿wana wavho
    Mawela. Musi Vho-Ramasunzi vha sa imi na vhua»a ho¾he ha Mawela na
    pulane dzawe dza u ¾oµou fhisa mu»i wa ha ·ialama.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza khu»ano buguni iyi ngauri ndi yone yo ¾o¾omodzaho
mafhungo, khathihi na u vhangula dzangalelo ¼a vhavhali.                                       [25]

MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI

11.1     A ¾ana tshipi»a tsha nyito i takuwaho,√ ngauri ndi musi mafhungo a u
         pomoka Vho-Maemu sa muloi a tshi khou ½a½a u hulela a tshi ya phan»a.√                (2)

11.2     Ndi khu»ano ya nga nn»a ngauri Vho-Sara na Mawela vha vhonala vha tshi
         khou fhambanywa nga mafhungo aya a vhuloi ha vha ha ·ialama.                          (2)

11.3     Nyambedzano iyi i a ita uri Mawela a ½a½e u sinyuwa, a pfe a si tsha funa u
         vhona Vho-Maemu/Izwi zwo ¾avha muya wa vengo ¼ihulu kha Mawela a
         tshi vhenga Vho-Maemu.√√                                                              (2)

11.4     Vho-Ma¾odzi ndi mukegulu a sa ambi ngoho, ane a lu¾anya na u funa u
         amba zwithu zwine vha sa vhe na vhu¾anzi nazwo.√√                                     (2)

11.5     Mawela zwo mu kwama lwe a fhedza o »elwa nga muhumbulo wa u tou
         fhisedzela vha ha ·ialama ngomu n»uni, a fhedza o no farwa nga mapholisa
         a sa athu u vha fhisa.√√                                                              (2)

11.6     Mulaedza ndi wa uri muthu ha ngo tea u sokou dzhenelela mafhungo ane a
         si a »ivhe./Muthu a songo sokou tendatenda kha mafhungo a vhuloi ngeno
         a si na vhu¾anzi nao.√ Mawela o sokou tenda zwauri Vho-Maemu ndi
         muloi ngeno zwi si zwone a tshi tou vha mafhungo a mmbwa yo faho ye ya
         vha yo hakwa nga goloi.√√                                                             (3)

11.7     Vho-Ma¾odzi vho fara tshilala tsha uri vhuloi vhu hone. Ndi muthu a
         tendaho kha zwa dzi¿anga zwa u ya u vhonisa arali hu na tsho bvelelaho
         tshi sa ¾anganedzei. Izwi ndi zwine muthu a zwi guda ngei mahayani musi a
         tshi khou aluwa hune vhathu vha pomokana vhuloi. Ndi ngazwo na
         zwenezwi zwa mmbwa yo faho vho zwi tenda uri ndi zwithu zwa
         vhuloi.√√√                                                                            (3)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          16           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

11.8     Mafhungo aya a ¾ana tshifhinga tsha zwino hune makhomorete vha
         rambana u ya u fhisa dzinn»u dza vhathu vhane vha khou humbulelwa
         vhuvhi ho fhambanaho sa vhuloi, u via, u tswa na zwi¿we zwiito zwo
         vhifhaho. Vhathu ano ma»uvha vha tenda kha zwa u ¾ereka na u dzhia
         mulayo vha u vhea zwan»ani zwavho. √√√                                                (3)

11.9     C. Mufumakadzi o malwaho nga kholomo dzo malaho makhadzi/C/
         Mufumakadi o malwaho nga kholomo dzo malaho makhadzi. √                               (1)

11.10    Ndi vhona vhu tshi ¾anganedzea, ngauri Mawela ndi ene ane a khou pfa uri
         u khou loiwa/vhaisiwa, zwenezwo u lingedza nga ½dila dzo¾he uri a »ilwele/
         »itsireledze.√√

                                             KANA

         Ndi vhona vhu sa ¾anganedzei, Mawela ndi ¿wana, ha tei u sokou dzhena
         mafhungo a sa a »ivhi.√√
         (Na zwi¿we zwi ¾anganedzeaho).                                                        (2)

11.11    -  Ndo vha ndi tshi nga ya nda vha vhudzisa vhenevho vhane vha pfi vha
            khou lowa ¿wananga ndi na onoyo o mmbudzaho uri ri ambe zwi vhe
            zwithu zwo fhelaho. √
         -  Ndo vha ndi tshi nga vhudza ¿wananga uri kha ri »ibvise kha
            vhutendatenda ha zwa vhuloi ngauri zwi a dzhiela muthu mutakalo
            wawe.√
         -  Ndo vha ndi tshi »o zwi litsha zwo sokou ralo vhunga muthu a sa
            sengisi mu¿we muthu vhuloi vhunga zwi tshi vhanga vengo na milandu
            ngei mulayoni. √
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                         (3)
                                                                                               [25]

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          17           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 12:          KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – MBUDZISO
                         NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE:

-   Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa
    tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo
    fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha
    tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dza mbuno 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a

Milaedza ndi zwine murendi a funa vhavhali/vhathetshelesi vha tshi tsivhudzwa kha
kutshilele kwo teaho kha lushaka. Kha izwi zwibveledzwa mu¿wali u shumisa
lungano, tshikho»o, mirero na maambele a tshi itela u pfukisela tsivhudzo ya
mikhwa yavhu»i kha lushaka.

Mbuno

•   Kha lungano ulu mulaedza ndi wa u tsivhudza vhasidzana uri vha songo funa
    vhatukana vhane vha si vha »ivhe vho kungwa nga vhulenda na lunako ngauri
    vha »o »iwana vha khomboni khulu ine ya nga vha vhulahisa. Izwi ri zwi vhona
    afha lunganoni musi vhasidzana vha tshi funa vhatukana vhane vha si vha
    »ivhe, vha vho fhedza vho shunduka u vha dzindau dze dza vha dzi vho ¾o»a u
    vha vhulaha.
•   Tshirendo tsha sialala tsho ½ewaho afho n¾ha tshi ½ea milaedza ya uri muthu a
    tshi ¾o»a tshithu u fanela u tou »iitela/»i¾o»ela uri a wane zwone-zwone,
    vhathu vha tea u shuma vha sa bvafhi. Vhathu vha tshile nga mulalo na
    ¾honifho, nahone vha tea u vha na zwidzumbe zwa mi¾ani yavho.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          18            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

•   Murero wa u thoma u ½ea mulaedza wa uri muthu a tshi kaidzwa kha
    thetshelese, zwa sa ralo u »o »isola o no vha khakhathini.
•   Murero wa vhuvhili u ½ea mulaedza wa uri muthu u fanela u ¾alifha, ngauri u
    fhumula ha u lugesa zwi »o mu vhulahisa.
•   Liambele ¼a u thoma ¼i nea mualaedza wa uri muthu a sa thanya u »o tambula u
    swika a tshi lovha.
•   Liambele ¼a vhuvhili ¼one ¼i »isa mulaedza wa uri muthu u fanela u »ivha uri hu
    na vhathu vhane vha fhe¾a vha¿we vha tshi »i nga vha ima navho.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa lungano, tshirendo tsha sialala, mirero na maambele u
pfukisela milaedza ya ndeme kha lushaka. Zwi khagala uri ma¿walwa haya a na
mushumo muhulwane zwitshavhani.                                                                [25]

MBUDZISO YA 13:          KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                         PFUFHI

13.1     Ndi lungano lwa tsiko√ ngauri lu khou sumbedza he phukha dza thoma
         hone u wana mitshila.√                                                                (2)

13.2     Muanetsheli u khou ¾ana tshipi»a tsha mathomele/mvulatswinga√ ngauri
         lungano lu tshi thoma lu thoma nga maipfi a uri salungano salungano muga
         hu u ramba vhathetshelesi uri vha »idzhenise kha lungano lune lwa khou
         ¾odou anetshelwa.√                                                                    (2)

13.3     Mubva ha na nzie, nzie dzi khoroni/Tsha kule tshi wanwa nga muhovhi.√                 (1)

13.4     Mbila yo vha i tshi sumbedza u vha na vhubva,√ i tshi fulufhela uri i »o
         wana thuso kha dzi¿we phukha u ya nga hu sa fheli, √ a zwi mangadzi
         magumoni a ulwu lungano mbila hu si tshe na zwe ya wana zwi i
         takadzaho. √                                                                          (3)

13.5     Muanetsheli u tama ri tshi guda uri muthu u fanela u tou »ishumela uri a
         wane zwivhuya a sa lindeli thuso i bvaho kha vha¿we vhathu./Vhathu kha
         ri litshe vhubva na u dzulela u itelwa/shumelwa nga vha¿we./Zwivhuya zwi
         tou shumelwa. √√
         (Na zwi¿we zwi pfalaho).                                                              (2)

13.6     13.6.1      Gwavhavha ¼i imela vhathu vhane naho vha tshi khou fhurwa vha
                     nga a vha zwi vhoni, vha dzhia ¼iga ¼i vhavhaho mafhedziseloni
                     vha songo amba./Vhathu vha kon»elelaho u thusa vha¿we./
                     Vhathu vha sa bvafhi. √                                                   (1)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          19           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

         13.6.2      Mbila yo imela vhathu vha vhubva, vhane vha ¾o»a u shumelwa
                     vho themba u fhuredzela vha¿we. √                                         (1)

                     Ran»evhe tsho imela vhathu vha vhu¾ali vhane vha ½ewa maimo
                     avhu»i ho sedzwa thuso yavho. √                                           (1)

13.7     Ndo vha ndi tshi »o litsha vhubva nda tevhedza mulanga wa u vha na
         tshumisano na vha¿we vhathu./Ndo vha ndi sa »o rumela muthu u ya
         mu¾anganoni wa phukha wa u phakha mitshila; ndo vha tshi »o tou ya nga
         n½e mu½e. √√
         (Na zwi¿we zwi pfalaho)                                                               (2)
                                                                                               [15]

MBUDZISO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA E: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)

13.8     Ipfi 'dyambula' ¼i amba u ¾hukhula luzwa,√ zwi sumbedzaho u vha na
         maan»a mahulu ha lushaka lwa Vhalaudzi. √                                             (2)

13.9     Murero: Khuhu ya phambo a i imbi mutsho. √
         ¹halutshedzo: Mufumakadzi ha vhusi, hu vhusa munna/ha thomi
         mafhungo/ha na maan»a.√                                                               (2)

13.10    Ndi khosi i funwaho nga vhalanda vhayo, ya maan»a, nahone i tsireledzaho
         lushaka lwayo.√√
         (Na zwi¿we zwi pfalaho)                                                               (2)

13.11    Muhumbulo muhulwane ndi wa u kho»a lushaka lwa Vhalaudzi vha
         Lwomondo, uri lwo shumela lushaka lwa Vhaven»a zwavhu»i nga n»ila ye
         lwa sala lwo fha¾ea vhukuma/Tshi ¾ana Vhalaudzi vha Lwamondo vhe
         vhathu vha maan»a, vha si na muvhango, vha vhuluvha. √√
         (Na zwi¿we zwi pfalaho).                                                              (2)

13.12    Ee. Nga mvelele na maitele a sialala ya Vhaven»a zwo »owelea u ya u vhiga
         mafhungo kha vhadzimu vhavho, hu u sumbedza khuliso na u rerela
         Zwidzimu zwavho.√√

                                             KANA

         Hai. Zwa u rerela zwidzimu a zwi tsha shuma kha ¼ifhasi ¼a zwino.√√                   (2)
                                                                                               [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                       25

                                            NA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          20           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi

MBUDZISO YA 14:           HA U TSA NDI HA U GONYA: NA ZWONE ZWI A
                          DINA – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE:

-   Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa
    tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo
    fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha
    tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

KUAVHELWE KWA MARAGA:

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a

Vhatambi buguni ya »irama ndi vhathu vhane vha tamba vha tshi bveledza puloto
na thero. Kanzhi mubvumbedzwa muthihi kana vha si gathi ndi vhone vha ndeme
kha u bveledza mafhungo. Nga vhatambi ri a kona u vhona matshilele a
¾anganedzeaho na a sa ¾anganedzeiho zwitshavhani. Marubini sa mu¿we wa
vhatambi o ¾aniwa e muthu wa kutshilele ku sa ¾anganedzeiho »iramani iyi.

Mbuno

•   Marubini ha thetshelesi musi a tshi laiwa. Izwi ri vhona musi a songo tevhedza
    tsivhudzo ya manese na makhulu wawe ya uri a »ibvise kha zwa vhudzekani a
    thome a dzhene tshikolo, ene a fhedza o ita i¿we thumbu ya vhuvhili.
•   O dovha hafhu a ¾aniwa e muthu ane a fhulufhelesa khonani u wana
    ngeletshedzo dzo khakheaho. Izwi zwo ½a½a u vhonala musi a tshi dzhia
    ngeletshedzo kha khonani dzawe ya uri kha thuthe thumbu, zwe zwa vho ita uri
    a si tsha wana vhana musi o no vha kha mbingano.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          21            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

•   Marubini o dovha hafhu a bveledzwa e muthu ane a sa gude nga vhukhakhi
    hawe. Izwi zwi vhonala musi a tshi dovha a vha na i¿we thumbu o no kaidzwa
    nga vha»ivhi.
•   Marubini u tshila nga u sa »ilonda ngeno a tshi tou zwi »ivha zwavhu»i uri ene
    u tshisiwana. Zwi vhonala musi a tshi khakha hu na uri mme awe vho lovha na
    uri u vho dzula na makhulu nga murahu ha musi o lwa na khotsi awe.
•   Marubini o bveledzwa e muthu ane a sa lenge u shandukisa vhuimo/tsheo yawe
    a vho nanga u ita zwithu zwo khakheaho. Izwi zwi vhonala musi a tshi nanga u
    thutha thumbu ngeno a tshi zwi »ivha uri ndi tshivhi.
•   Marubini ndi muthu a sa ambi ngoho. Izwi ri zwi vhona musi a songo vhudza
    munna wawe uri o no vhuya a thutha thumbu.

Magumo

Mu¿wali o kona u pfukisa matshilele a sa ¾anganedzeiho nga u shumisa Marubibi
»iramani iyi, a tshi itela u tsivhudza vhavhali/vha¾aleli uri vha vhone khombo ine ya
nga »iswa nga u sa tshila zwavhu»i tshitshavhani.                                               [25]

                                           KANA

MBUDZISO YA 15:          HA U TSA NDI HA U GONYA: MUTSHUTSHU -
                         MBUDZISO PFUFHI

15.1     Mu¿wali u khou ¾o»a u bveledza uri vha¾aleli/vhavhali vha »ivhe zwauri
         Funzani o mbo »i »i¾utshela ngau a si an»ane na zwine zwa khou ambiwa
         hafha. U sudzuluwa hawe ndi u itela uri nyito i shanduke hu »e i¿we. √√                (2)

15.2     Mafhungo aya a ¾o¾omodza puloto ngauri nyambo ya Steven na Khakhathi
         yo fhedza yo vhanga uri Alice a rwiwe a fhedze o ¾uwa vhuhadzi. Izwi zwi
         ita uri khu»ano na puloto zwi bveledzwe/aluwe. √√                                      (2)

15.3     Ntshavheni o ¾anwa e muthu a sa lengi u fhurea nga nyambo dza vhathu
         vhane vha sokou »iambela zwine vha khou humbula, hu si na fhungo ¼e vha
         tou ¼i fara ¼a ngoho./Ndi muthu a sa koni u ¾alula ngoho kha mazwifhi, a
         vho fhedza nga u dzhia tsheo dzi si dzone. √√                                          (2)

15.4     Tshipi»a tshi bveledzwaho afha ndi tsha nyito i takuwaho, √ ngauri afha
         ndi he thaidzo ya Ntshavheni ya thoma u hulela u swika i tshi ya
         ma¾hakheni. √√                                                                         (2)

15.5     U ¾wesa hawe masosani na khonani mmbi zwi itisa uri a lu¾ane na
         mufumakadzi/khonani yawe. √ Hu dovha hafhu ha »ala u tshutshudzana
         kha u ita zwithu zwo khakheaho. √                                                      (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          22           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

15.6     Mu¿wali u khou ¾o»a u rumela mulaedza kha vhavhali wa uri munna u tea
         u thanyela vhathu vhane vha nga mu lu¾anya na mufumakadzi wawe nga
         mafhungo a si na ngoho khao. √√                                                      (2)

15.7     U amba e e¾he zwi »isa muhumbulo wa uri Ntshavheni o no dzikuswa nga
         mafhungo e a a pfa kha khonani dzawe. Ntshavheni u dovha a vhonala o no
         vha na luvhudzi lwa u humbulela mufumakadzi wawe uri vhukuma u
         funana na Tsanyane. √√                                                               (2)

15.8     Muanetsheli o ola Steven e muthu wa zwitshele ane a sokou amba
         mafhungo a si na vhu¾anzi nao a tshi ¾u¾uwedzwa nga vivho, √ ngeno
         Ntshavheni o olwa e muthu ane a sokou tevhelela mafhungo ane a si vhe na
         ngoho, a vho sokou dzhena mbitini a lwa na mufumakadzi. √                            (2)

15.9     Nyambedzano iyi i ita uri Ntshavheni a lwe na mufumakadzi wawe a
         fhedza o ¾uwa, lwe mafhungo a tshi ya ma¾hakheni a vho ¾o»a
         mufumakadzi a tshi vhuya hayani nge a tumbula uri vho fhambana zwi
         songo tea. √√                                                                        (2)

15.10    Ma¾hakheni a vhonala zwi¼a Ntshavheni a tshi fhambana/¾alana na
         mufumakadzi wawe. Afha ndi hune zwa vho vhifha tsho¾he, zwithu zwa
         mbo »i tshinyala. √√                                                                 (2)

15.11    Ee, zwi a konadzea uri mu¾a u kwashee arali munna a tevhelela zwiambo
         zwa vhathu masosani. Ntshavheni o thatha musadzi nga n¾hani ha
         zwiambo zwa khonani dzawe. √√                                                        (2)

15.12    Ee, ngauri Ntshavheni o tou mu humbulela nga murahu ha musi o pfa
         nyambo dza khonani dzawe, ene a vho humbula uri zwi nga vha zwi zwone
         uri Alice u funana na Tsanyane u¼a ane a »a a tshi mu dzhia nga goloi vha
         tshi ya u guda na mushumoni. √√√
         (Na zwi¿we zwi pfalaho).                                                             (3)
                                                                                              [25]

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          23           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe

MBUDZISO YA 16: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE:

- Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa
  tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo
  fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha
  tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.

KUAVHELWE KWA MARAGA:

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a

Vhatambi buguni ya »irama ndi vhathu vhane vha tamba vha tshi bveledza puloto
na thero. Kanzhi mubvumbedzwa muthihi kana vha si gathi ndi vhone vha ndeme
kha u bveledza mafhungo. Nga vhatambi ri a kona u vhona matshilele a
¾anganedzeaho na a sa ¾anganedzeiho zwitshavhani. Vho-Buku¾a sa mu¿we wa
vhatambi vhahulwane vho ¾aniwa vhe muthu wa kutshilele ku sa ¾anganedzeiho
»iramani iyi.

Mbuno

•   Vho-Buku¾a vha bveledzwa vha ¾hoho ya mu¾a a re ambadzifhele. Izwi ri zwi
    vhona musi vha tshi ita zwine vha funa mu¾ani na u kombetshedza mira»o
    yo¾he ya mu¾a uri i ite zwi funwaho nga vhone fhedzi.
•   Ndi munna ane dzina ¼awe (Vho-Buku¾a) ¼a edza zwiito. Izwi zwi vhonala musi
    vha tshi rwa Tsumbedzo na Vho-Takalani afha mu¾ani.
•   Vho-Buku¾a vho bveledzwa vhe khotsi ane a ita zwa vhudzekani na ¿wana
    wavho. Izwi zwi vhonala afha »iramani vha tshi ita zwavhudzekani na
    Ntshengedzeni ane a vha ¿wana wavho wa malofhani.
•   Ndi munna a sa ¾o»i ngeletshedzo ya mu¿we. Izwi zwi khwa¾hisedzwa musi vha
    tshi vhudza ¾hohoyatshikolo uri vha »ibvise kha mafhungo a mu¾ani wavho na
    musi vha tshi hana ngeletshedzo ya Vho-Takalani ya uri kha vha litshe ¿wana a
    dzule ha makhadzi wawe.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          24            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

•   Ndi munna a no kandekanya pfanelo dza vha¿we vhathu. Izwi zwi bveledzwa
    musi vha tshi rwa na u sema Tsumbedzo na Vho-Takalani ngeno Ntshengedzeni
    vho ita nawe zwa vhudzekani nga n»ila ya u mu tambudza.
•   Vho-Buku¾a ndi munna a sa ¾honifhi mulayo. Vho e»ela na Ntshengedzeni lwa
    vhudzekani, vha rwa na u sema Tsumbedzo na Vho-Takalani zwine zwa lwa na
    milayo ya shango.
•   Vho-Buku¾a vha fhedza vho farwa nga mapholisa nge vha ita zwiito zwi sa
    ¾anganedzei tshitshavhani.

Magumo

Mu¿wali o kona u pfukisa matshilele a sa ¾anganedzeiho nga u shumisa Vho-Buku¾a
»iramani iyi, a tshi itela u tsivhudza vhavhali/vha¾aleli uri vha vhone khombo ine ya
nga »iswa nga u sa tshila zwavhu»i tshitshavhani.                                               [25]

                                           KANA

MBUDZISO YA 17: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI

17.1     Mu¿wali u khou ¾o»a u »ivhadza zwiitei zwiswa zwi ¾o¾omodzaho puloto
         kana khu»ano. Mu¿wali u khou ¾o»a u bveledza uri vha¾aleli/vhavhali vha
         »ivhe zwauri Ntshengedzeni o vha o »ie»etshela u khou tou vuswa nga u
         khokhonya ha khotsi awe, zwine zwa »isa nyito ntswa i kungaho vha¾aleli.
         √√                                                                                     (2)

17.2     Mafhungo aya o ¾o¾odza puloto ngauri zwiito zwa Vho-Buku¾a zwa
         lunyo¿onyo¿o lwa u ¾o»a u ita zwa vhudzekani na ¿wana zwi mbo bvela
         khagala, ha vha u ¾o¾omodza puloto/khu»ano. √√                                         (2)

17.3     Ntshengedzeni ndi ¿wana/muthu ane a ofha u ita zwithu zwo khakheaho
         na uri ndi ¿wana o »alaho ¾honifho na vhuthu/Ndi muthu a ambaho
         muhumbulo wawe zwi khagala naho e kha nyimele yo vhifhaho. √√                          (2)

17.4     Mafhungo aya a ¾ana tshipi»a tsha mathomo, ngauri ndi hone hune
         mu¿wali a thoma u ri bveledzela u simuwa ha thaidzo na vhaanewa
         vhahulwane. √√                                                                         (2)

17.5     Ndi muthu ane a kha »i tshila kha ¼a mulovha he vhokhotsi vha vha vha sa
         hanedzwi, vha tshi vha vhone ambadzifhele mu¾ani – ndi ngazwo Vho-
         Buku¾a vha tshi ita zwine vha funa.√√                                                  (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          25           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

17.6     Mulaedza ndi wa uri vhathu vha tshinnani vhane vha »idzhenisa kha zwa
         vhudzekani na vhana vhavho/vhasidzana, vha zwi litshe ngauri vha sa ralo
         vha »o farwa.√√

                                         KANA

         Vhathu vha tshifumakadzini vhane vha vha na vhu¾anzi ha vhu¾udzi ho
         raliho vha songo fhumula, kha vha pote kha vhoramilayo uri maitele ayo a
         fheliswe.√√                                                                          (2)

17.7     U amba u wo¾he zwi dzumbulula uri Ntshengedzeni o no vha na thaidzo
         nga zwe khotsi awe vha mu ita zwi sa ¾anganedzeiho; zwi kwama
         muhumbulo wawe wa vho thithisea na tshikoloni. √√                                    (2)

17.8     Vho-Takalani vha sumbedzwa vhe muthu ane a fara vhana vhawe
         zwavhu»i, nahone vha tshi ¾o»a u »ivha uri vha dinwa ngani, ngeno
         Vho-Buku¾a vha tshi tambudza vhana vhavho nga u vha rwa na u ita navho
         zwa vhudzekani. √√                                                                   (2)

17.9     Vho-Buku¾a vho vha vha sa humbuli uri zwine vha khou ita kha
         Ntshengedzani zwi nga wanala, fhedzi ri tshi ya ma¾hakheni ri wana
         Vho-Buku¾a vha tshi vho farelwa zwiito zwavho, zwa vho shanda zwe vha
         humbula. √√                                                                          (2)

17.10    Ntshengedzeni o tshinyalelwa nga tshikolo na vhumatshelo, a fhedza o
         vhifha muvhilini. √√                                                                 (2)

17.11    Ee, zwi a konadzea kha vhokhotsi vha re na kuhumbulele kwo khakheaho,
         vhane vha vhona hu si vhu¾udzi u tambudza vhana vhavho lwa vhudzekani/
         Hu na vhokhotsi vhanzhi vha re dzhele nga mafhungo a fanaho na enea. √√              (2)

17.12    Ee, ngauri Tsumbedzo o vha a tshi dzulela u rwiwa na u se¿wa a songo
         tshinya tshithu. O vha a tshi dzula o tshuwa lune zwa kwamavho na
         kualutshele kwawe na kushumele tshikoloni. ºwana a aluwa e na mutsiko
         wo raliho u a kundelwa nga zwinzhi.√√√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho).                                                        (3)
                                                                                              [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                      25
                                                           MARAGAGU¹E:                        80

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2016-memo/00707866-98d5-4bed-814e-5369ad7aa529) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2016-memo/9313e820-6ef2-4982-b888-05ee148ccf0d) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2016-memo/946f4884-b5c8-4240-b794-dc3cb498d1d1) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016-memo/9473e436-aa45-4356-bbb6-e675fbe0c7fd) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017-memo/47e78142-6dd7-4cdc-8fe7-6ecc48c6bb72) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
