# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2016 Question Paper > Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the Feb March 2016, 32 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016/3e2c95e6-b21c-438a-908c-aeeae24dedef - Updated: 2026-09-27 - Subject: Tshivenda HL - Grade: Grade 12 - Language: Tshivenda - Document type: Question paper - Year: 2016 - Exam period: Feb March - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 32 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2016 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016/3e2c95e6-b21c-438a-908c-aeeae24dedef) ## About this document Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2016 · tshivenda. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Tshivenda HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016-memo/b9851d08-876a-4f13-87fd-f4649ef24abb) — Memo · 2016 · Tshivenda ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2016 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 21/ 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 32. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO – Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA KANA FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA). • Fhindulani FHEDZI mbudziso dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama dze na guda. • Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 6. VHULAPFU HA PHINDULO • Mbudziso ndapfu ya kha Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300. • Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo, na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450. • Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. 11. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC THEBU·U YA ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Zwirendo zwo randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI fhedzi kha dzi tevhelaho. NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA NOMBORO YA SIA¹ARI 1. 'U vha thanyele' Mbudziso ndapfu 10 6 2. 'Vhungoho na vivho' Mbudziso pfufhi 10 7 3. 'Vhaswa vha Afurika Tshipembe' Mbudziso pfufhi 10 8 4. 'Dwadzetshifu' Mbudziso pfufhi 10 9 NA Tshirendo tshi songo vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE 5. 'Lufu lwa vhutshilo' Mbudziso pfufhi 10 10 *PFESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso nthihi- nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we. KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho. 6. Tshi µo lilwa Mbudziso ndapfu 25 12 7. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 12 8. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 14 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 15 10. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 17 11. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 17 KANA FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho. 12. Khuvhanganyo ya folukuloo Mbudziso ndapfu 25 20 13. Khuvhanganyo ya folukuloo Mbudziso pfufhi 25 23 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho. 14. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu 25 27 15. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 27 16. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 29 17. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 30 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa: KHETHEKANYO NOMBORO TSHIVHALO TSHA DZA MBUDZISO DZO LUSWAYO MBUDZISO TEAHO U FHINDULWA A: Vhurendi 1–4 2 (Vhurendi ho randelwaho) A: Vhurendi (Tshirendo tshi songo vhonwaho) 5 1 B: Nganea (Mbudziso Ndapfu kana Pfufhi) 6–11 Foluku¼oo (Mbudziso Ndapfu kana Pfufhi) 12–13 1 C: ¶irama (Mbudziso ndapfu kana 14–17 1 Pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO/GUDIWAHO Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzi tevhelaho. MBUDZISO YA 1: VHURENDI (MBUDZISO NDAPFU) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. U VHA THANYELE – D ¸ephalama 1 A ni vhoni dza yavho milomo mbemba, 2 Dzi tatamuwa sa mulavhu dza guma n»evheni, 3 Ma½o a tsetshela a sala e n»aya, 4 Tshiseo-khole tsha ¾ana tshidikadika, 5 Tshiseo tshi bva mukuloni hu si mbiluni. 6 Vha ni funelani vha sa ni funi? 7 Vha ni funda vha sa fundi, 8 Vha kholekhole khofhe dza muvhu»a, 9 Vha ni titiisa vho e»ela khofhe-karu. 10 Vha ri vha na lufunofuno na? 11 Vha tshi ni ita zwimunguni, 12 Na vha n»uhu phedzelwa makandani, 13 Vha ni senda sa dzone khavhelo. 14 A ni vha vhoni, ni bofu tsakate, 15 Vha mu¾wa wa wa½u muvhili, 16 Vha ni mu½a na sala ni lwatsi, 17 Na kongonyala mu¾o»o we khudu. 18 Ndi vhone vha si vhone, 19 Vha mulimo mutumulamala, 20 Vha mbilu ntswu ya tshivhimbili, 21 I sa vhonetsheli zwa ngomu hayo. 22 Thanya, vhutsilu bvuvhula, 23 ¹alifha sa mbe»a ya vhu¾ungu, 24 U si pofule tshipofu wa kumba, 25 U vha thanyele, 26 U vha ¾alifhele. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC Kha itshi tshirendo murendi u khou sasaladza lufuno lwa kholekhole. Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa n»ila ye murendi a shumisa ngayo zwitanza/ndima u bvisela khagala ¾halutshedzo i re kha ¼ikumedzwa ¼o bulwaho afho n¾ha. [10] KANA MBUDZISO YA 2: VHURENDI (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. VHUNGOHO NA VIVHO – TR Ratshi¾anga 1 Vhungoho na vivho ndi tshimange na mbevha, 2 Nge zwo¾he mulilo zwi sa okelani. 3 Vivho ndi vhula»a, vhungoho ha amba ¼a revha, 4 Naho tshadzo mboho idzi mbili hu u bu»ulana. 5 Mutshilitshili wa vivho ndi vhutsilu, 6 Ngeno vhungoho vhu tshi phukhula nga n»ivho. 7 Tsha vivho ndi u gungula na u fara nga mbilu, 8 Ngeno vhungoho vhu tshi ¼i ha»a sa khwivho. 9 Mudzia-u-vhivha-ho¾he ndi mu¼ambilu 10 Nge na wa mu¿we mukovhe khae zwo khakhea. 11 Tshidini ndi u tama vhu¾ali ngeno wo bebwa u tsilu, 12 Wa hangwa uri zwi ¾o»waho nga vhungoho zwi a phethea. 13 Vhungoho ndi tshiphiri tsho vhumbaho muthu na shango, 14 U vhu hanedza ndi hone u shaya nzhele, 15 Nge hone vhu½e vhu sa shavhe mivhango, 16 Vhunga kha hone vhu si na ndele. 17 Thi mangali na iwe u hanedzaho zwine nda amba, 18 Vhunga tshira tshau ndi hone vhutsilu. 19 Vha ngaho iwe ndi vhone vhe vha anda. 20 Thetshelesa u pfe, u litshe u ¼a mbilu. 2.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mutaladzi/vese ya 2? (2) 2.2 Kha mutaladzi/vese ya 3 murendi u shumisa ipfi 'vhula»a'. ¸eani ¾halutshedzo ya i¼i ipfi zwi tshi yelana na tshirendo itshi. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 2.3 Kha mutaladzi/vese ya 8 murendi o shumisa figara dza muambo MBILI. Inwi dzi buleni. (2) 2.4 Tshiga tsha u vhala tsho shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 20 tshi na mushumo-»e afho he tsha shumiswa hone? (2) 2.5 No »isendeka kha tshitanza tsha 4, ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi kha tshirendo itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] KANA MBUDZISO YA 3: VHURENDI (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. VHASWA VHA AFURIKA TSHIPEMBE – LR Ndlovu 1 Sedzani Afurika Tshipembe ¼iswa nga i¾o ¼i si na mangai, 2 Kandani nga ½ayo dzi si na mapeta. 3 Milomo a yo ngo tsha hungwa nga nnzi dza mulayo 4 Ambani o ¾ambaho, a si na mapinde na mavhende vhutshiloni. 5 Vhuinwi ha½u nga vhu bvuke 6 Vhu bvuke ni khane sa namana. 7 Thanga dza½u dzi thathabe vhunga dza luanakha, 8 Ma¾o malapfu nga dzhene gomeleloni ¼a vhuvhoni 9 Manovho na u rama ni si zwi ambare. 10 Ambarani lukuna ni funge »enzhe kha Afurika Tshipembe ¼iswa 11 Afurika Tshipembe ¼iswa ¼i ¾onge nga ma»adzwane a¼o, 12 Ma»adzwane a ambare nguwane ya ¼ino, 13 I sa nge muhala ningoni ya kholomo 14 Kana tshi¿ina tsha musuku ningoni ya nguluvhe. 3.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mutaladzi/vese ya 3? (2) 3.2 Kha mutaladzi/vese ya 4 murendi u shumisa ipfi 'maphinde'. ¹alutshedzani i¼i ipfi zwi tshi yelana na tshirendo itshi. (2) 3.3 Bulani figara ya muambo i re kha mutaladzi/vese ya 11 ni ½ee na ¾halutshedzo yayo. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 3.4 Sedzani mutaladzi/vese ya 8: 'Ma¾o malapfu ... ¼a vhuvhoni'. ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho afha une murendi a ¾o»ou livhisa kha vhaswa vha Afurika Tshipembe. (2) 3.5 U ya nga mitaladzi/vese dza 12–14: 'Ma»adzwane a ambare ... ningoni ya nguluvhe', ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku re kha mitaladzi/vese idzi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] KANA MBUDZISO YA 4: VHURENDI (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. DWADZETSHIFU – T Makhado 1 Maseo anga o shanduka vhuṱungu 2 Ndi mulidzi maṱodzi a ḽe nda mama. 3 Mbilu yanga i swa nga zwe ya khuba 4 Ndo neta nga u fhihamelwa. 5 Vhutshilo hanga ho sendamela vhudzulavhafu, 6 Ndo shaya nungo dzo ngaho dza musi uḽa 7 Ndi tshi lwa na nngwe ya vhuhali 8 Ndo no vha tshigoḓo tsha vhathu. 9 Khonani dzanga dzo ntshandukela 10 U tshimbila ndi u tou ḓiruma, 11 Nge muvhili u wanga, wa shanduka tshiguru 12 Lukanda lwanga lwo nambatela marambo. 13 Marambo anga o tshenuwa vhuvha hanga, 14 Muvhili wanga u nukha lufu 15 Vhunga dunzi ḽi tshi ṅoṅa lu shushaho, 16 Nge maṱo anga a ṋoka nga tsiku. 4.1 Sedzulusani mutaladzi/vese ya 3, 'Mbilu yanga … ya khuba'. ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mutaladzi/ vese iyi. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 4.2 Sumbedzani mutevhetsindo u bveledzwaho kha mitaladzi/vese dza 10 na 11. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.3 Tshifanyiso tsha muhumbulo tsho shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 1 tshi kwama hani kupfesesele kwa½u kwa tshirendo itshi? (2) 4.4 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bveledza nga ndima/tshitanza tsha 4? (2) 4.5 Ni vhona vhuvha ha murendi vhu tshi ¾okonya mini musi no sedza matshilele a ¾anganedzeaho vhathuni? Tikedzani muhumbulo wa½u. (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. LUFU LWA VHUTSHILO – LR Ndlovu 1 Lufu-»e lwa ma¼isambilu 2 Lufu lwa vhutshilo ha murafho uno 3 Lufu lwa vhutshilo vhu faho vhu tshi kha »i tshila 4 Vhutshilo na murafho zwi sa swi¾wi tshaloni. 5 Tshidu tsha luvalo lwa vhatshili 6 Ndi tshiga tsha lufu lwa vhutshilokwae 7 Vhutshilo ho rumbuwaho sa murudi 8 Vhutshilo vhu sa tshili nga ¾honifho. 9 Vhutshilotshilo vhu tshila na misi vhu tshi fa 10 Kha ¼ino a hu tshe na vhutshilo, vhutshilo ho fa 11 Ho no tou sala wone mufemo na ngelelo ya malofha tsingani 12 Vhutshilo ho swi¾wa zwaloni zwa tshanduko ya tshifhinga. 13 Vharangi vha ¼ino na vhone vho shanduka zwidza 14 Vho fa vha tshi tshila, tshipikwa tshavho ndi are»i 15 Muthu a shayaho tshe a pika u tshilela na u fela tshone, 16 Na khathihi ha na pfanelo dza u vhidzwa a tshilaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 5.1 Kha mutaladzi/vese ya 3 hu na zwine murendi a tama u bvisela khagala. Zwi ¾alutshedzani. (2) 5.2 ¹hoho ya itshi tshirendo, 'Lufu lwa vhutshilo' ndi ¼ishandi. Sumbedzani u tea/u sa tea hayo no sedza tshirendo tsho¾he nga u angaredza. (2) 5.3 Kha mutaladzi/vese ya 9, hu na ipfi 'vhutshilotshilo'. Sumbedzani uri ndeme ya ndovhololo i thusedza hani u bvisela khagala ¾halutshedzo. (2) 5.4 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho nga tshirendo itshi. (2) 5.5 Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi kwo bveledzwaho kha tshitanza/ndima ya 4. Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani FHEDZI mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda. NGANEA TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 6 (Mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7 (Mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA (MBUDZISO NDAPFU) Nganea yavhu»i yo lundwaho tshidele i vhonala nga u bveledza khu»ano, tshipikwa hu u ¾o»ou vhangula dzangalelo ¼a vhavhali. Sengulusani ¼ikumedzwa ¼e na ½ewa afho n¾ha no »isendeka kha khu»ano dzi wanalaho buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. 1 'U luvha a hu na mapone kha ri mbo »i ya ri litshe u ¾wa ri tshi mona- mona ngeno ri si na na tshantshakala. Vhone vha ri u nga ri u na mu»i ngeno naho ¿wana o tou lu¿wa na nga lusunzi u tshi balelwa na u tou mu isa afho dokotelani ¼a Mugula nga u kundwa tshone tsha vhuvhili.' Vho- Eme¼i i¾ali mulomo wo no nembelela kale nga dzone mbiti hezwi vha tshi 5 amba nga u rali. 'Tenda inwi ni tshi »o amba nae; n½e hezwi zwi tou nga zwi »o mbalela.' Vho-Luvhone a vho ngo tsha pfa ipfi ¼a mufumakadzi wavho; vho vho »o fhedza vha tshi mu sala murahu saizwi o vha o no vha goloini kale. 2 Litshani-vho havha munna wa vhathu vha timatime u ya ha hoyu 10 Luambo munna wa khefi heyi. Hoyu ndi mu¿we wa vhathu vhe havha Vho-Luvhone vha dzhena navho tshikolo. Munna hoyu sa muthu we a vha a tshi bvafha zwa tshikolo, ho »o ri zwenezwi a tshi fhedza murole wa vhufumi, a mbo »i thoma zwa mabindu. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC Vhanzhi vha a vhudzisa uri hone tshelede ya u thoma mabindu o i wana 15 ngafhi. U swika na ½amusi ane a ri u a »ivha vhubvo ha tshelede yeneyo u »o vha a tshi khou tou ka½a ½awa na mbisi. Yone-vho muthada ma¾iraka ayo a vha a tshi khou hwala hone mi¾avha, u »o sea wa vhuya wa fhira nga sibadela mbabvu dzo vun»ekana. Ndi muthu wa u funa u longa mu½o kha zwine a amba. A nga u vhudza u nga ha Mozambiki na u hu »ivha a 20 sa hu »ivhi. U »o mu fasha u tshi vhudzisa hu¿we hune wa hu »ivha henengei Mozambiki; zwenezwo u vho »o pfa a tshi vho ri Mozambiki ro swika ra wana hu sa takadzesi ra mbo »i fhirela phan»a. Phan»a ha hone wa vhudzisesa u »o pfa ho no vha Namibia. 3 Vho-Eme¼i na munna khevha ha Luambo ngomu kukamarani kwawe kune 25 a ku shumisa sa ofisi. Vhuraru havho vha tou vhonala zwavhu»i saizwi ho fungwa na ¼ivhone. 4 Hu pfala u lila ha zwilebula na dzibigiri musi vhuraru havho vha tshi khou endela u ritha tie ye vha ½etshedzwa nga uyu mushumi wa afha khefini. Ene hoyu Luambo u vhonala nga muvhili a tshi fhira havha 30 Vho-Luvhone. Ndi munna wa mu¾amba¾uwa ane a dzulela u sea tshifhinga tsho¾he. Ene u vhonala o ambara dzhesi yawe ine tshifhinga tsho¾he a dzulela u gonyisela zwan»a zwayo n¾ha hu tshi sala hu tshi vhonala zwan»a zwawe zwi khagala. Ipfi ¼awe ¼i pfala ¼i tshi boro»a sa ¼a ndau. Madebvu i¾ali o tou shula tshi¾efu tsho¾he. O khakha¾hela ndi 35 mangafha. [Ndima ya 2] 7.1 ¹alutshedzani uri mafhungo e na vhala a ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.2 Madalo a Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i a thusedza hani u anetshela zwa phan»a nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.3 Thaidzo ine Vho-Luvhone vha vha nayo i kwama hani vhu»ipfi ha Vho-Eme¼i mafhungoni aya e na vhala? (2) 7.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾ana Luambo sa muanewa-»e? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.5 Mafhungo e na vhala afho o vhanga khu»ano ya lushaka-»e vhukati ha Vho-Luvhone na Luambo nga murahu buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.6 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali a ¾o»a u u bvisela khagala nga mafhungo a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 7.7 Mu¿wali o kona u gumafhi u bveledza magumo a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 7.8 Sumbedzani uri mudzedze wa tshifhinga wo ¾u¾uwedza hani vhu»ifari ha Vho-Eme¼i buguni iyi? (3) 7.9 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vho-Eme¼i vha vhudza Vho-Luvhone uri 'U luvha a hu na mapone', zwi tshi amba uri u luvha ... A a hu gumi. B a hu vhavhi. C a hu netisi. D ndi u tambudza. (1) 7.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona zwe Dzhalagoma a ita zwa u vha ¾hanzi ya muvhuso zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.11 No vha ni tshi nga ita mini arali no vha ni Vho-Eme¼i uri ni si »iwane no vha phuli ya zwikolodo? Bviselani muhumbulo wa½u khagala. (3) [25] KANA BULAYO ·O TALIFHAHO – AW Magau Fhindulani MBUDZISO YA 8 (Mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9 (Mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 8: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO (MBUDZISO NDAPFU) Nganea yavhu»i yo lundwaho tshidele i vhonala nga u bveledza khu»ano, ndivho hu u ¾o»ou vhangula dzangalelo ¼a vhavhali. Sengulusani ¼ikumedzwa ¼e na ½ewa afho n¾ha no »isendeka kha khu»ano dzi wanalaho buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. 1 Ri ro tama zwashu madzanga a ngei na ngei, fhedzi nungo dzashu kha u swikela eneo madzanga dzo ¾ukufhadzwa na u hwetekanywa lwa u ¾ungufhadza lune mbilu-mutami ya tou tsimbeledzwa na u pwanyeledzwa lwa u ondisa muthu. Khotsi a khosi ndi dakalo, huno dakalo ¼a pfuluwa kha khosi, khosi i vha mulanda ngeno mulanda a tshi vha khosi musi o 5 »ala dakalo. Dakalo ¼one ¼i dzula mbiluni. Huno khosi na mulanda mbilu ndi nthihi. 2 Tshifhinga tsho¾he arali Vho-Lugisani vhe ngeno Dovhoni vha tshi tou ma¾o thungo ya Tshiozwi hasha, mbilu i sokou vhaa, vha pfa vha tshi vho fhelelwa nga nungo. Tshiitisi tshihulu dzi mbiti dza u humbula murahu. 10 Ndi uri hezwi zwithu havha Vho-Lugisani vha pfa vha tshi »isola zwe vha tenda u pfuluwa. Ngavhe vha hane ndi musi mabindu avho a tshi »o vha a songo thithisea nga u rali. ·i¼a vhengele ¼a zwikalakati zwenezwino ¼o vha ¼i tshi »o ¾uwa ¼i tshi ima. Zwino mitshelo yavho ine ya khou ita i tshi tswiwa nga mahokoko ngavhe vha hane u pfuluwa ndi musi vha tshi »o »i 15 sokou lu¾ana na vhothovhela zwavho fhedzi mitshelo yo vha i nga si litshe u a½wa. Hu¿we hoyu thovhela o vha a sa »o vha dina hezwo arali vho vha vho hana. O¾he haya mafhungo ndi ane vha vho sokou elekanya vhe vho¾he. Hu¿we vha tshi tenda vho itwa nga mbiti nandi! 3 U takalesa, nzhinzhi, mashithe, na mbiti ndi tshone tshiswiswi na dande 20 ma¾oni a munna hu masiari tshivhangalala. Vhanzhi vha »isolaho ½amusi vha tshina i¿we ya hedzi ndayo kana dzo¾he. 4 Ganuko a ¼i vhuyisi tsha¼o fhedzi, u itela u »irindidza, Vho-Lugisani vho vha vhe muthu wa u sokou fara dzinyendo dza u ya ngei na ngei. Luambo na muthu vho vha vha si na, tshavho hu mahalwa na dzinyendo. I¾eli, o 25 rwiwaho kana o felwaho a tshi lila u bvisa mi¾odzi a tshi amba u ¾avha mukosi. Huno a ¾o»aho dzuvha ¼a mbilu yawe a tshi balelwa, a tshi lila mi¾odzi ndi dzikhakhathi ngeno mukosi hu u tsa a tshi gonya. Arali o no wana ¼i¼a dzanga u a rembuluwa a shanduka a dzula fhasi o no vha vo»a. 5 Vho-Lugisani vha tshi humbula zwavhu»i vha vhona unga vha khou ¼ora 30 ngeno vha tshi khou vhona. Mabindu one vha elekanya u »o a tevhedza Dovhoni nga murahu vho no dzudzana zwavhu»i. Nga murahu vha vho rindila na u thoma u »owela; mbiluni yavho vha ri: 'Mbuyelela i a ¼a. Arali nda shuma nga mafulufulu na henefha Dovhoni ndi nga vha na mashudu, hu¿we zwa nnakela u fhira kale. Tenda Mudzimu a si nnyise milingoni.' 35 [Ndima ya 7] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 9.1 ¹alutshedzani uri mafhungo e na vhala a ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.2 Ndi lushaka lufhio lwa khu»ano lu bveledzwaho nga phara ya 5? 'Vho-Lugisani vha … a si nnyise milingoni.' Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.3 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula hani vhu»ipfi ha Vho-Lugisani? (2) 9.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ola Vho-Lugisani sa muthu-»e? (2) 9.5 Vhalani mitaladzi 33–35: 'Arali nda ... u fhira kale.' Sumbedzani vhungoho ha mafhungo aya kha zwe zwa bvelela nga murahu buguni iyi. (2) 9.6 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali a ¾o»ou bvisela khagala nga mafhungo a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.7 Vhamusanda Vho-Mphaga vho vhulaha nga n»ila i si ya u shulula malofha lini, fhedzi nga n»ila yo ¾alifhaho. Sumbedzani uri fhungo i¼i ¼i kwama hani magumo a nganea iyi. (3) 9.8 Zwe Vho-Lugusani vha zwi ita Dovhoni zwi hanedzana hani na kuhumbulele kwa Vho-Mamidze na khonani dzavho zwi tshi kwama mudzedze wa tshifhinga nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.9 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. 'Mbuyelela i a ¼a,' Vho-Lugusani vho vha vha tshi amba uri ... A Muthu a bva ho vhifhaho, a dovha a humela u a wela khakhathini. B Muthu arali o no ¼a, a vhuyelela u phakha u wana zwi¼iwa zwinzhi. C U tshi vhuyelela fhethu lunzhilunzhi u fhedza wo bvelela. D Phukha ya mbuyelela i ¼a vhathu. (1) 9.10 U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona vhu»ifari ha vhafunzi Vho-Mamidze vhu tshi yelana na mushumo wavho wa vhufunzi naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.11 Nga kuhumbulele kwa½u, no vha ni tshi nga itani arali no »iwana ni kha nyimele ya Vho-Nyamalwela ya uri vha khou vhangiswa nga mukoma wavho Vho-Lugisani? Tikedzani muhumbulo wa½u. (3) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC MAFELADAMBWA – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO YA 10 (Mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11 (Mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA (MBUDZISO NDAPFU) Nganea yavhu»i yo lundwaho tshidele i vhonala nga u bveledza khu»ano, ndivho hu u ¾o»ou vhangula dzangalelo ¼a vhavhali. Sengulusani ¼ikumedzwa ¼e na ½ewa afho n¾ha no »isendeka kha khu»ano dzi wanalaho buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. 1 Nga murahu ha u sombolodzwa hulapfu vhukuma, ndi hone Vho-Sara vha tshi vhuya vha amba. 2 'Hafhu vhathu vha songo ¾oµa u nnzhenisa khakhathini lini. N½e ndo vha ndo dzula na havha muhura wanga Vho-Maemu he¼i¼a µuvha ¼e hoyu Mawela a vhuya. Ndi vhone vhe vha mmbudzisa uri u µo vhuya lini. Musi 5 n½e ndo no amba uri a thi µivhi, vho mbo µi thoma u ¾ungufhala. N½e ndi tshi ri mulandu ndi mini vho tou amba zwenezwi zwe makhadzi vha amba uri vhone vha µo tou tama vha¿we vha tshi shumelwa nga vhana saizwi vho bebela fhasi. Hafhu hezwi ndi tshi pfa zwe makhadzi wa½u vha vhuya nazwo ¿wananga, zwi a mpfara ¾haha.' 10 3 Vhathu vho¾he vho mbo µi sokou lavhelesana, ha ri ¿oo! 'Mmawe!Mmawe vha khou amba ngoho vhone,' ndi Mawela. 4 'ºwananga, ni ri ndi nga takadzwa nga mini arali ndi tshi nga ni zwifhela?' 5 'ºwana wa khaladzi anga,' ndi Vho-Ma¾odzi vha tshi vho luvhelela. 'Ndi 15 ri ambelani fhasi. Ipfi ¼a½u ¼i songo gonyela n¾ha. ·i khou gonyiswa ngani? Izwi a ni vho ¾oµou sinyuwa? Ri½e kha ri nge vhathu vha songo pfaho tshithu. Hone vhone Vho-Sarah vha khou amba onoyu wa ·ialama.' Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 6 'Ee, makhadzi, ndi khou amba vhenevho.' 20 7 'Muvhuye wanga, ni khou amba uyo? Uyo ene na u nanelwa ha vhuyi a nanelwa na luthihi.' 'Ai, Vho-Makhadzi, ha nanelwi nga mini?' 8 'Muvhuye wanga, uyo Maemu a nga nanelwa hani? Naa zwi¼a mme awe vha tshi pandamedzwa nga khotsimunene nga mbaµo zwo vha zwo bva ngafhi? Zwo vha zwo bva nga nge khotsimunene vha ri vho vhulaha 25 ¿wana wawe wa tanzhe nga honohu u silinga havho. Inwi a ni vhoni vho ri u tshotshoma vha vhuya vha pfulutshela ngei ha Mukununde. U pfuluwa honohu¼a ho vha u shavha.' 9 Vho-Sara vho thoma vha sokou sedza avha muambi ma¾oni. Zwo vha kela ma¾ari ½amusi. Tshe vha tshila na khonani yavho a vha athu zwi pfa. 30 10 'Zwino vhone mmawe, hafhu vhone vha tshi tou vha khonani yavho ya u fa na u tshila avho muthu? Vha »o tou zwi itisa hani? Ri½e vhommbengwa vha songo tsha ri fha zwi¼iwa zwa hafho mu»ini. Vhone vha½e vha ¼e vhe vho¾he.' 11 'ºwananga. Na u nnanela ni sokou nnanela, hafhu na u zwi »ivha ndo 35 vha ndi sa zwi »ivhi? Zwino vhone vha sa mmbudzi tsha kalekale-vho?' [Ndima ya 5] 11.1 ¹alutshedzani uri mafhungo e na vhala a ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.2 Ndi lushaka lufhio lwa khu»ano lu bveledzwaho nga phara ya 10 na ya 11?: 'Zwino vhone mmawe, … vha sa mmbudzi tsha kalekale-vho'? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.3 Nyambedzano i re mafhungoni e na vhala i dzikusa hani vhu»ipfi ha Mawela nga ha Vho-Maemu? (2) 11.4 Mafhungo e na vhala a ola Vho-Ma¾odzi sa muthu-»e? (2) 11.5 Samba ¼a vhuloi ha Vho-Maemu ¼o thusedza hani u anetshela zwa phan»a nganeani iyi? (2) 11.6 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali a ¾o»ou bvisela khagala mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 11.7 Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani kuhumbulele kwa Vho-Ma¾odzi kha vhutendatenda havho kha zwa vhuloi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.8 Zwa u »a ha Mawela na makhomorete u fhisa mu»i ha ·ialama zwi dzumbulula hani mudzedze wa tshifhinga nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.9 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vho-Ma¾odzi vha ri: 'Muvhuye wanga' kha Vho-Sara, zwi amba uri ... A Mufumakadzi o vhuyaho vhuhadzi. B Mufumakadzi ane a kon»elela vhuhadzi. C Mufumakadzi o malwaho nga kholomo dze dza mala makhadzi. D Makhadzi vho vhuyaho vhuhadzi. (1) 11.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona vhu»ifari ha Mawela vhu tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.11 No vha ni tshi nga ita mini arali no »iwana ni kha nyimele ine Vho-Sara vha vha khayo ya u pfi ¿wana wavho u khou loiwa nga khonani yavho Vho-Maemu? Tikedzani muhumbulo wa½u. (3) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – RV Tshikovhi Fhindulani MBUDZISO YA 12 (Mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13 (Mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO (MBUDZISO NDAPFU) Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A, TSHIBVELEDZWA TSHA B na TSHIBVELEDZWA TSHA C nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso yo »isendekaho kha izwi zwibveledzwa zwo¾he. TSHIBVELEDZWA TSHA A: LUNGANO VHATUKANA VHA NO SHANDUKA – TZ Ramaliba 1 Salungano! Salungano! Ho vha hu na mu¿we munna we a vha e na musadzi wawe muthihi na vhana vha vhasidzana vhavhili. Havha munna vho vha vha vhone vhamusanda kha he¼o shango. 2 Vhathu vho¾he vho vha vha tshi vha ¾honifha ngauri vho vha vha tshi 5 kona u vhusa vhathu vhavho. ·i¿we »uvha vha¼a vhana vha ya »akani u re»a khuni. Ha ri vho no fhedza u re»a khuni dzavho mu¿we na mu¿we a tshi vho vhofha dzanda ¼awe ha bvelela vhatukana vhavhili vha ri: 'Vhoiwe vhasidzana ri a ni funa.' 3 Havho vhatukana vho vha vho naka nga maan»a nahone vha tshi 10 sumbedza uri vha na vhuthu. Ndi fha¼a vha¼a vhasidzana vha tshi ri na vhone vha a vha funa. Vhatukana vha takala nga maan»a vha ri ri »o ¾uwa navho mahayani. Vhasidzana vha tenda. Vha litsha khuni henefho vhukati ha »aka vha ¾uwa na vha¼a vhatukana. 4 Vhamusanda vha sala vha tshi ¾o»a vhana vha sa vha wane. Vhege ya u 15 thoma ya fhela vha songo wana vhana vhavho. Ya vhuvhili i tshi fhela vha wana madzanda a khuni na khare. Vha humbula zwauri vhana vhavho vha »o vha vho pandamedzwa nga dziphukha vha sia khuni. Vha humbula uri vha nga vha vho ¼iwa vha si tsha tshila. 5 Havha vhasidzana vho swika mu»ini wa hone »uvha ¼o no kovhela; vho 20 neta nga u tshimbila. Vho swika vha mbo »i e»ela vha vuwa nga masiari. Vha tshi vuwa vho wana vhanna vhavho vho fara ½ama nnzhinnzhi. Vha ri vha khou bva u zwima. Vhasidzana vha si tsha bvela phan»a na u vhudzisa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 6 Vhasidzana vha ¾o»a u »ivha nga zwa hafha mu»ini. Vho mangala mu»i 25 wa hone u tshi tou vha vhukati ha »aka ¼ihulu. Vha isa phan»a na u sedza vha wana hu na ku¿we ku»u kune kwa vha kule na dzi¿we nn»u. Vha ¾utshela hone. Vha tshi swika vha wana hu tshi dzula muvhu»a. Vha tshi ri vha shavhe kha mu»i wa muvhu»a, muvhu»a wa ri: 'Ni songo ofha, ndi mu¿we wa vhanna vha½u.' 30 7 Havha vhasidzana zwa vha mangadza, fhedzi vha si tsha amba tshithu vha humela kha vhanna vhavho vha swika vha fhiwa zwi¼iwa zwa ½ama fhedzi vha ¼a. 8 ¶uvha ¼o no kovhela vha¼a vhanna vha ri vha khou ya u ¾o»a zwi¼iwa, vha »o ¾avhanya vha vhuya. Vhasidzana vha onesana na vhanna vhavho. 35 Vhasidzana vha sala vha tshi ¼a ½ama fhedzi ngauri ho vha hu si na vhuswa. Vhathu vha hone vho vha vha tshi tshila nga ½ama fhedzi. Havha vhanna vho vha vha tshi thoma vha fhira nga ha muvhu»a vha otsha ½ama vha ¼a vha konou ¾uwa. Zwino vho vha vha tshi ri vha sa athu u ¾uwa vha thoma vha imba luimbo vha tshi thusiwa nga muvhu»a uri 40 vha konou shanduka vha vha phukha dza »aka dzine dza vha ndau. Havha vhanna vha ri vho fhedza vha thoma u imba: Ma½oni dendela dendela dendela! A vhuya ma½oni dendela! Zwana zwa hone a zwi na ma½o! 45 A vhuya ma½oni dendela! Zwi nga tevhela magonyane! A vhuya ma½oni dendela! Gusilili kwindi kwindi kwindi! 9 Hezwi vho no fhedza u imbelela vha dovha vha shanduka vha vha 50 dzindau. Vha ¾uwa u yo zwima dzi¿we phukha. Vha tshi vhuya nga ma»autsha vha dovha vha imbelela. Muvhu»a wa imba navho uri vha kone u dovha vha vhe vhathu. Muvhu»a arali wa sa imba navho vha nga si shanduke vha dovha vha vha vhathu. TSHIBVELEDZWA TSHA B: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) VHA¹AVHATSINDI VHA THENGWE – TZ Ramaliba 1 Avha ndi vha¾avhatsindi vha Tshiheni! 2 Tshiheni tsha Nyaphungatshena 3 Tsho phungaho mavhele na vhana. 4 Ndi vhone nnda ndumela shevhoni, 5 Vhane vha u fhedza wo dzula henefho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 6 Ndi vhone Vhango½a 7 Vhabikwa na ive, ive ¼a vhibva 8 Vhango½a vha sala. 9 Ndi vhone ngwaniwapo wa Ven»a, 10 A thi rumeli mutsinda. 11 Ndi ya nga ndo¾he musanda 12 Thi luvhelwi. 13 Ndi vhone mu¾o»a ndimo 14 A sa ¾o»i shango ¼a muthu. 15 Ndi zwifho zwa mativha, mabako na zwisima. 16 Ndi vhone vha vhulungu vhutete 17 Vhu no lunzhedzwa nga a re na nzhele; 18 Vha si na nzhele vha a fhaladza. 19 Ndi vhone vha no fulela nn»u vho dzula; 20 Vha takuwa nga u vhea suzwa! 21 Ndi vhone vhane vha »ola maswi a mu½enzhe; 22 Ndi vhone vhane vha »ivhona nga tshivhoni, 23 Tsha dzivha Fundudzi. TSHIBVELEDZWA TSHA C: MAAMBELE A SIALALA MIRERO 1. Wa sa ¼i pfa u vhudzwani u »o ¼i pfela vhulaloni. 2. Khangala ru»a ma¾o, vuluvulu ¼o fa nga vhuhwavho. MAAMBELE 1. Ni »o fa ni tshi dunga. 2. Nnda ndumela shevhoni MBUDZISO: ZWIBVELEDZWA ZWA A, B na C Ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u tsivhudza matshilele o teaho kha lushaka. No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani milaedza yo faredzwaho nga ma¿walwa ayo a sialala o ½ewaho afho n¾ha. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC MBUDZISO YA 13: KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA D na TSHIBVELEDZWA TSHA E nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo. TSHIBVELEDZWA TSHA D: LUNGANO MBILA YO KUNDWA MUTSHILA NGA U RUMELA – RV Tshikovhi 1 Salungano! Salungano! 2 Hu pfi kalekale phukha dzo¾he dzo vha dzi si na mitshila. Hezwi zwo dina ngauri dzo vha dzi sa koni u pandela thunzi musi dzi na zwilonda. Hu pfi gwavhavha na mbila ndi musi zwi madelemapfani; zwi tshi somolana zwa ha½wani. ¹hama idzi dzo¾he dzo vha dzi tshi dzula 5 fhasi ha matombo. ·i¿we »uvha dza langana uri kha ri tou ita madiso a u ya u ¾o»a zwi¼iwa. Ha tendelaniwa uri hu »o thoma mbila nga ¼ene¼o ¼i tevhelaho. 3 Hu pfi nga »uvha ¼i tevhelaho mbila ya vuwa i tshi khou dzi»a i tshi ri khuvha a thi pfiwi; ndi a lovha. Ya humbela khonani yayo gwavhavha uri 10 kha i ye u ¾un»a. Hu pfi musi gwavhavha o ya u ¾un»a ndi musi mbila i tshi bva ya ora »uvha i tshi khou »ibatela na mabuvhi i tshi endela u ¼a. Gwavhavha naho mafhungo aya ¼o a pfa a ¼o ngo ri tshithu nga hao. 4 Hu pfi ¼i¿we »uvha ha rambiwa tshivhidzo tshi si na tsaleli. Phukha dzo¾he dza khunyelela musanda nga nn»a ha vhombila vha no »i»ivha uri 15 vha na muimeleli. Ngei musanda ho dzinginywa ¼a uri vhunga phukha dzi tshi khou lila nga u shaya mitshila na u ralo u tambula nga magufha, ndi khwi½e hu wanale phukha ine ya »o thusa kha u bvisa magufha kha phukha dzo¾he; hu si na tshikhetho na vhukolikoli. 5 Ran»evhe a vhudzisa uri arali iyo phukha ya vhonala i tshi khou shuma i 20 si na tshikhetho na vhukolikoli i »o livhuwiwa nga mini? 6 Phindulo ya vhuya i tshi ri phukha yeneyo ya u shaya tshikhetho na vhukolikoli i »o dzhia wonoyo mushumo wa u lisa na u bvisa magufha na musi phukha dzo no wana mitshila. Hone i songo lavhelela u gonya ha mbuelo vhunga mushumo u wayo. 25 7 Musanda vhozwa ¼a uri phukha i no ¾o»a i fanela u vha i na vhudele nahone i si na magufha. I vhe i na muvhala u vhonalaho nahone u fanaho na wa lushaka lwa hayo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 24 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 8 Zwo dzhiela phukha nnzhi tshifhinga u »ivha uri phukha iyo i nga vha i ifhio. Musi dzi kha »i vha dzo hanganea nga u ralo Ran»evhe a ¾uwa o 30 tou livha mutshena a ri: 'Takuwani ni dzhie mushumo wa½u ni litshe u ¾olou ri vhulahisa n»ala.' 9 Ran»evhe o mbo »i ½ewa vhukoma na zwenezwo ha pfi u »ivha vhalanda vhawe. Mutshena ndi tshi½oni tshitshena tshi no tshimbila na kholomo tshi tshi bvisa magufha. Dzi sa athu balangana dzo vhudzwa u pfi dzi 35 vhuye musanda nga vhege i tevhelaho mitshila i »o vha yo vhuya nga mirole. Musi dzo lindela mitshila yadzo mutshena o vha a tshi khou ita mushumo wawe a si na tshikhetho na vhukolikoli. Muthada yo sala i tshi khou ora »uvha ngeno i tshi khou komolela u vhuya ha gwavhavha. 10 Gwavhavha a tshi pfala a tshi khou onesana na vha¿we mushondwane ya 40 mbo »i sunguvhe fhasi ha tombo. U¼a a tshi tou dzhena mbila ya mu sedza nga ma¾o a n»ala ene a nga ha zwi vhoni zwauri o sedziwa. Mbila yo bva na u kon»elela ya vhuya ya bva ya bata mabuvhi mararu. 11 Nga vhege i tevhelaho gwavhavha a ¾alutshedza mbila uri hu pfi nga »uvha ¼i tevhelaho mu¿we na mu¿we a »e a dzhie mutshila wawe 45 musanda. Vhusiku uho mbila yo ri u dzi»a ya nga i sa balea khana. Nga matsheloni a ¼i tevhelaho gwavhavha a »ifhumulela a tshi ya guvhanganoni. Henengei ya phakhwa yo phakhwa mitshila nga dziphukha na gwavhavha a nanga wawe. Musi phukha dzo no ¾angana gwavhavha a sokou doba kwonokwo kubunuphunu a farela ¾hama. A tshi 50 i ½ea ya vhona ku ku¾uku ya gungula ya ri: 'No nn»ela na kutshila ku sa »ivhalei inwi no ambara une na »o tou vhanda ngawo. Na ri½e mitshila yavhu»i milapfu ri a i funa!' 12 Gwavhavha ¼a ¾uwa ¼i tshi khou ¾onga na u sea ¼i tshi ri: 'Wo kundwa mutshila nga u rumela khonani!' 55 Ha vha hone u fa ha lungano! MBUDZISO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: LUNGANO 13.1 Bulani lushaka lwa lungano lwe na vhala afho n¾ha, ni dovhe ni tikedze uri ndi ngani ni tshi ralo. (2) 13.2 Arali no sedza mutaladzi wa 1 'Salungano salungano.' Muanetsheli u khou ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.3 Ndi ufhio murero une wa vha na vhushaka na ¾hoho ya lungano ulu? (1) 13.4 Kutshilele kwa mbila kwo thusedza hani u anetshela zwa phan»a kha mafhungo a lungano ulwu? ¹alutshedzani. (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 25 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 13.5 Muanetsheli u tama ri tshi guda mini nga lungano ulwu? (2) 13.6 Ni vhona u nga vhaanewa vha tevhelaho vho imela vhathu-»e kha vhutshilo ha »uvha ¼i¿we na ¼i¿we? 13.6.1 Gwavhavha (1) 13.6.2 Mbila (1) 13.6.3 Ran»evhe (1) 13.7 Arali o vha e inwi mbila, no vha ni tshi »o itani u bva kha dandetande i¼i? Tikedzani phindulo ya½u. (2) TSHIBVELEDZWA TSHA E: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) VHALAUDZI VHA LWAMONDO – TZ Ramaliba 1 Ahee Lwamondo ¼a Matshele na mba»o ahee! 2 Ndi ene ¸elwamondo! Maboho wa ¼ithavha 3 Matshele Rammbofheni ni mmbofhe nga lwa khongoni 4 Ngauri lwa kholomo ndi a dyambula 5 Makambe ndi ¼a makhadzi Nyakhulukadzi 6 Khuhukadzi a i imbi mutsho 7 Mutsho u imbiwa nga ya nduna 8 Naa ni a mpfa naa iwe Vhalembethu 9 Ndi a gonya thavha ndi ya u suma kha ¼one pfe½e 10 Pfe½e ¼ihulwane ¸emunga»i 11 ·ine ¼e ¼i tshi yo nwa ma»i 12 ·a ri ndi nwa ma»i nkhoni 13 Mba»oo! Mba»oo! 14 Ahee vha Lwamondo ¼a Matshele na mba»o ahee! 15 Ndi vha ha khekhekhe! 16 Thi remi nga ya mu¿we, ndi rema nga yanga mba»o 17 Matshele ha tsha nga kale musi a tshi thuba dza Vhuromu. 18 Vhoiwe ni Vhalaudzi vha Lwamondo 19 Vhoiwe vhafha¾i vha Ven»a 20 No vha no farana na dzithovhele dza Ven»a 21 Ri sa hangwi Thovhele Mailausumbwa wa ¼o¾he 22 Ene Tshivhase mulilo dugudugu 23 Vhanzhi vha »a nga u ora. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 26 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 24 Ni tshi shumela tshitshavha sialalani na mveleleni 25 Mishumo ya zheka 26 N»ala ya panulula 27 Ahee ¸emunga»i ahee! MBUDZISO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA E: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) 13.8 ¸eani ¾alutshedzo ya ipfi 'dyambula' sa zwe ¼a shumisiswa zwone kha mitaladzi/vese ya 3 na 4. (2) 13.9 Kha mitaladzi/vese dza 6 na 7 hu na murero. Zwino inwi u ¿waleni nga n»ila yoneyone, ni dovhe ni ½ee na ¾halutshedzo yawo. (2) 13.10 U kho»wa nga u rali ha 'Thovhele Tshivhase' nga vhalanda vhawe zwi ¾ana hani vhurangaphan»a ha iyi khosi? (2) 13.11 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane u bveledzwaho nga tshikho»o itshi zwi tshi kwama sialala ya lushaka lwa Vhalaudzi vha Lwomondo? (2) 13.12 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi kwo bveledzwaho nga mu¾aladzi/vese ya 9 zwi tshi yelana na mvelele ya Tshiven»a? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 27 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha »irama ye na guda FHEDZI. HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi Fhindulani MBUDZISO YA 14 (Mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15 (Mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 14: HA U TSA NDI HA U GONYA: NA ZWONE ZWI A DINA (MBUDZISO NDAPFU) Vhatambi buguni ya »irama ndi vhone vharathisi vha mvumbo dzi ¾anganedzeaho na dzi sa ¾anganedzei kha tshitshavha. No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani mvumbo ya Marubini sa mu¿we wa vhatambi vhahulwane »iramani iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA MBUDZISO YA 15: HA U TSA NDI HA U GONYA: MUTSHUTSHU (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. STEVE: Vhathu vha vhona ri sa ambi, vhe a ri »ivhi mafhungo. Ri khou tou fhumula ri½e. Vhanna vha na vhahadzinga hafha. FUNZANI: Ntshavheni, tenda n½e ndo ni vhudza, ni khou pengiswa hafha. NTSHAVHENI: Ni tshi vho tou hagala na vho nga wanga musadzi ni mu »ivha na u fhira n½e mu½e, kani-ha. 5 FUNZANI: Hai salani n½e ndo ¾uwa. (A bva) KHAKHATHI: Ntshavheni, ri½e ri a ni funa ri nga si vhuye ra ni pengisa lini. Ro rali a ri khou ri wa½u o ita tshithu lini, ri khou tou amba uri ni songo fulufhedza musadzi na vho tou tshila ni tshi nga no bonya ma¾o lini, a vuleni. N½e ndo rali wanga na u shuma a sa 10 shumi, ni ri ni nga tou mu fulufhedza tsho¾he? Zwino u¼a wa½u-ha a re ma¾oni a vhathu, ho vhuya u shuma na vhanna vhanzhi nga maan»a. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Tshivenda HL P1 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2016/30e147b8-28ad-4368-af5a-9b2681ee49a5) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda - [Tshivenda HL P3 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2016/176777d0-f094-405f-a0b9-687924203828) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda - [Tshivenda HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2016/08d1fb22-e437-409b-b4f8-2ae349dfffa2) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda - [Tshivenda HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016/0031610b-eef2-4ee2-bb41-4f13d20fea15) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda - [Tshivenda HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018/04954879-5cb6-4b94-91a8-7296117e0825) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda - [Tshivenda HL P2 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017/6d02ec6d-9671-4a25-8aad-db3c9fd6624e) — Tshivenda HL · QP · 2017 · Tshivenda ## More from Grade 12 Tshivenda HL - [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP - [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda - [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda - [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda - [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda - [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.