# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the Feb March 2018, 38 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 38

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2018 · tshivenda. Memorandum, 38 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018/04954879-5cb6-4b94-91a8-7296117e0825) — QP · 2018 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                               NATIONAL
                          SENIOR CERTIFICATE

                                 GIREIDI YA
                                     12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                      BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                        LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2018

                                 MEMORANDAMU
MARAGA: 80

                  Memorandamu uyu u na masia¾ari a 29.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     2              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

    Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa
     vha¾oli/vhamaki.
    Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha
     kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu
     sa athu u thoma.
    Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi
     tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.      Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo
        tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u
        thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na
        mbudziso   pfufhi  u   bva   kha   lushaka  luthihi   lwa
        bugu/¼i¿walwa.)
2.
        Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
        KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha
        make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma.
3.
        Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana
        mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha
        make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali
        mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha
        make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na
4.      i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na
        nthihi ndapfu.

        Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u
5.      thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha
        make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili.

6.      Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha
        make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu.

        Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa
        ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa
        khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone.

7.      Mbudziso ndapfu/dza maanea:
        Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha
        tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso,
        ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo
        ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho
        teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli
        vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re
        kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     3              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

8.      Mbudziso pfufhi:
        Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa
        uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso.

9.      Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha
        EE/HAI,   kana    kha   NDI   A    TENDA/A   THI   TENDI.
        Thikhedzo/khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi
        dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.
10.
        Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
        MBUNO/KUHUMBULELE      KWAWE.     Thikhedzo/khwa¾hisedzo/
        ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana
        zwi avhelwaho maraga.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     4              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI HO RANDELWAHO
MBUDZISO YA 1 – MBUDZISO NDAPFU
'RI BVA KULE' – NM Musehane
- Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa
  tsumbanµila/ maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso
  iyi. Vhupfiwa ha vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga
  kunyanyutshele na kupfesesele kwavho kwa tshirendo.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 25 musi vha tshi
  ¾ola/maka mbudziso iyi.
Marangaphanµa
Muhumbulo muhulwane ndi zwine murendi a tama vhavhali vha tshi
guda kha tshirendo. Vese ndi mitaladzi ine murendi a i nanga a
tshi itela u bveledza muhumbulo muhulwane. Muhumbulo muhulwane
wa tshirendo itshi ndi wa u ¾alutshedza u ri vhathu vhahulwane
(vhaaluwa) vho tshila tshifhinga tshilapfu vha tshi ¾angana na
zwiito zwinzhi zwi kon»aho vhutshiloni, fhedzi vha kon»elela u
swika vha tshi bveledza tshipikwa tshavho.
Mbuno

- Kha mutaladzi/vese ya 1 murendi u ¾o»ou vhudza vhathu uri vha
  thoma fhasi vha si na n»ivho.
- Kha mutaladzi/vese ya 2 murendi u amba uri muthu u thoma a sa
  vhoni n»ila, fhedzi a lwa nazwo u swika a tshi bvelela.
- Kha mutaladzi/vese ya 3 murendi u sumbedza uri vhathu vha a
  tshimbila na shango ¼o¾he vha tshi ¾un»a n»ivho kha zwiimiswa
  zwa pfunzo.
- Kha mutaladzi/vese ya 4 murendi u amba uri vhathu vha a fhedza
  vho bvelela naho vho no fhirelwa nga tshifhinga/zwo no dzhia
  tshifhinga tshilapfu vhukuma.
- Kha mitaladzi/vese ya 7–12 murendi u ¾o»a u amba uri o bvelela
  zwi tshi kon»a, ngauri o vha o no vhona zwivhuya phan»a.
- Kha mitaladzi/vese ya 13–15 murendi u amba uri o bvelela nga
  murahu ha mi¿waha minzhi/tshifhinga tshilapfu.
- Kha mitaladzi/vese ya 16–17 murendi u ¾o»ou sumbedza uri
  vhathu kha vha shumise tshifhinga u »ibveledza musi vha tshi
  kha »i tshila.
- Kha mitaladzi/vese ya 19–21 murendi u ¾o»a u amba uri tshi¿we
  na tshi¿we tshi langwa nga tshifhinga.
- Kha mitaladzi/vese ya 23–24 murendi u tsivhudza vhathu uri vha
  ¾alifhele u µibveledza musi tshifhinga tshi tshi kha µi tenda.
Magumo
Murendi o kona u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala
muhumbulo muhulwane wa tshirendo a tshi itela u ¾alutshedza uri
vhathu vhahulwane (vhaaluwa) vho tshila tshifhinga tshilapfu vha
tshi ¾angana na zwiito zwinzhi zwa vhutshilo, fhedzi vha                             [10]
kon»elela u swika vha tshi bvelela.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     5              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

MBUDZISO YA 2 – MBUDZISO PFUFHI
'RAMAREMISA' – Z Mutsila
2.1     Murendi u khou ¾o»a u bvisela khagala khumbulelo ya uri
        arali khosi yo dzama/lovha hu fanela u dzhena Ramaremisa                     (2)
        vhuhosini.√√
2.2
        Murendi o shumisa onomatopia/mubvumo.√ Ndeme ya u shumisa
        thekeniki iyi ndi u bvisela mubvumo khagala une wa ¾alusa                    (2)
        u lila ha lufhalafhala lu tshi ramba dzunde/vhathu.√
2.3     Muhumbulo muhulwane ndi wa u »ivhadza vhathu uri khosi ya
        dzama   hu  vha   na  mivhango   na  dzinndwa,   hu  tshi
        lwelwa/vhangelwa ane a »o vha khosi.

                                        KANA

        Vhuhosi vhu naka u vhangwa.√√                                                (2)
2.4     Tshirendo itshi tshi ri dzumbululela mutevhetsindo u
        ¾avhanyaho,√ ngauri tshi khou amba nga ha mivhango na
        dzinndwa zwine zwa vha zwithu zwi ambiwaho vhathu vho                        (2)
        bilufhala/sinyuwa/halifha.√
2.5     Ee, ngauri kanzhi fhethu hune ha vha na mivhango musi
        vhathu vha tshi vhewa vhuhosi, hu vha na dzinndwa lune
        vhathu vha fhedza vha tshi vhulahana na nga zwigidi.

                                        KANA

        Hai, ngauri zwi a itea uri musi hu na mivhango ya vhuhosi
        hu fhedze hu songo vha na dzinndwa kana u shuluwa ha
        malofha/u vhulahana arali ho vha na thendelano ya ane a
        µo µadza mativha.                                                            (2)
        [Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√                                    [10]
MBUDZISO YA 3 – MBUDZISO PFUFHI
'NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA' – FR Modau
3.1     Tshirendo    itshi    ndi         sonethe,√ngauri           tshi     na      (2)
        vese/mitaladzi ya 14 √
3.2
        Murendi u amba uri hu na zwithu zwiraru                    zwine    zwa      (2)
        piringedza/khakhisa/ µisa lufu kha vhaswa                  ngeno    vho
        lavhelesa√√
3.3     Murendi u tama u vhudza vhaswa uri vha thetshelese vhathu
        vhahulwane/ vhaaluwa musi vha tshi vha ½ea ndayo, ngauri
        vho no vhona na u ¾angana na zwinzhi vhutshiloni.√√                          (2)
3.4     Murendi u khou pfa vhu¾ungu/vhaisala/gungula/dinwa nga
        vhaswa vha sa thetshelesi musi vhahulwane vha tshi vha                       (2)
        sumbedza n»ila yo teaho.√√

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     6              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

3.5     Ee/Ndi a tendelana nae, ngauri vhathu vho dzhenaho
        tshikolo vha wana mishumo ine ya vha holela masheleni
        manzhi, lune vha »iphina vhutshiloni havho.
                                        KANA
        Hai/A thi tendelani nazwo, ngauri hu »i vha na vha¿we
        vhathu vho dzhenaho tshikolo vhane vha khou tambula vha
        si na mishumo/vho pfumaho vha songo dzhena tshikolo.
        [Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√                                    (2)
                                                                                     [10]
MBUDZISO YA 4 – MBUDZISO PFUFHI
'NDI DAKALO-ZWILILO' – BR Mafhege
4.1     Murendi u tama u bvisela khagala uri vhathu vhutshiloni
        ¼i tshela u phuphudzika/¾oµa¾oµa ri tshi tambulela u                         (2)
        µifusha/µiphi½a.√√
4.2
        Murendi u shumisa ¼iambele/withi.√ Ngauri murendi u
        shumisa kuambele ku songo »oweleaho kune kwa amba uri                        (2)
        vhathu vho vha vho dzula zwavhu»i vha tshi khou »iphina.√
4.3     Murendi u tama u sumbedza uri vhathu musi vha tshi khou
        tshila vha a hangwa uri hu na vhutshilo vhu »aho/he ra
        dzudzanyelwa nga Mudzimu nga murahu ha musi vha tshi
        fhira kha vhushilo vhuno ha fhano shangoni.
                                        KANA
        Murendi u sumbedza uri vhathu                vha   µiphina nga zwa           (2)
        tshifhinganyana, vha hangwa uri              zwi   a fhela ha sala
        thambulo fhedzi.√√
4.4     Ipfi 'dakalo-dakalo' ndi ndovhololo ine ya khwa¾hisedza
        muhumbulo wa uri vhathu vhane vha nanga vhutshilo vhu sa
        fheliho/u shumela Mudzimu a vho ngo anda.
                                        KANA
        Murendi u khwa¾hisedza uri dakalo ¼a vhukuma/tsho¾he/¼i
        sa fheli vhathu a ri na¼o vhunga ri tshi la¾a Mudzimu ri                     (2)
        tshi itela u µitakadza.√√
4.5     Ee/ndi a tendelana nazwo, ngauri vhathu vha litsha u
        tevhela Mudzimu vha takadzwa nga mi»ifho ya shango ine ya
        vha ya tshifhinganyana/i sa ri vhuedzi tshithu/i sa ri
        dzhenisi ¾aµulu.√√
                                        KANA
        Hai/A thi tendelani nazwo, ngauri hu na vhathu vhane vha
        funesa madzanga a shango, vha µi dovha hafhu vha shumela                     (2)
        Mudzimu.                                                                     [10]
        [Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√
                                      NA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     7              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5 – MBUDZISO PFUFHI

'MUKEGULU NA MUGO WAWE' – NA Milubi

5.1     Murendi u ¾o»ou sumbedza uri mukegulu u dzulela u
        gungula/lila a tshi humbula na u vhona unga vhathu a vha
        mu funi/a si tshee na shaka tsini hawe.√√                                    (2)

5.2     Murendi u shumisa ndovhololo ya ipfi 'zwino-zwino' a tshi
        ¾o»ou sumbedza uri mukegulu o no vha wa ma»uvha,
        tshifhinga tsho mu salelaho ndi tshi¾uku/mukegulu o no                       (2)
        vha tsini na u lovha. √√
5.3
        Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi wa u ongolowa,√                         (2)
        ngauri murendi u khou sumbedza u pfa vhu¾ungu nga nyimele
        ine mukegulu a vha khayo.√

5.4     Muhumbulo muhulwane ndi wa u ¾o»ou sumbedza uri muthu u a
        aluwa lune a vho tshimbila nga mugo a si tsha »ifhelwa
        nga madzanga a vhutshilo, tshawe ha vha u lindela u
        lovha.

                                        KANA

        U aluwa zwi a vhavha vhunga u tshi vho sala u wo¾he u si
        tshee na mashaka.√√                                                          (2)

5.5     Ee/Ku a tendisea, ngauri vhaaluwa/vhakegulu a vha tsha
        vhona ndeme/ vhu»i ha vhutshilo, khavho vha vhona
        vhutshilo havho ho no tshinyala/ si»ufhala/sina.√
        Vhaaluwa/vhakegulu vha thoma zwiambo zwi sa »adzi mudzio,
        zwa si tsha vha ¾utshela u swikela vha tshi fhira
        shangoni.√

                                        KANA

        Hai/A zwi tendisei ngauri hu µi vha na vhakegulu/vhaaluwa
        vhane vha fa vho naka, vhane vha vha na vha havho vha vha                    (2)
        londaho u swikela vha tshi fhira kha ¼ino shango. √√                         [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:               30

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     8              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
NGANEA
NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

MBUDZISO YA 6 – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila                        i
tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2
ADENDAMU
-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
    tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
    musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
-   Vhalingiwa   vha   nga   ½ekedza  tsumbo/vhupfiwa/mbuno   dzo
    angalalaho     vhukuma      musi     vha     tshi     tikedza
    makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi
    ¾ola/maka mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Siangane ndi nyimele/kutshilele/zwiito zwa muthu/tshifhinga na
vhupo honoho. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou
bvelela hone. Muhumbulo muhulwane ndi zwine mu¿wali a tama ri
tshi zwi guda kana u µivha zwone. Muhumbulo muhulwane wa bugu
ino ndi wa uri vhathu ri tea u ¾anganedza vhathu vhane vha vha
na vhuholefhali, ngauri na vhone vha a µisa tshanduko
vhutshiloni hashu sa muthu mu¿we na mu¿we. Zwi¿we zwa
vhutendatenda ha zwa sialala ri tea u zwi thupha vhunga zwi tshi
ri lu¾anya na vhathu.
Mbuno

   Mafhungo a bugu ino a khou bvelela Tshandebvu hune ha vha
    vhupo ha mahayani, hune vhadzulapo vha tenda kha uri u beba
    ¿wana wa muholefhali mu¾ani ndi samba.
   Mu¾ani wa Vho Madilaga hu bebwa ¿wana a re na ¼i½o ¼ithihi
    ¼a n¾ha ane a pfi Tshifhiwa. Vho Madilaga, khotsi awe, vha
    vho pfa vha sa koni u mu ¾anganedza nge khavho vha vhona hu
    samba.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     9              DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

   Vho Madilaga vho ya sibadela tsha Vhutshidzi vha vho huma
    vha songo tsha vhona na ¿wana nge vha vhudzwa nga
    mushumelavhapo Vho Zwiitwaho uri ¿wana o bebwa e na ¼i½o
    ¼ithihi ¼a n¾ha.
   Mafhungo a u bebwa ha Tshifhiwa o µo hashwa kha radio ya
    Fha¾alushaka zwe vha¿we vha vhadzulapo sa Vho Maambavha¿we
    vha vho tou takutshedza vha ya sibadela tsha Vhutshidzi vha
    tshi ¾oµa u tou µivhonela nga avho ma¾o.
   Vho Madilaga vha sinyutshela uri Lufuno o rina ¿wana u pfi
    Tshifhiwa, izwi zwa mbo sumba uri vha khou balelwa u
    ¾anganedza ¿wana o bebwaho afho mu¾ani wavho e na
    vhuholefhali.
   Vho Anna, muhura wa mu¾a wa ha Madilaga, vho semana uri
    Tshifhiwa a songo tamba na ¿wana wavho Muyana¼o ngauri a nga
    mu luma ngauri ndi shenga lune u µo vha na tshilonda tshine
    tshi sa µo fhola.
   Ladzani musi e tshikoloni o vha a tshi sewa nga vha¿we vhana
    vha tshi ri ha hawe hu na ¿wana wa shenga.
   Vho Madilaga vha siyutshela mufumakadzi wavho nge vha ri vho
    ¾ana ¿wana wavho nga u mu amba mu¾anganoni wa siviki we
    ndivho yawo ya vha i ya        u ita bembela ¼a u lwa na
    tsatsaladzo dza vhuholefhali vhufhio na vhufhio.
   Vho Madilaga na Vho Luvhani vho fhedza vha si tsha shumisa
    kamara nthihi, mu¿we na mu¿we o no vha na yawe, zwo vhangwa
    nga u bebwa ha Tshifhiwa.
   U bebwa ha Tshifhiwa zwo ita uri mu¾a wa ha Madilaga u
    fhandekane, Vho Luvhani vho fhedza vho no renga nnµu
    Polokwane na u wana poswo ya mushumo henengei, muhmbulo
    muhulwane hu u bvisa Tshifhiwa kha vhupo vhu tendaho uri
    vhuholefhali ndi samba.
   Tshifhiwa o wana ndambedzo/basari u bva kha vha khamphani ya
    Mercedes   Benz   ya   u  µo   fhedzisa  pfunzo   dzawe  dza
    vhuinzhiniara ngei Germany, zwo itwa ngauri o vhonwa sa
    ¿wana o ¾alifhesaho. U shanduka ha fhethu na zwifhinga zwi
    ita uri Tshifhiwa a bvelele.
   Vho Anna vha pomoka mu¾a wa ha Madilaga uri zwibudzana
    zwavho zwo lu¿wa na u vhulawa nga Tshifhiwa wa shenga naho o
    vha o no pfuluwa na mme awe, ngeno hu uri ngoho ndi ya uri
    zwo vhulawa nga mmbwa.
   Tshifhiwa u fhedza pfunzo dzawe dza masi¾asi, u ramba
    vhabebi vhawe uri vha µe Germany nga bufho uri vha µe vha mu
    fhululedze musi a tshi khou ambara. Izwi zwo vha zwone zwe
    zwa ita uri Vho Madilaga vha shandukise kuhumbulele kwavho
    zwi tshi kwama vhuholefhali ngauri vho fhedza vho ¾anganedza
    Tshifhiwa na u µisola nga nµila ye vha mu fara ngayo a tshee
    mu¾uku. Izwi zwi dovha zwa ita uri vha bve kha zwa
    vhutendatenda havho kha zwithu zwi si na mushumo.

Magumo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     10             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu
Mu¿wali o kona u bveledza muhumbulo muhulwane nga u shumisa
siangane na fhethuvhupo. Vho Madilaga vho fhedza vho ¾anganedza
¿wana wavho Tshifhiwa we a vha o bebwa e na vhuholefhali ngeno
hu uri murahu vho vha vha sa mu ¾anganedzi.                                          [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     11             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

MBUDZISO YA 7 – MBUDZISO PFUFHI

7.1     Vho Luvhani ndi mufumakadzi ane a ¾honifha munna wawe
        lune a sa fune u mu khakhela/mufumakadzi wa u ofha munna                     (2)
        wawe.√√
7.2
        Vho Madilaga ndi muthu we a vha a sa tsha funa u dovha
        vha vha na mu¿we ¿wana, zwenezwo zwa ita uri musi                            (2)
        Tshifhiwa a tshi bebwa vha sa mu ¾anganedze, zwa ½a½iswa
7.3     ngauri a vho bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha.√√

        Ndi musi Vho Luvhani vha tshi vhudza Madilaga uri vho                        (2)
        vhifha muvhilini, zwa vho sinyusa avha vha munna ngauri
        vho vha vha si tsha ¾o»a mu¿we ¿wana.√√

7.4     Vhupo ha Tshandebvu ndi ha mahayani hune munna sa ¾hoho
        ya muµi hu pfiwa ene, zwenezwo zwi ¾u¾uwedza Vho Madilaga
        uri tsheo dzine vha dzhia a vha shanduki, dzi dzhiiwa dzo
        tou ralo/Vhupo uvhu vhu ¾u¾uwedza u sa ¾anganedza ¿wana o
        bebwaho e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha ngauri vhadzulapo vha
        zwi dzhia uri ndi samba mu¾ani, sa zwine mvelele na                          (2)
        sialala zwa langisa zwone kuhumbulele na matshilele a
        vhathu avha.√√

7.5     Vho Luvhani vha pfa vhu¾ungu/vhaisala musi vha tshi vhona
        uri u vhifha muvhilini havho zwi µo µisa/vhanga khakhathi                    (2)
        kha munna/mu¾a wavho.√√

7.6     Mulaedza muhulwane ndi wa uri vhathu vha tea u
        ¾anganedzana sa zwe vha sikiswa zwone nga Mudzimu/Vhathu
        vha tea u ¾anganedza vhathu vho bebwaho vhe na
        vhuholefhali/nzulele i songo »oweleaho ngauri na vhone
        ndi vhathu u fana na vha¿we.√ Musi Vho Madilaga vha tshi
        kundelwa u ¾anganedza Tshifhiwa we a bebwa e na ¼i½o
        ¼ithihi ¼a n¾ha, fhedzi a vho fhedza e tshiga tsha
        tshanduko mu¾ani wavho.√√

                                        KANA

        Vhathu kha ri litshe u vhuswa nga zwa vhutendatenda ha
        zwa   sialala    zwine   zwa   ri    lu¾anya ro   dzula
        mi¾ani/shangoni√. Mu¾a wa Vho Madilaga wo pwashea nga                        (3)
        ¿wambo wa uri vha tenda uri mu¾ani wavho ho bebwa ¿wana
        Tshifhiwa wa shenga, zwine zwa vha samba ¼ihulwane
        vhukuma kha mvelele ya Tshiven»a. √√

7.7     Vho Madilaga vho vha vha tshi khou tshila kha tshifhinga
        tsha kale tshine ha tendwa uri ¿wana a bebiwa e na ¼i½o
        ¼ithihi ¼a n¾ha ndi shenga zwine zwa vha samba kha mu¾a                      (2)
        wonoyo sa zwo bvelelaho nganeani iyi.√√
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     12             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     13             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

7.8      Ndivho ndi ya uri Vho Nicholson sa muµivhi wa zwa
         ¾hoµisiso vha    kone u ¾alutshedza vhathu uri vha
         shandukise kuhumbulele kwa uri u beba ¿wana e na ¼i½o                       (2)
         ¼ithihi ¼a n¾ha a si samba/vhuholefhali, zwi a bvelela.√√

7.9      - Vho   Madilaga   vho  kona    u  ¾anganedza   ¿wana na
           vhuholefhali hawe.√
         - Tshifhiwa we a bebwa e na vhuholefhali ndi mu¿we wa
           vhana vhe vha µisa zwivhuya mu¾ani na kha lushaka.√
         - Mu¾a wa hawe we wa vha wo thuthea o dovha a u
           vhuedzedza nga pfunzo dzawe.√                                             (3)
         [Mbuno tharu dzi pfalaho.]

7.10     Hai. A zwi ¾anganedzei, ngauri Vho Maambavha¿we vha khou
         takadzwa nga u ya u vhona ¿wana o bebwaho e na ¼i½o
         ¼ithihi ¼a n¾ha uri vha wane tsha u amba, √ ngeno hu u ri
         muzwala wavho Vho Luvhani vha tshi khou vhaisala/pfa
         vhu¾ungu nga zwo bvelelaho kha ¿wana wavho/Izwi ndi                         (2)
         maitele a lu¾anyaho vhathuni.√

7.11     - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha tea u
           ¾anganedza zwithu zwine vha nga si kone u zwi
           shandukisa.√
         - Ndo vha ndi tshi nga vha vhudza uri vha tea u tshila
           vha tshi sumbedza lufuno kha mu¾a wavho.√
         - Ndo vha ndi tshi nga vha vhudza uri vha tea u
           thetshelesa musi vha tshi eletshedzwa.√
         - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri arali hu na
           mafhungo mu¾ani kha vha dzule fhasi vha ambedzane na
           vha mu¾a wavho.√
                                                                                     (3)
         - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri kha vha bve kha
                                                                                     [25]
           zwa vhutendatenda ha zwa sialala zwine zwa lu¾anya
           vhathu.√
         [Zwiraru fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho.]

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

MBUDZISO YA 8 – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi                 avhelwe    nga   n»ila   i
tevhelaho:

o     Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o     Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
        Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
        Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
        Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     14             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
  tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
  musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
- Vhalingiwa   vha   nga   ½ekedza    tsumbo/vhupfiwa/mbuno   dzo
  angalalaho     vhukuma      musi      vha      tshi     tikedza
  makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi
  ¾ola/maka mbudziso iyi.

ADENDAMU

Marangaphan»a

Siangane ndi nyimele/kutshilele/zwiito zwa muthu/tshifhinga na
vhupo honoho. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou
bvelela hone. Muhumbulo muhulwane ndi zwine mu¿wali a tama ri
tshi zwi guda kana u µivha zwone. Muhumbulo muhulwane wa bugu
iyi ndi wa uri zwithu zwo¾he zwine vhathu vha zwi ita vho
dzumbama/zwiphiri zwi a fhedza zwo bvela khagala, zwa vha na
masiandaitwa a si avhuµi.

Mbuno

   Mafhungo a iyi bugu a khou bvelela Tshapinda kha ¼a
    Folovhoµwe hune ha vha vhupo ha mahayani, hune vhathu vha a
    tata u bula ngoho nga u shavha u lu¾anya vhathu.
   Vho-Loshani na Aifheli vho vha vha dzikhonani khulu, he
    vhukonani havho ha swikisa kha uri Vho-Loshani vha kone u
    swikelela kha Maria musidzana wa Aifheli.
   Vho-Loshani vho vha na vhushaka ha vhudzekani ho dzumbamaho
    na Maria a vho fhedza o vhifha muvhilini nga mihwalo yavho.
   Vho-Loshani vho ¾u¾uwedza Maria uri a ¾avhanye u malana na
    Aifheli sa zwe vha vha vho fhulufhedzisana, u itela u
    ngalangadza vhu¾ala uvhu.
   Vho-Loshani vho fulufhedzisa Aifheli uri vha µo mu tikedza
    kha u dzudzanya munyanya wa mbingano nga u ¾avhanya.
    Munyanya nangoho wa vha hone Vho-Josephine, mufumakadzi wa
    Vho-Loshani,   na    vhone   Vho   Loshani   vha  vha   vhone
    vhatshimbidzi vha munyanya.
   Mu¾ani wa ha ¸etshipate, Vho-Maria vho beba ¿wana wa
    mutukana we       Vho-Aifheli vha mu ira dzina ¼a Rotondwa.
   Mu¾ani wa Vho-Loshani na hone ho bebwa-vho ¿wana wa
    musidzana we ene a irwa dzina ¼a Musatondwa.
   Rotondwa na Musatondwa vho aluwa vho¾he shangoni ¼ithihi ¼a
    Tshapinda, tshikolo vha dzhena tshithihi vha tshi µi
    sumbedza u µowelana na u tamba vho¾he.
   Vhunzhi ha vhadzulapo vho µi vha na u sola uri hu nga
    Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani nga u vhona u fana hawe na
    Musatondwa na vhone            Vho-Loshani.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     15             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

   Vho-Maria vho vha muthu we a dzulela u vha vhe na
    mazhuluzhulu a tshiphiri tshe vha ita na Vho-Loshani.
   Rotondwa na Musatondwa vho¾he vho µo phasa vha livha
    Yunivesithi ya Venµa. Rotondwa o vha a tshi khou gudela
    digirii ya B.Sc. Agriculture ngeno Musatondwa o dzhia
    digirii ya mulayo.
   U bva havho vhuponi vhuthihi na u dzhena Yunivesithi nthihi
    zwo ita uri vhuvhili havho vha vho µo funana lwe vha tama u
    malana. Vho µo tama uri aya mafhungo avho a tea u swika
    nµevheni dza vhabebi vhavho.
   Rotondwa musi a tshi ¾alutshedza khotsi awe Vho-Aifheli vho
    pfa zwi tshi vha takadza ngeno mme awe Vho-Maria vha sa imi
    nazwo nge vha vha vha tshi µivha uri ndi khaladzi awe.
   Musatondwa a tshi ¾alutshedza mme awe Vho-Josephine zwo vha
    akhamadza nge vha µivha uri vhana avha ndi dzikhaladzi.
   U vhavhalela havho vhuhadzi ha Maria na u ¾honifha munna
    wavho sa zwine mvelele ya laela zwo ita uri naho haya
    mafhungo vha tshi a µivha u bva kale vha si a ambe.
   Vho-Loshani musi vha tshi vhudzwa vho zwi hanedzela kule uri
    a zwi nga µo vuwa zwo itea.
   Mafhungo aya o µo vhangela Vho-Josephine na Vho-Maria
    malwadze.
   U vha havho Yunivesithi, Rotondwa na Musatondwa vho µo
    fhedza vha tshi isa phanµa na lufuno lwavho naho vhabebi vha
    sa imi nazwo vho¾he, lwe vha vho fhedza vha tshi khakhisana.
   Izwi zwo mbo ita uri Vho-Maria vha si kone u zwi ¾anganedza,
    vha mbo bulela munna wavho tshiphiri nga vhurifhi, vha
    fhedza nga u ¾uwa vhuhadzi.
   Izwi zwo ita uri Vho-Loshani na mu¾a wavho vha pfulutshele
    kha ¼a Shakadza he vha vho tou fhedza vhe tshidakwa tsha
    shango.
   Musatondwa o ri u beba ¿wana a vho thoma u penga e ngei
    sibadela tsha Vhufuli.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza muhumbulo muhulwane nga u shumisa
siangane na fhethuvhupo zwa bugu iyi. Mafhungo a zwiphiri zwa
Vho-Loshani na Vho-Maria o µo fhedza o bvela khagala uri
Rotondwa ¿wana wa Vho-Maria ndi ¿wana wa   Vho-Loshani.
Izwi zwo¾he zwo vhanga uri hu vhe na tshipengo, mupfuluwo na                         [25]
mutshinyalo.

                                     KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     16             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

MBUDZISO YA 9 – MBUDZISO PFUFHI

ISHA ·A MI¹ODZI

9.1     Mafhungoni aya Vho-Loshani ndi munna a sa fulufhedzeiho
        kha mu¾a wavho nge vha funana na Maria musi vhe kha
        mbingano/Vha khakhela khonani yavho Aifheli nge vha mu
        itela tshikwekwe/zwiphiri/vhumbulu/ tshi¾uhu nga u vha mu
        pometshedza/kuputshedza mihwalo yavho na u sa vhavhalela
        vha¿we vhathu. √√

                                        KANA
                                                                                     (2)
        Ndi munna wa vhumbulu, vhufhura na vhugaligali√√

9.2     Zwine Maria a khou amba nga mitaladzi iyi zwo fhedza zwo
        bvelela nga murahu ha musi tshiphiri tsha uri Rotondwa
        ndi ¿wana wa Vho Loshani tshi tshi bvela khagala, Vho-                       (2)
        Maria vho fhedza vho shavha vhuhadzi.√√
9.3
        Tshi vhangaho khuµano ya nga ngomu ndi u dzulela u vha na
        nyofho/ mbilahelo nga n¾hani ha tshiphiri na tshi¾uhu
        tshe vha itela Aifheli tsha uri thumbu ndi yawe, uri                         (2)
        khamusi ¼i¿we »uvha tshiphiri tshi nga bvela phan»a.√√

9.4     N»owelo ya Aifheli yo ita uri u vhifha muvhilini ha Maria
        zwi si vhe tshimangadzo khae vhunga a tshi µivha uri ndi
        ene mufunwa e e¾he/Zwo thusa uri zwi lelutshele Vho-
        Loshani na Maria uri vha mu pometshedze thumbu i si                          (2)
        yawe.√√
9.5
        Maria o vha a vha a tshi pfela mu¾a wa ha Loshani                            (2)
        vhu¾ungu, o vha a sa takaleli uri u pwashee nga mulandu
        wawe.√√

9.6     Mulaedza muhulwane ndi wa uri zwiphiri na vhumbulu zwi a
        fhedza zwo bvela khagala na u vha na masiandaitwa a si
        avhuµi/Arali vhathu vha itela vha¿we vhathu zwi si
        zwavhuµi, a vha vhi na mulalo vhutshiloni havho.√
        Tshiphiri tshe Vho Loshani na Maria vha itela Aifheli
        tsho fhedza tsho bvela khagala vho¾he vha vho niwa nga                       (3)
        ¾honi vha vho fhedza nga u tambula.√√

9.7     Zwi bvukulula uri Aifheli u khou tshila kha tshifhinga
        tsha zwino hune ra wana vhathu vha tshi malana nga                           (2)
        minyanya.√√

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     17             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

9.8     Ndivho   ya  mu¿wali   ndi   ya  uri   Vho-Josephine   ndi
        mufumakadzi a konaho u fara zwiphiri na u konµelela naho
        zwi tshi konµa/u funa na u vhavhalela mu¾a/munna wavho.√√

                                        KANA

        Mu¿wali   u   khou   shumisa   Vho-Josephine   u   karusa
        vhafumakadzi mi¾ani uri vha si fhumule u amba/kaidza
        vhua»a ha vhanna vhavho ngauri zwi fhedza zwi tshi vho ¼a                    (2)
        na vhone ¾hoho√√.

9.9     - Zwo ita uri tshiphiri tsha Vho Loshani na Maria tshi
          bvele khagala.√
        - Zwo ita uri Vho Loshani vha pfulutshele Shakadza.√
        - Zwo ita uri Maria a shavhe vhuhadzi.√
        - Zwo ita uri Vho Josephine na Maria vha farwe nga                           (3)
          malwadze.√
        [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]

9.10    Hai. A zwi ¾anganedzei ngauri muthu a sa fulufhedzea kha
        mu¾hannga wawe ane a ¾oµou malana nae zwi vha na
        masiandaitwa a si avhuµi sa zwe    Maria a ita     zwa u
        anµana na u    vhifha muvhilini nga Vho-Loshani ngeno o
        fulufhedzisana na Aifheli, zwo fhedza nga u mu vhangela
        malwadze na u sa vha na mulalo.√√

                                        KANA

        Ee. Zwi a ¾anganedzea, ngauri musalauno ho anda zwenezwi
        zwa u sa fulufhedzea hune u pometshedza vha¾hannga thumbu                    (2)
        dzine vha si dzi »ivhe zwi si tsha ri mangadza.√√

9.11    - Ndo vha ndi tshi »o ya ha makhadzi wanga uri vha vha
          eletshedze uri vha litshe zwa u anµana na mufumakadzi
          wa khonani yavho.√
        - Ndo vha ndi tshi »o ya ha makhadzi wanga uri vha vha
          eletshedze uri vha tea u sumbedza mme anga lufuno lwo
          fhelelaho.√
        - Ndi nga ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha
          vha eletshedze uri thaidzo a i fhedzwi nga u pfuluwa wa
          shavha i tea u tou ambiwa zwa fhela.√
        - Ndi nga ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha
          vha eletshedze uri u shumisesa zwikambi a si yone nµila
          ya u fhedza thaidzo vhuhulu vha nga tou ya ha
          vhashumelavhapo uri vha wane thuso yo teaho.√                              (3)
                                                                                     [25]
        - Ndi nga humbela vhafunzi uri vha thuse u medza/shela
          muya wa thembuluwo na vhupfumedzani kha mu¾a hoyu.√
        [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     18             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 10 – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi                 avhelwe    nga   n»ila   i
tevhelaho:

o   Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o   Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
     Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
     Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
     Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
    tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
    musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
-   Vhalingiwa   vha   nga   ½ekedza  tsumbo/vhupfiwa/mbuno   dzo
    angalalaho     vhukuma      musi     vha     tshi     tikedza
    makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi
    ¾ola/maka mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Ma¿walwa a sialala ane a nga dzingano, zwikho»o, mirero na
maambele ndi ngoho a na mushumo wa u ¾u¾uwedza vhathu u shuma,
tshumisano, u fulufhedzea, u sa nyadzana na u tsireledza zwi re
zwau nga n»ila ya vhu¾ali.

Mbuno

   Nga lungano lwa Mu¾angano wa phukha, mu¿wali u ¾u¾uwedza
    vhathu u shuma nga maan»a hu na tshumisano na u fulufhedzea
    uri vha kone u swikelela zwine vha zwi ¾o»a, kana u bveledza
    zwipikwa zwavho.
    - Izwi ri zwi vhona musi phukha dzi tshi vha na thaidzo ya u
         shaea ha ma»i
    - U sumbedza pfano na ¾hu¾huwedzo ya u shuma, phukha dzo
      langana u kuvhangana dza »a na maano a uri dzi fanela u tou
      bwa ma»i nga dzo¾he.
    - U sumbedza tshumisano, phukha dzo¾he nga nn»a ha muvhu»a
      dzo pfana uri dzo¾he dzi fanela u bwa nga u tou sielisana u
      swika dzi tshi wana ma»i.
    - Phukha dzo sumbedza u nyadza tshibode nga u sa tshi tendela
      tshi tshi bwa nge ha pfi a tshi na maanµa nahone ndi
      tshi¾uku. U sumbedza uri u nyadza a si havhu»i, tshibode
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     19             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu
     tsho »o tendelwa nga murahu uri tshi bwe he tsha fhedza
     tsho a wana, ngeno phukha dzo¾he na khulwane dzo kundelwa.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     20             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

    - Izwi zwi mbo khwa¾hisa uri vhathu vha songo nyadzana nga
      ¿wambo wa vhu¾uku ri tshi »a kha mafhungo a mushumo.
    - Lungano ulu lu sumbedza uri vhutshiloni hu µi vha na vhathu
      vha si na tshumisano na u sa fulufhedzea.
    - Izwi ri zwi vhona musi muvhu»a u tshi hana u vha na
      tshumisano na dzi¿we phukha musi hu tshi bwiwa ma»i, wa vho
      fhedza nga u sumbedza u sa fulufhedzea nga u »a u tswela
      dzi¿we phukha ma»i.
    - Izwi zwo »o fhedza zwo vhanga vhuswina vhukati hawo na
      dzi¿we phukha lwe dza humbula na u tou vhulaha.
    - Lungano holu lu dovha hafhu lwa sumbedza uri ri fanela u
      tsireledza ndaka yashu.
    - Izwi ri zwi vhona musi phukha dzo no wana ma»i dzi tshi ita
      madiso a u a linda.
   Tshikho»o tsha sialala tsha Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbu»a,
    murendi u ¾ana Rammbu»a e khosi ya vhu¾ali ine ya shuma nga
    maan»a na u kona u »itsireledza vha tshi thusana na vhalanda
    vhayo.
    - Izwi u zwi ita nga u tou tsa nga matembele musi a tshi khou
      shavha maswina.
    - U dovha hafhu a shavhela bakoni arali maswina a tshi khou
      mu »ela.
   Murero wa u thoma, I rema nga lu¿we mbevhana mulindi wa vhuya
    wa »ala. Mu¿wali u tama u ¾u¾uwedza vhathu uri vha tea u
    shuma nga zwi¾u¾uku nga zwi¾uku¾uku vha »o vhuya vha
    swikelela zwine vha khou ¾o»a. Kha lungano lwa Mu¾angano wa
    phukha, phukha dzo kon»elela u bwa ma»i naho zwo vha zwi tshi
    khou kon»a u vhuya u swika dzi tshi a wana.
    - Murero wa vhuvhili, Furi ¼a u ½ewa a ¼i na khobvu. Mu¿wali
      u ¾u¾uwedza vhathu u shumesa nga vhone vha½e u fhirisa zwa
      u tou fhiwa ngauri a zwi na mbuelo. Ri zwi vhona zwi¼a
      muvhuµa u tshi ¾oµa u ½wa maµi u songo tshithu.
    - Murero wa vhuraru, Mukapi wa tshisima a si munwi watsho.
      Mu¿wali u khou ¾o»a u tsivhudza vhathu uri muthu ane a ita
      zwivhuya a si ene ane a »iphi½a ngazwo.
   ·iambele, U ¼a damba. Mu¿wali u ¾o»a u sumbedza uri vhubva
    vhu a tambudza na u shaisa. Musi muvhu»a wo hana u shuma na
    dzi¿we phukha u vho fhedza nga u vhamba maano mavhi a u wana
    ma»i e u sa a shumele.
   ·i¿we ¼iambele, Ni »o fa ni tshi vhavha. Mu¿wali u ¾o»a u
    vhudza vhathu uri muthu ane a sa shume u »o tshila a tshi
    tambula u fana na zwe muvhu»a wa vha u tshi ita zwa u
    lingedza u tswa ma»i e dzi¿we phukha dza tou shumela, zwe zwa
    fhedza zwo ¾o»ou u u vhulaisa nga dzi¿we phukha. Tshikhoµo na
    tshone tshi khwa¾hisedza uri wa sa µilwela u µo fa u tshi
    tambudzwa nga maswina au.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa lungano, tshikho»o, mirero na maambele
u sumbedza uri zwi a ¾u¾uwedza vhathu u shuma, tshumisano, u
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     21             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu
fulufhedzea, u sa nyadzana na u tsireledza zwi re zwau nga n»ila                     [25]
ya vhu¾ali.

                                     KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     22             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO

PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO

11.1    Lungano ulu lu wela kha ngano dza tsiko√ ngauri lu khou
        sumbedza uri phukha dzo wana hani mitshila.√                                 (2)

11.2    Mbila mafhungoni aya yo ¾anwa sa phukha i re na vhubva na
        mazwifhi i funaho u shumelwa nga dzi¿we phukha yone yo                       (2)
        dzula.√√
11.3                                                                                 (2)
        Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.√√
11.4
        Kutshilele kwa mbila kwa u funa u rumeledza, vhubva, na
        mazwifhi zwo ita uri i fhedze yo wana mutshila u si                          (2)
        wavhuµi/u sa i faneli/u sa i thusi na tshithu√√

11.5    Mulaedza une muanetsheli wa lungano ulu u tama u u rumela
        kha vhavhali ndi wa uri vhathu kha vha ¾utshele vhubva na
        u rumeledza ngauri zwi ita uri vha wane zwithu zwi si
        zwavhuµi vhutshiloni/zwi songo vha teaho/zwi sa vha thusi
        nga tshithu/Muthu kha a tou µishumela ene mu½e a litshe u                    (2)
        nembelela kha vha¿we vhathu.√√

11.6    U dzulela u rumeledza gwavhavha ha mbila u yo u i ¾oµela
        zwi¼iwa na mi¾anganoni u bva murahu/kale zwo vhangwa nga
        vhubva hayo, zwo ita uri i fhedze yo wana mutshila une wa                    (2)
        sa i fushe.√√

11.7    - Ndo vha tshi »o i eletshedza uri i ¾utshele vhubva i
          tou shuma nga yo¾he.
        - Ndo vha ndi µo i tsivhudza uri i tea u ¾angana na
          vha¿we arali hu na mi¾angano/zwivhidzo zwa ndeme i
          litshe u tou rumela.
        - Ndo vha ndi tshi »o i kaidza uri i litshe u zwifha nga
          vhulwadze.                                                                 (3)
        - Ndo vha ndi tshi µo i holedza uri zwo i nyelisa ndi
          hone i tshi µo guda.
        [Zwi¿we na zwi¿we zwiraru zwi pfalaho.] √√√

                                      NA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     23             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA D: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

11.8    Mu¿wali wa itshi tshikhoµo u ¾oµou bvisela khagala uri
        afho   fhethu   ndi   hune   zwifuwo   na   zwipuka zwa
        µaka/zwivhanda zwa wanala hone nga vhunzhi.√√                                (2)

11.9    Ndivho    ya     mu¿wali    ndi  ya                 ramba/u   ¾avha
        mukosi/tsivhudza/µivhadze vhathu uri                vha thetshelese          (2)
        mafhungo a ¼a Tshiungani.√√

11.10 Lunwanngwe ndi fhethu hune vha Tshiungani sa vha½e vha
      shango vha rerela/phasela hone midzimu, ngauralo a ho ngo
      tendelwa muthu mu¿we na mu¿we u dzhena vhunga zwifho zwi                       (2)
      na vha½e vhazwo.√√
11.11
      Muhumbulo muhulwane une murendi wa tshikhoµo itshi a tama
      u u bveledza ndi wa uri vhathu vha µivhe vhupo na
      Makwinµa a shango ¼a Tshiungani/ita uri vhathu vha µivhe                       (2)
      nga maitele a mvelele ane vha½e vha shango ¼a Tshiungani
      vha a tevhela na u a ¾honifha/µihudza ngaho.√√

11.12 Ee. Zwi¼a kale vhathu vho vha vha tshi shumisa maµi a
      zwisima zwi sa xi, zwine arali zwa xa vha tshi phasela
      midzimu zwa dovha zwa nyelela ngeno mvula i songo na.

                                        KANA

        Hai. Tshisima tsha xa tsho xa, zwi a konµa uri tshi wane
        maµi nga nnµani ha musi ho tou na mvula.
        [Maraga mbili kha mbuno i pfalaho.] √√                                       (2)
                                                                                     [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:               25

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     24             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12 – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i
tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
    Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
    tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
    musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
-   Vhalingiwa   vha   nga   ½ekedza  tsumbo/vhupfiwa/mbuno   dzo
    angalalaho     vhukuma      musi     vha     tshi     tikedza
    makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi
    ¾ola/maka mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Muhumbulo muhulwane ndi thikho/mu¾odo wa bugu wo katelaho
milaedza ine mu¿wali a tama u i swikisa kha vhavhali uri hu vhe
na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo
muhulwane wa »irama iyi ndi wa uri u lema vhana zwi na
masiandaitwa a si avhu»i. Vho-Mari¾a vho kundelwa nga u alusa
zwavhuµi ¿wana wavho wa musidzana Mashudu zwa vho ita uri
vhutshilo hawe na havho vhu lozwee.

Mbuno

Vho-Mari¾a

   Vho-Mari¾a vha imelela Mashudu musi khotsi awe Vho-¸efefe vha
    tshi khou mu kaidzela u vhuya hayani ¼o kovhela. Vha ita na u
    mu vhudza uri a nga ya hune a funa tenda a vhuya nga u
    ¾avhanya.
   Vho-Mari¾a vho vha vha tshi mu shumela mishumo yo¾he ya
    hayani i fanaho na u bika na u kuvha ene o dzula hu si na
    zwine a khou ita.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     25             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

   Vho vha vha tshi tendela/¾u¾uwedza Mashudu kha zwa u funa
    vhatukana.
   Vho-Mari¾a vho ¾u¾uwedza Mashudu uri a ¾ale Lufuno nge vha
    pfa a tshi ri u vho pfana na vha¿we vhasidzana.
   Vho tendela Mashudu a tshi »isa Tshibio mu»ini naho vha sa
    athu u funana.
   Vho fhulufhedzisa u rengela Tshibio mu¾hannga wa Mashudu
    zwiambaro hu u renga lufuno lwa ¿wana.
   Vho-Mari¾a vho vha vha tshi lugisela vha¾hannga vha Mashudu
    zwi¼iwa musi vho »a u mu dalela.
   Musi Khwa¾hisani khaladzi a Mashudu a tshi lingedza u kaidza
    Mashudu uri a litshe vhubva, Vho-Mari¾a vho vha vha tshi
    halifha vha ita na u sumbedza uri Khwa¾hisani u tou vha na
    vengo kha Mashudu.
   Vho-Mari¾a vha sema mudededzi Vho-Ludwevha musi vha tshi
    lingedza u kaidza Mashudu musi a sa iti mishumo ya tshikolo.
   Vho-Mari¾a vho ¾u¾uwedza Mashudu uri a pfane na Tsa¿wane
    munnamu»i we a »o fhedza o mu ¾ahisa a shavhela nae
    tshikhuwani.
   U lema havho Mashudu zwo ita uri Mashudu a vha nyadze na u
    dzulela u vha sema uri ndi vhone vho mu khakhelaho nga u mu
    lema.
   Vho-Mari¾a vho fhedza nga u nwa philisi vha lovha nga hone u
    ¼a mbilu nga ¿wana wavho Mashudu.

Mashudu

   Mashudu o vha ¿wana we a vha a sa funi u shuma mishumo ya
    hayani, a tshi shumelwa nga mme awe Vho-Mari¾a.
   Mashudu o vha a tshi funesa zwa u funana na vha¾hannga
    vhanzhi-vhanzhi sa Lufuno, Tshibio na Tsa¿wani.
   O vha a tshi sanda mafhungo a tshikolo lwe a vhuya a lu¾ana
    na mudededzi
    Vho-Ludwevha.
   O vha a sa thetshelesi musi khaladzi awe Khwa¾hisani a tshi
    lingedza u mu kaidzela vhubva na u funa vhatukana vhanzhi.
   Mikhwa mivhi na u sa thetshelesa u eletshedzwa ha Mashudu zwo
    ita uri a fhedze o thulwa nga goloi a lovha e tshikhuwani.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi u bveledza
muhumbulo muhulwane wa iyi »irama. Nangoho u lemwa ha Mashudu
nga mme awe            Vho-Mari¾a zwo ita uri vhuvhili havho vha
fhedze vho¾he vho lozwa vhutshilo havho.                                             [25]

                                     KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     26             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     27             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

MBUDZISO YA 13 – MBUDZISO PFUFHI

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

13.1    Mafhungo aya a ¾ana tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u
        bveledza mafhungo√ ngauri ndi hone hune ra vhona thaidzo
        ya vhunde¿wa ha Mashudu i tshi thoma u aluwa.√                               (2)

13.2    Mufhindulano u re vhukati ha vhatambi u dzumbulula
        tshifhinga tsha zwino√ hune ha bikwa khishini na u dzula
        kha   tshidulo,  khathihi   na   mvumbo  ya   vhomme   vha
        ¾u¾uwedzaho vhana vhavho vha vhasidzana uri vha fune
        vha¾hannga, ngeno khotsi vha tshi lwa nazwo nahone vha                       (2)
        tshi takalela zwa pfunzo/u dzhena tshikolo wo futelela.√

13.3    Tsho vhangaho khu»ano ndi musi Mashudu a tshi wanala o
        dzula kha tshidulo ngeno hu tshi khou bika mme awe, zwa
        vho sinyusa Khwa¾hisani lwe a ri u kaidza zwa mbo vusa                       (2)
        tsemano vhukati havho.√√
13.4
        Mvumbo ya Vho-Mari¾a yo ita uri Mashudu a aluwe e nde¿wa
        ine ya ita zwa u funana na vha¾hannga ngeno vhone vha                        (2)
        tshi mu imelela na u mu tikedza, zwa mafhungo a pfunzo
        vha sa zwi dzhieli n¾ha.√√

13.5    Khwa¾hisani ndi mutukana ane funa pfunzo a dovha a vha na
        mikhwa yavhu»i,√ ngeno Mashudu e musidzana a si na ndavha
        na pfunzo a dovha a vha nde¿wa i funesaho vha¾hannga.√                       (2)

13.6    Siangane ya mu¾ani hune mme vha tendela ¿wana a tshi ita
        zwine a funa na kutshilele kwa Mashudu kwa u funesa
        vha¾hannga zwo ita uri magumoni a »irama iyi ri mu vhone
        a tshi vho thulwa nga goloi a lovha musi a tshi khou
        shavha He¼eni musadzi wa Tsa¿wani we a vha a tshi khou mu                    (2)
        shushedza nga u ¾oµou mu ¾havha nga lufhanga.√√

13.7    Kuambele na maitele a Vho-¸efefe zwi dzumbulula uri
        vhu»ipfi havho ndi ha u pfa vhu¾ungu/sinyuswa/dinalea nga
        zwiito zwo bvaho zwa u lemala ha Mashudu a tshi thudzela
        kule zwa u dzhena tshikolo, a vho dzhena kha fulo ¼a u                       (2)
        ita zwa vha¾hannga lune a si ¾o»e na u kaidzwa.√√

13.8    Muhumbulo muhulwane une mu¿wali wa »irama iyi a ¾o»a u u
        bveledza ndi wa u tsivhudza/kaidza vhomme uri vha bve kha
        maitele a u lema vhana vhavho, nga maanµa vha vhasidzana,
        nga u vha tendela vha tshi ita zwa vha¾hannga ngauri zwi
        fhedza zwo vha wedza khomboni/khakhathini/lufuni sa zwo
        bvelelaho mafhungoni a »irama iyi.

                                        KANA
                                                                                     (2)
        Vhabebi kha vha litshe u lema vhana ngauri matshelo vha
        µo µisola.√√
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 28

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     28             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

13.9    Mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi a
        tshi    itela    u   sumbedza    uri    Khwa¾hisani   ha
        imi/an»ani/pfani/ na zwine mme na khaladzi awe vha khou
        ita/tshilisa zwone.

                                        KANA

        U khou sola/sasaladza vhushaka vhu si havhuµi vhukati ha                     (2)
        Mashudu na mme awe. √√

13.10 - Mashudu o xelelwa nga vhumatshelo hawe ha zwa pfunzo
        nge a mbo »o ¾ahela Tsanwani.
      - Vho-Mari¾a vho fhedza vho »ivhulaha.
      - Mashudu o thulwa nga goloi a lovha.
      [Mbuno mbili dzi pfalaho.]√√                                                   (2)

13.11 Hai/a ku ¾anganedzei, ngauri vha lema Mashudu nga u mu
      tendela a tshi ita zwa u funesa vha¾hannga na u sa ita
      mishumo ya hayani na ya tshikolo, lwe zwa vho fhedza zwo
      pwashekanya vhumatshelo hawe.                                                  (2)
      [Kuvhonele kwo fhambanaho na ukwu ku sedzwe u tea
      hazwo.]√√

13.12 - Ndo vha ndi tshi »o gidimela ha mushumelavhapo uri a »e
        a thuse nga u ½ea ngeletshedzo mufumakadzi wanga na
        ¿wananga uri vha ¾utshele kutshilele kwo khakheaho.
      - Ndo vha ndi tshi »o vhidza mashaka a mu¾a wanga uri hu
        vhe na dzulo ¼a u kaidza mufumakadzi wanga na ¿wananga.
      - Ndo vha ndi tshi nga ¾ala musadzi ane a lema ¿wana nga
        n»ila hei¼a.
      - Ndo vha ndi tshi nga humbela vhafunzi uri vha µe vha
        shele Muya wa Mudzimu uri nyimele ya mu¾ani wanga i                          (3)
        shanduke i vhe khwi½e.                                                       [25]
      [Kana zwi¿wevho zwiraru zwi pfalaho.] √√√

MBUDZISO YA 14 – MBUDZISO NDAPFU

TSHILWAVHISIKU – TT Mudau

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i
tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 29

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     29             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

ADENDAMU

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
    tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
    musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
-   Vhalingiwa   vha   nga   ½ekedza  tsumbo/vhupfiwa/mbuno   dzo
    angalalaho     vhukuma      musi     vha     tshi     tikedza
    makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi
    ¾ola/maka mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Muhumbulo muhulwane ndi thikho/mu¾odo wa bugu wo katelaho
milaedza ine mu¿wali a tama u i swikisa kha vhavhali uri hu vhe
na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo
muhulwane wa »irama iyi ndi wa uri muthu a songo fulufhela muthu
a sa mu »ivhi lwa tsho¾he lune a vhuya a mu sendelela nahone
muthu a songo ri o pambiwa/hadzimiwa tshithu a vho lamba u tshi
humisela kha mu½e watsho ngauri zwi vhanga khu»ano dzi sa
takuwi.

Mbuno

Vho-Gangashe

   Vho-Gangashe, sa mu¿we wa magota a ¼a Swongozwi, vho vha na
    fulufhelo ¼ihulu kha maforo¾ereke lwe vha vhuya vha vha
    sendelela uri vha awele shangoni ¼avho uri vha kone u bvela
    phan»a na lwendo lwavho.
   Vho-Gangashe ndi mu¿we wa magota vhe vha vha vha u thoma u
    vhilaedzwa nga u hana ha mavhuru u bva fhethu he vha vha vho
    swielelwa hone.
   Vho-Gangashe na vha¿we vho thoma u »isola kha u fulufhela
    havho mavhuru nge vha vho vhona vha tshi vho thoma u
    dzhara¾ela shango ngeno vhadzulapo vha ¼a Swongozwi vha sa
    tendelwi u dzhena.
   Vho dovha hafhu vha vho mangadzwa nga u vhona mavhuru vha
    tshi vho dzhia vhadzulapo vha ¼a Swongozwi vha tshi vho vha
    ita dziphuli dza u vha shumela vha sa holi.
   Mafhungo o ½a½a u vha vhaisa musi hu tshi vhigwa khavho u
    rwiwa nga mavhuru ha mu»uhulu wa Vho-Lumbule.
   U rwiwa ha Mphelekedzeni a lovha nga mavhuru zwo ita uri zwi
    tou »ibvisela khagala tsho¾he uri muthu u sa mu »ivhi lwa
    tsho¾he u songo vha na fhulufhelo khae.
   Vho-Gangashe na ma¿we magota vho »o wana thendelo kha
    Thovhele Tshilwavhusiku uri vha ye u kaidza maforo¾ereke kha
    u rwa na u vhulaha vhathu.
   Vhe henengei vho »o tou ½ana u dinalea musi maforo¾ereke vha
    tshi ri vha khou humbela u engedzelwa masimu avho nga mutengo
    wa kholomo ¾hanu, zwa vho     »isumba tsho¾he uri a vho ngo
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 30

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     30             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu
   »ilugisela u humisela shango murahu.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2018-memo/bf95afac-4275-4e8e-a53c-3c1eb217d363) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P2-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017-memo/47e78142-6dd7-4cdc-8fe7-6ecc48c6bb72) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016-memo/b9851d08-876a-4f13-87fd-f4649ef24abb) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2015-memo/15ed6623-6f2a-430d-aa08-a7dea6262b67) — Tshivenda HL · Memo · 2015 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
