# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Question Paper > Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the Feb March 2018, 24 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018/04954879-5cb6-4b94-91a8-7296117e0825 - Updated: 2026-09-27 - Subject: Tshivenda HL - Grade: Grade 12 - Language: Tshivenda - Document type: Question paper - Year: 2018 - Exam period: Feb March - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 24 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018/04954879-5cb6-4b94-91a8-7296117e0825) ## About this document Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2018 · tshivenda. Question paper, 24 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Memo · 2018 · Tshivenda ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2018 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 21/2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 24. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu 2. kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO – Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA). • Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama dze na guda. • Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C. • Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 6. VHULAPFU HA PHINDULO • Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300. • Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450. • Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC THEBU·U YA ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE. NOMBORO YA MBUDZISO LUSHAKA LWA MARAGA NOMBORO YA MBUDZISO SIA¹ARI 1. 'Ri bva kule' Mbudziso ndapfu 10 6 2. 'Ramaremisa' Mbudziso pfufhi 10 7 3. 'Ntendele ndi vhe tsumbanµila' Mbudziso pfufhi 10 8 4. 'Ndi dakalo-zwililo' Mbudziso pfufhi 10 9 NA Vhurendi vhu songo randelwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. 5. 'Mukegulu na mugo wawe' Mbudziso pfufhi 10 10 PFESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso nthihi-nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we. KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho. 6. Nandi ndi shenga? Mbudziso ndapfu 25 12 7. Nandi ndi shenga? Mbudziso pfufhi 25 12 8. Isha ¼a Mi¾odzi Mbudziso ndapfu 25 14 9. Isha ¼a Mi¾odzi Mbudziso pfufhi 25 14 KANA FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho. 10. Khuvhanganyo ya foḽukuloo Mbudziso ndapfu 25 16 11. Khuvhanganyo ya foḽukuloo Mbudziso pfufhi 25 16 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho. 12. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso ndapfu 25 20 13. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso pfufhi 25 20 14. Tshilwavhusiku Mbudziso ndapfu 25 22 15. Tshilwavhusiku Mbudziso pfufhi 25 22 PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso. KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO TSHA LUSWAYO MBUDZISO DZO TEAHO (√) U FHINDULWA A: Vhurendi (Vhurendi ho randelwaho/ 1–4 2 vhonwaho) A: Vhurendi (Vhurendi vhu songo 5 1 randelwaho/vhonwaho) B: Nganea/Foluku¼oo (Mbudziso ndapfu kana 6 –11 1 Mbudziso pfufhi) C: ¶irama (Mbudziso ndapfu kana 12–15 1 Mbudziso pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho. MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. RI BVA KULE – NM Musehane 1 Mugumoni wa shango ¼a vhushayanµivho, 2 Ro phuphudzika ra vhuya ra tutuwa, 3 Ro tekateka na¼o ri tshi ¾o»a nµivho, 4 Ra thunyuwa ¼o no ri kovhelela, 5 Vha tshi vhona ri fhano, 6 Ri bva kule ha mashango. 7 Henengei vhubvani vhu sa sii muthu, 8 Ro pikanyedza zwi tshi ha¾a, 9 Phanµa tshedza tsha taidza, 10 Ra vha na fulufhelo ¼a u swika, 11 Ra lavhelela zwivhuya ro zwondolola, 12 Henefho nyawedzo ya vhutshilo ra lindela. 13 Muhuyu u tshi sala u tshi a½wa mahuyu, 14 Goni ¼i tshi sala ¼i tshi fhufha malegelegeni, 15 Makole o vhala o vhonwaho. 16 Ndi tshifhinga tshi elaho zwo¾he, 17 Ni si welewele tshifhinga ni songo »ivha, 18 Ngauri zwi bva kule. 19 Muthu a tshi sala a tshi pfi vhone, 20 Shango ¼i tshi dalafhala ¼a tswukuluwa, 21 Ndi tshifhinga tsha zwo¾he zwi tshilaho, 22 Zwo¾he zwi bva kule, 23 Vhutshilo hashu ho ralo-vho, 24 Ni si µipofudze ma¾o no ruµa. Mu¿wali wa tshirendo/murendi u ¾oµou bvisela khagala muhumbulo wa uri u bvelela zwi a kon»a, zwi ¾o»a vhu»iimiseli na u kon»elela u swika u tshi bveledza/swikelela tshipikwa tshau. Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa n»ila ye murendi a shumisa ngayo vese/mitaladzi u bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa itshi tshirendo. [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. RAMAREMISA – Z Mutsila 1 Kha vha ntshe¾ele ½anga Vho-Nyamuofhe 2 Ndi yo lidza tshikona Thononda; 3 Ngauri arali zwi zwone zwauri mativha o xa; 4 Ramaremisa u yo dzhena Luaname. 5 Pa-Haa! Pa-Haa! Haa! 6 Ndi lufhalafhala lu lila Tshivhungululu; 7 Lu vhidza Vhambedzi dzithavhani. 8 Tsho swika hafha Ma»aliana, 9 U dzhena vhukoma Luaname; 10 Ahee! Mahwasane u a vhanga; 11 Ahee! Mahwasane u a vhanga; 12 U ri vhukoma a vhu dzheni Mpuna 13 ·igegise o beba vhatuka. 14 Ko-kaa! Ko-kaa! Ko-kaa! 15 Ndi tshigidi tsha Thilivhali 16 Migodini ya Gondeni; 17 Ni vha litshe Vharonga vha »o fhela 18 Nga dzinnda mishashani, 19 U a i pfa naa Mu¾ulagole? 20 I a divhitha Mukumbani; 21 Khosi ndi Ramaremisa. 2.1 ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/vese ya 3–4. (2) 2.2 Ndi ifhio thekiniki/thikho/¾ho»ea ya vhurendi yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 5? 'Pa-Haa! … Haa!' ¹alutshedzani ndeme ya u shumisa thikho/thekheniki/¾hoµea iyi. (2) 2.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bvisela khagala no sedza tshirendo tsho¾he? (2) 2.4 Tshirendo itshi tshi ni dzumbululela mutevhetsindo-»e? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.5 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi kha mitaladzi/vese ya 15–17? 'Ndi tshigidi … vha µo fhela' Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA – FR Modau 1 Ntendele ndi vhe tsumban»ila 2 Sa unga n½e ndi ¼inzhakan»ila ¼o no vhonaho 3 Tombo ¼i tshi mela midzi – tenda u vha mutshila! 4 Fulufhela n½e ndo no ponyaho 5 Mililo yo¾he nda dzima zwa ya na vhusula 6 ¶ipfundise u ile zwa madzanga a zwi fheli 7 O vhalaho bugu u »o hurana na ludzula. 8 Zwivhili zwo piringedzaho thondo ino zwi sa mwemweli 9 Zwiraru zwo i sikelaho vhi»a ma¾o yo pundisa 10 U konyolela matanda n»evheni tshivhangalala 11 Mphorosi muga sambitsolo u pulisa 12 U sa ¾honifha vhabebi na vho¾he vhalala 13 Kha n»a»o yo vhofhaho vhaswa vha murafho uno 14 Mvalo dzavho kha dzi vha sengise lufuni luno. 3.1 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.2 Murendi u ¾o»a u bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi/vese ya 9? 'Zwiraru zwo … yo pundisa' (2) 3.3 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bvisela khagala nga itshi tshirendo. (2) 3.4 Tshirendo itshi tshi dzumbulula hani vhu»ipfi ha murendi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.5 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku re kha mutaladzi/vese ya 7? 'O vhalaho … na ludzula.' Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. NDI DAKALO-ZWILILO – BR Mafhege 1 ·o tsha ndi nyavha-nyavha, 2 Vhutshilo ndi mupikisano, 3 Wa sa thanya u a redzemuwa, 4 Vha¾ali hu hone vho ¾angana. 5 Vha amba vha sea vha vhandana, 6 Musi hu hone ¼o sina midzi, 7 Vhusiwana vhu tshee ho ngalangala, 8 Hu hone o tsitsa vhana. 9 Ngelekanyo vho xedza, 10 Ma¾hupho mbilaelo zwo livhalwa, 11 Mihumbulo ¼a matshelo i siho, 12 Zwa mulovha zwo fhira. 13 Tshifhinga tshi tambiswa nga dakalo, 14 Ri »iphina nga zwa zwino, 15 Ngauri zwino ndi zwa zwino, 16 ·a u ¾avhela u ¼i ore. 17 Shango u hula ndi vhathu, 18 Maguhuhu u »ala ndi ifa, 19 Zwe a vhulunga ndi dakalo-zwililo, 20 Tshifi iwe mu½e u tou »irembela. 21 Zwikho»o u »ala nga madzanga, 22 Ro hangwa uri zwo¾he ndi mahandana, 23 Ngeno hu si tshi¿we hu dakalo-zwililo, 24 Ngeno Mu½e wa lutshele o ½ea. 25 Ri la¾a Ene ra itela yashu mivhili, 26 Dakalo-dakalo ¼o thalangana, 27 Gundo ¼o »ala vha dakalo-zwililo, 28 Fhedzi zwo¾he ndi mahandana. 4.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u bvisela khagala nga ipfi 'nyavha-nyavha' (mutaladzi/vese ya 1) zwi tshi kwama tshirendo itshi? (2) 4.2 Vhalani mutaladzi/vese ya 6: 'Musi … midzi'. Ndi ifhio figara ya muambo/tshifanyiso tsha muhumbulo tshe murendi a tshi shumisa kha mutaladzi/vese iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.3 ¹alutshedzani ndivho ine murendi a tama u i bveledza nga mitaladzi/vese ya 11–12: 'Mihumbulo ¼a … zwo fhira.' (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 4.4 Ipfi 'Dakalo-dakalo' ¼i re kha mutaladzi/vese ya 26, ¼i ni »isela tshifanyiso-µe muhumbuloni? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.5 Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha ndima/tshitanza tsha 7? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. MUKEGULU NA MUGO WAWE – NA Milubi 1 Mukegulu u guludana e nthihi 2 Nga zwivhili o gaga»ela wone mugo 3 Ngeno mu¾odzi u tshi khou rotha shamani 4 O kambwa nandi 5 Nga yone tshayo ya a re wawe. 6 Hune a bva u vho tou hu fanyisa 7 Vhuiwa vhu vho lilwa zwino-zwino 8 Ngeno ngei phan»a ha murango u¼a 9 Ho a»amedzwa nga khuli ya khanakhano. 10 U e¾he mukegulu kuku»ani kwa vhutshilo 11 Vhutshilo ho monaho tshiulu lini-lini 12 Sa muroho, zwi no vhalwa zwi thathedzwa 13 Mathomo azwo a sa vhonwi 14 Magumo azwo one 15 A dziba, a si tote tombo. 16 Yawee, iwe mugo wee! 17 U ¾hanzi-¾hanzi ya vhukegulu ha mukegulu 18 Matshelo ¼i tshi tsha iwe mugo 19 U »o anea afhio? 20 Musi vhukegulu ha mukegulu 21 Ho khaula lutsinga 22 Ha dzadzama ha si tsha vhonwa. 5.1 ¹alutshedzani uri ndi zwifhio zwine murendi a ¾o»a u bvisela khagala nga mutaladzi/vese ya 3? (2) 5.2 Kha ndima/tshitanza tsha 2 (mutaladzi/vese ya 7) murendi u shumisa ndovhololo ya ipfi 'zwino-zwino'. ¹alutshedzani uri ndi ngani murendi o i shumisa nga u ralo. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 5.3 Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 5.4 No sedza tshirendo tsho¾he nga u angaredza, ¾alutshedzani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bveledza. (2) 5.5 Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona kuhumbulele kwa murendi ku re kha tshitanza/ndima ya 3 ku tshi tendisea? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno mbili. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda FHEDZI. NGANEA NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali a re na vhutsila ho dziaho u a kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u itela u bveledza muhumbulo muhulwane buguni yawe. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo siangane na fhethuvhupo u bveledza muhumbulo muhulwane buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIPI¶A TSHA A 'Hei, zwa zwino zwi tou nga zwo ri khakhisa vhone.' Muongi vha amba vho sedza Vho Luvhani ma¾oni. 'Vhonnese' ndi Vho Luvhani vho mangala. Vha khou ntshuwisela mini? 'Kani na zwino ho tou bvelela mini?' 'Vho Luvhani naa vhone vha tshi tou vha musadzi o vhinaho sa vhone, a vha khou pfa muvhilini 5 wavho hu na tshanduko? Ndi amba tshanduko dzine dza nga dze vha dzi pfa tshifhinga tsho fhiraho.' 'Vhonnese, vha songo vha vha tshi khou ¾oµou mmbudza mafhungo e ndi si a lavhelele ngoho.' Lu¾ingo lwa vhonnese lwo mbo µi lila vha vhudza Vho Luvhani uri vha khou thoma vha amba 10 nga lu¾ingo vha »o kona u fhedza navho. Vho Luvhani vhone vha vho pfa mbilu yavho i sa vhavhi zwone, i khou vhavha ngauri arali nangoho vha wanala hu uri ndi zwa vhukuma tshi¿we tsho wela tshi¿weni, ndi hune vha µo tou guma ngafhi? Hafhu hafha mu¾ani, kha mukalaha lwo no tou vha luimbo lu si na musi lwa uri a hu tsha ¾oµea lutshetshe. Nangoho vha¼a vhonnese vho ri u fhedza u amba nga lu¾ingo vha vhuya 15 kha mulwadze wavho. 'Ndi zwenezwo Vho Luvhani, n½e ndi khou vhona uri nga murahu ha ndingo dze nda ita kha vhone, ndi khou vhona uri zwi tou nga vhone vha na mi¿wedzi miraru vho µihwala.' Vho Luvhani u pfa izwo ngoho a vho ngo lila zwone. 20 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC Vho vhuya vha tou valelwa kha ku¿we kukamara vha vhidzelwa mushumelavhapo uri a ambe navho. Vho Silima, vhenevha vha mushumelavhapo vho dzula na Vho Luvhani vha vha lindela u swika vha tshi fhumula. 'Vho Luvhani, naa tshihuluhulu tshine vha khou tou lilela tshone ndi mini? A thi vha kombetshedzi arali vha sa faneli u zwi amba, hone u amba hu a fhungudza vhu¾ungu.' 25 Vha ralo vha tshi khou vha fha ngilasi ya maµi uri vha nwe. 'Vho Silima,' ndi Vho Luvhani. 'U amba ndi fanela u amba. Hafhu nahone iyi i sa tou vha thumbu ya u thoma, ndi ya vhu½a. Tshine tsha khou nndina ndi uri ngoho havha¼a munna vha a konµa. Vha amba tshithu vho amba, arali vha ri tshigede a vha tshi funi, ngoho a vha shandukisi mbilu yavho.' 30 [Ndima ya 1] 7.1 U ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha, ni nga ri mini nga mvumbo ya Vho Luvhani? (2) 7.2 Vhalani mitaladzi ya 31–32: 'Vha amba tshithu … mbilu yavho.' ¹alutshedzani uri i thusedza hani u anetshela zwa phanµa zwi tshi kwama u bebwa ha Tshifhiwa. (2) 7.3 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha Vho Luvhani na Vho Madilaga mathomoni a nganea iyi? (2) 7.4 Vhupo ha Tshandebvu ho vha na ¾hu¾huwedzo-»e kha kutshilele kwa Vho Madilaga? (2) 7.5 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula hani vhuµipfi ha Vho Luvhani zwi tshi kwama mu¾a wavho? (2) 7.6 Ndi ufhio mulaedza muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisa nga mafhungo a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 7.7 Kuhumbulele kwa Vho Madilaga kwa musi ¿wana o bebwa e na ¼i½o ku bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga nganeani iyi? (2) 7.8 Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho Nicholson buguni iyi ndi ifhio? (2) 7.9 Tshifhiwa o vha tshiga tsha tshanduko ya vhutshilo kha mu¾a wa ha Madilaga. Tikedzani ¼ikumedzwa i¼i nga mbuno THARU. (3) 7.10 U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona zwe Vho Maambavha¿we vha ita kha muzwala wavho Vho Luvhani vhe ngei vhuongeloni zwi tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani muhumbulo wa½u. (2) 7.11 Khwa¾hisedzani nga mbuno THARU uri no vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni na khotsi a tshilaho vhutshilo vhu no nga ha Vho Madilaga. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali a re na vhutsila ho dziaho u a kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u itela u bveledza muhumbulo muhulwane buguni yawe. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo siangane na fhethuvhupo u bveledza muhumbulo muhulwane buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIPI¶A TSHA B 'Ndi amba Maria, samusi ndi tshi khou ni ¾alutshedza, a hu tshee na mu¿we; inwi ni tou ralo na farelela kha onoyo ane a ni dalela vhusiku na masiari. Zwauri iyi ndi mishumo yanga, na inwi naho dzo fara ni a zwi ¾alusa. Tshine tsha khou tou dina, ndi lwone luanakha lune lwa µo mela vhukati ha vhushaka hashu. Ndo vha ndi sa funi zwi tshi ralo; fhedzi-ha, a si zwo¾he zwine zwa bebwa nga mbilu ya muthu zwa vha na vhutshilo …' Vho Loshani vha ralo vha mbo 5 dzhenwa ha½wani nga Maria. 'Zwine vhone vha amba zwi n¾omola mbilu. Ngavhe hu si ¼ene¼i ¼a uri vhone vho no vha na muthu ngei hayani, ho vha hu tshi µo vha hu na ¼i¿we ¼ifhio; zwino vhe u a sokou µisusuvhedza sa vho½owa mulindini wa mbevha ngeno vhu¾ungu u si na; evhoo, n½e kha vha nnditshe ndi kwambatele onoyu wa Tshipate. Ene-vho arali a sokou mangala o wanulusa 10 vhubvo hazwo, ndi ḓo vhuya hayani ndi tshi pa¾ula. A thi ri hu pfi wa ¾amba nga maµi e wa munna a ¾amba ngao hu bebwa tshibebwa tshi fanaho na ene onoyu munna? Naho arali a sa fana nae, hu µo µi pfi u fana na makhulu-mubeba-musadziwavha½e.' 'Ndi a livhuwa Maria musi ni tshi kona u vhonela phanµa. Tshi¿we tshine tsha khou tou nkula nungo tsho¾he, ndi uri hangei hayani hu nga kha µi bva hu tshi wanala kubebwa samusi ni tshi 15 zwi µivha. Zwino musi vhathu vhe kha u lindela ho raloho, ha pfala izwi, na mupfa wa murenzhe ½amani u sala murahu.' 'Hafhu na n½e ndi si khou hana; ndi ri onoyo Aifheli ndi ene mu½e wa heyi mihwalo. A thi ri na mathomoni azwo ndo µi vha totela, nda ri hoyu Aifheli ndi nga si mu litshe ngauri ndi ene we a ri arali ha sa vha na tshikhukhuliso, ri µo fhedza ro dzula ro¾he. Nazwino khezwi zwi tshi khou 20 bvelela. Ngavhe ndi thetshelese vhone ndi musi ½amusi ndi ngafhi, nahone vhone vha songo tsha lu vhea hafhano muµini; ngauri na ene hoyu mu¾hannga ndi muthu, u na nµevhe, u na ma¾o.' 'Afho-vho ni songo vhuya na tshuwa tshithu. Na hune ra ¾anganga, ndi µo µi nga na u ni µivha; a thi ni µivhi.' 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC Vhuvhili havho vho ri u fhedza u amba, vha mbo µi fhambana vha pfana kha ¼ene¼o ¼ithihi. A hu na we a vha a tshi nga vhuya a hanedza zwauri vhuvhili havho ngavhe vha sa tou luka maano mangafha, vho vha vha si tsha µo µifhelwa nga vhutshilo na luthihi. Mafhungo haya a u µihwala ha Maria, Vho-Loshani vho vha vha songo a lavhelela na luthihi. 30 Vho vho sokou mangala zwenezwi onoyu wa musidzana a tshi vho vha ¾alutshedza uri ene o no ima nga i¿we nµila. Vho-Loshani naho vha tshi zwi µivha zwauri a vha vho¾he, mafhungo a u gonya mirini ha hoyu wa musidzana vho vha vha tshi zwi µivha uri a hu na mu¿we muluki wao, ndi vhone Vho-Loshani nga tsha vhukoma. Uri vha zwi µivha hani, a hu na ane a nga zwi vhudza mu¿we, nga nnµa ha vhone vha½e Vho-Loshani. 35 [Ndima ya 1] 9.1 U ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha ndi zwifhio zwine na sola nga ha mvumbo ya Vho-Loshani? (2) 9.2 Vhalani mitaladzi ya 10–11: ' Ene-vho arali … ndi tshi pa¾ula.' ¹alutshedzani uri mitaladzi iyi i thusedza hani u anetshela zwa phanµa mafhungoni a nganea iyi. (2) 9.3 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano ya nga ngomu kha Vho-Loshani na Maria? (2) 9.4 N»owelo ya Aifheli ya u dzulela u dalela Maria yo vha na ¾hu¾huwedzo-µe zwi tshi kwama mafhungo e na vhala afho n¾ha? (2) 9.5 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula hani vhuµipfi ha Maria zwi tshi kwama mu¾a wa Vho-Loshani? (2) 9.6 Ndi ufhio mulaedza muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisa nga mafhungo a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.7 Kuhumbulele kwa Aifheli kwa u ita munyanya wa mbingano ku bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga nganeani iyi? (2) 9.8 Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Josephine buguni iyi ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.9 U funana na u khakhisana ha Rotondwa na Musatondwa ho vha tshiga tsha tshanduko zwi tshi kwama ma¾hakheni a nganea iyi. Tikedzani ¼ikumedzwa i¼i nga mbuno THARU. (3) 9.10 U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona zwe Maria a ita kha Aifheli phanµa ha musi vha tshi vhingana zwi tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.11 Khwa¾hisedzani nga mbuno THARU uri no vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni na khotsi a tshilaho vhutshilo vhu no nga ha Vho-Loshani. Tikedzani muhumbulo wa½u. (3) [25] KANA FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU Ma¿walwa a sialala a ¾u¾uwedza vhathu u shuma, tshumisano, u fulufhedzea, u sa nyadzana na u tsireledza zwi re zwau nga nµila ya vhu¾ali. Sengulusani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i no µisendeka nga zwibveledzwa zwi tevhelaho: • Lungano: Mu¾angano wa phukha. • Tshikhoµo tsha sialala: Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbuµa. • Mirero: - I rema nga lu¿we mbevhana mulindi wa vhuya wa µala. - Furi ¼a u ½ewa a ¼i na khobvu. - Mukapi wa tshisima a si munwi watsho. • Maambele: - U ¼a damba. - Ni µo fa ni tshi vhavha. - Nngwe yo dzhena. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani TSHIPI¶A TSHA C na TSHIPI¶A TSHA D nga vhuronwane uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khazwo. TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO 'MBILA YO KUNDWA MUTSHILA NGA U RUMELA' Salungano! Salungano! Hu pfi kalekale phukha dzo¾he dzo vha dzi si na mitshila. Hezwi zwo dina ngauri dzo vha dzi sa koni u pandela thunzi musi dzi na zwilonda. Hu pfi gwavhavha na mbila ndi musi zwi madelemapfani; zwi tshi somolana zwa ha½wani. ¹hama idzi dzo¾he dzo vha dzi tshi dzula fhasi ha matombo. ·i¿we µuvha dza langana uri kha ri tou ita madiso a u ya u ¾oµa zwi¼iwa. 5 Ha tendelaniwa uri hu µo thoma mbila nga ¼ene¼o ¼i tevhelaho. Hu pfi nga µuvha ¼i tevhelaho mbila ya vuwa i tshi khou dziµa i tshi ri khuvha a thi pfiwi; ndi a lovha. Ya humbela khonani yayo gwavhavha uri kha i ye u ¾unµa. Hu pfi musi gwavhavha o ya u ¾unµa ndi musi mbila i tshi bva ya ora µuvha i tshi khou µibatela na mabuvhi i tshi endela u ¼a. Gwavhavha naho mafhungo aya ¼o a pfa a ¼o ngo ri tshithu nga hao. 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC Hu pfi ¼i¿we µuvha ha rambiwa tshivhidzo tshi si na tsaleli. Phukha dzo¾he dza khunyelela nga nnµa ha vhombila vha no µiµivha uri vha na muimeleli. Ngei musanda ho dzinginywa ¼a uri vhunga phukha dzi tshi khou lila nga u shaya mitshila na u ralo u tambula nga magufha, ndi 15 khwi½e hu wanale phukha ine ya µo thusa kha u bvisa magufha kha phukha dzo¾he; hu si na tshikhetho na vhukolikoli. Ranµevhe a vhudzisa uri arali iyo phukha ya vhonala i tshi khou shuma i si na tshikhetho na vhukolikoli i µo livhuwiwa nga mini? Phindulo ya vhuya i tshi ri phukha yeneyo ya u shaya tshikhetho na vhukolikoli i µo dzhia 20 wonoyo mushumo wa u lisa na u bvisa magufha na musi phukha dzo no wana mitshila. Hone i songo lavhelela u gonya ha mbuelo vhunga mushumo u wayo. Musanda vho zwa ¼a uri phukha i no ¾oµa i fanela u vha i na vhudele nahone i si na magufha. I vhe i na muvhala u vhonalaho nahone u fanaho na wa lushaka lwa hayo. Zwo dzhiela phukha nnzhi tshifhinga u µivha uri phukha iyo i nga vha i ifhio. Musi dzi kha µi 25 vha dzo hanganea ngauralo Ranµevhe a ¾uwa o tou livha mutshena a ri: 'Takuwani ni dzhie mushumo wa½u ni litshe u ¾olou ri vhulahisa nµala.' Ranµevhe o mbo µi ½ewa vhukoma zwenezwo ha pfi u µivha vhalanda vhawe. Matshena ndi tshi½oni tshitshena tshi no tshimbila na kholomo tshi tshi bvisa magufha. Dzi sa athu u balangana dzo vhudzwa u pfi dzi vhuye musanda nga vhege i tevhelaho mitshila i µo vha yo 30 vhuya nga mirole. Musi dzo lindela mitshila yadzo matshena o vha a tshi khou ita mushumo wawe a si na tshikhetho na vhukolikoli. Muthada yo sala i tshi khou ora µuvha ngeno i tshi khou komolela u vhuya ha gwavhavha. Gwavhavha a tshi pfala a tshi khou onesana na vha¿we mushondwana ya mbo µi sunguvhe fhasi ha tombo. U¼a a tshi tou dzhena mbila ya mu sedza nga ma¾o a nµala ene a nga ha zwi 35 vhoni uri o sedziwa. Mbila yo bva na u konµelela ya vhuya ya bva ya bata mabuvhi mararu. Nga vhege i tevhelaho gwavhavha a ¾alutshedza mbila uri hu pfi nga µuvha ¼i tevhelaho mu¿we na mu¿we a µe a dzhie mutshila wawe musanda. Vhusiku uho mbila yo ri u dziµa ya nga i sa balea khana. Nga matsheloni a ¼i tevhelaho gwavhavha a µifhumulela a tshi ya guvhanganoni. Henengei ya phakhwa yo phakhwa mitshila 40 nga dziphukha na gwavhavha a nanga wawe. Musi phukha dzo no ¾angana gwavhavha a sokou doba kwonokwo kubunuphunu a farela ¾hama. A tshi i ½ea ya vhona ku ku¾uku ya gungula ya ri: 'No nnµela na kutshila ku sa µivhalei inwi no ambara une na µo tou vhanda ngawo. Na ri½e mitshila yavhuµi milapfu ri a i funa!' Gwavhavha ¼a ¾uwa ¼i tshi khou ¾onga na u sea ¼i tshi ri: 'Wo kundwa mutshila nga u 45 rumela khonani!' Ha vha hone u fa ha lungano! [Sia¾ari ¼a 113] 50 11.1 Bulani uri lungano ulwu lwe na vhala afho n¾ha ndi lwa lushaka lufhio. Ndi ngani ni tshi ralo? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 11.2 Mafhungoni e na vhala mbila yo olwa sa mubvumbedzwa-µe ? (2) 11.3 Ndi ufhio murero u re na ipfi 'mbila' une wa khwa¾hisedza zwe zwa bvelela magumoni a lungano ulu? (2) 11.4 Siangane ya kutshilele kwa mbila yo vha na ¾hu¾huwedzo-µe na zwe zwa bvelela khayo magumoni a lungano ulwu? (2) 11.5 Ndi ufhio mulaedza muhulwane une muanetsheli wa lungano ulwu a tama u u swikisa kha vhavhali? (2) 11.6 Sedzani mutaladzi wa 46–47: 'Na ri½e mitshila … ri a i funa!' ¹alutshedzani uri mutaladzi uyu u anetshela hani zwa murahu zwe zwa bvelela afho lunganoni. (2) 11.7 Nga mbuno THARU ¾alutshedzani uri no vha ni tshi »o eletshedza mbila zwifhio arali no vha ni kha vhuimo ha gwavhavha. (3) NA TSHIPI¶A TSHA D: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) MAKWIN¶A A TSHIUNGANI – TZ Ramaliba 1 Ahee Tshiunga tsha mu½o ahee! 2 Ndi tshiunga tsha mbudzi na kholomo 3 Ndi tshiunga tsha nngwe na ½owa. 4 Lwaphunga lwa tshiwa-misevhe! 5 Tshamutanda tshi na manditi 6 Ndi hone bambeloni ¼a vhakololo 7 ·a Vho Andries Mathoma na Vho Maria Takalani. 8 Hu a swa hu a tokotela 9 Tshivhunga-mitshelo 10 Mutangukudya 11 Ndi hone mutovheleli 12 Tshavha¾anuni ri ¾amba hone 13 Lunwanngwe lwa nngwe 14 Hu yiwa nga vhakololo vho tendelwaho fhedzi 15 Ngauri Lwaphungu ndi zwifhoni zwa Tshiungani. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 16 Ho ¾angana ma½anga ndi kunzhelekunzhe 17 Zwiµuµwane zwo ya nga mapalu na vhulungu 18 Vhakegulu gidimani na mipambo 19 Vhakalaha iyani nga vhugoni. 20 Mabulekanyi thavha ya mabuli 21 Hune Mabulekanyi ya ¾avhela hone µuvha na zwi¿wanana 22 Lidzani tshikona nyamabuli i bvele vhathuni 23 Tshi¾use tshisima tshi sa xi 24 Tshi no ri u xa tsha phaselwa 25 Maµi a bvelela. 26 Ahee Tshiunga tsha Makwinµa 27 Ahee Tshiunga tsha mu½o ahee! [Sia¾ari ¼a 133] 11.8 ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/vese dza 2– 3: 'Ndi tshiunga tsha … nngwe na ½owa'. (2) 11.9 Ndi ifhio ndivho ya murendi musi a tshi shumisa tshiga tsha u vhala kha mutaladzi/vese ya 1? 'Ahee … mu½o ahee!' (2) 11.10 ¹alutshedzani uri ndi ngani Lunwanngwe hu tshi dzhenwa nga vhakololo vho tou nangiwaho. (2) 11.11 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga tshikho»o itshi? (2) 11.12 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona mafhungo a re kha mitaladzi ya 23–25 a tshi tendisea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI. U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya »irama yo ¿walwaho zwavhu»i ndi ine ya vha na muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u swikisa vhathuni. Nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani uri mu¿wali o kona u gumafhi u bveledza muhumbulo muhulwane wa bugu iyi nga u shumisa Vho-Mari¾a na Mashudu. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIPI¶A TSHA E VHO-MARI¹A: Afho ngoho ni µo vha no tou kona ¿wananga. Ho vhuya hafhu na zwikolo zwi tshi khou vala! Ndi amba ngauri tsha vala khotsi a½u vha anzela u vha vha siho, ri nga µi kunga mu¿we mutukana ane na mu funa a µa hafhano hayani. U µo vha a tshi tou bva ngafhi? Afho ngoho ri µo vha ro kona mmawe. (Mutsindo, hu dzhena 5 MASHUDU: Khwa¾hisani.) (U dzungudza ṱhoho a mbo µi sea.) Vhathu vha µo tou tambula ro KHWA¹HISANI: lavhelesa. Zwino hu khou ambiwani-ha zwine ri½e vha¿we ri tshi dzhena ha fhumulwa? Nazwino-ha, areµi … Ri µo vhona ro lala u vuwa ri tshi shavha u lenga. Zwino vhone mmawe vha khou bikela ene 10 Mashudu o dzula? Hai, vha khou bikela inwi ni no¾he. A thi ri ndi inwi ni re na mulomo ni MASHUDU: no¾he fhano muµini? Naa ni tou vha muthu-µe a sa vhuyi a shona o sokou tenyama kha KHWA¹HISANI: tshidulo ngeno mme a½u vha tshi khou bika. Naa vha µo vhuya vha 15 awela lini? Na muloi o ni lowaho o tou ni nyelisa. O ri u ni lowa a sia o … (U a sea.) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC MASHUDU: (U a sea-vho.) Ni µo tou tambula-ha. Arali hu u mmbikela vha kha µi µo mmbikela mme anga. Hone inwi ni vhilahela nga mini ngauri a si inwi a 20 no bika? KHWA¹HISANI: Ndo fanela u vhilahela ngauri inwi ni khaladzi anga nahone muthihi fhedzi. U bvafha ha½u hu songo fhambanaho na ha ½owa hu vho mpha muhumbulo wa uri ni nga si kone u dzula vhuhadzi; zwenezwo ni vho µo vha muhwalo wanga musi vhabebi vhashu vha sa tsha kona. 25 A sa µo mala ndi inwi. N½e wanga ¿wana u µo malwa nahone nga shira. VHO-MARI¹A: Iwe u vhona u na lambo ¼au wa vho ¼i kuputshedza mu¿we? Vha¿we vhatukana hafhu ri tshi khou µi vha vhona-vho. Izwi zwau zwi tou vha thungo vhukuma na zwa vha¿we. (Vha a sea.) N½e kha vha nnditshe ndo rali. Arali ndi songo takala-vho ndi zwone; 30 ndi khombo yanga. Ndi tshi tou sedza ndi vhona ndi na mashudu nga KHWA¹HISANI: maanµa ngauri ndi a µivha zwine nda ¾oµou vha zwone. Ngazwo ndi tshi fanela u dzhena tshikolo nda swika hune nda ¾oµou swika hone. Henefho ndi a hu µivha, ngazwo ndi tshi µo swika. (Hu dzhena Vho- ¸efefe.) 35 Nandi iwe Khwa¾hisani! Ndi bonyongo ¼a mini afho khishini? Naa kani- ha na iwe u a bika? Arali u sa biki u ¾oµa mini khishini? VHO-¸EFEFE: [Lu¾a 11, Bono 1] 40 13.1 Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto. Khwa¾hisedzani phindulo ya½u? (2) 13.2 Mufhindulano u re vhukati ha vhatambi afho mafhungoni u bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? (2) 13.3 Ndi tshini tsho vhangaho khu»ano vhukati ha Mashudu na Khwa¾hisani mafhungoni ayo? (2) 13.4 Mvumbo ya Vho-Mari¾a yo vha na ¾hu¾huwedzo-»e kha kualutshele kwa Mashudu mafhungoni a »irama iyi? (2) 13.5 U ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha, Khwa¾hisani u fhambana hani na Mashudu? (2) 13.6 Siangane na kutshilele kwa Mashudu zwo thusedza hani magumo a ¼ishandi mafhungoni a »iramani iyi? (2) 13.7 Kuambele na maitele a Vho-¸efefe »iramani iyi zwi bvukulula hani vhu»ipfi havho? (2) 13.8 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza nga »irama iyi? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 13.9 Sedzani mutaladzi wa 8: '(U dzungudza ¾hoho a mbo µi sea.)' ¹alutshedzani uri ndi ngani muanetsheli o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi. (2) 13.10 Ndi afhio masiandaitwa e a vhangea nga n¾hani ha kutshilele kwa Vho-Mari¾a mafhungoni a »iramani iyi? Bulani ZWIVHILI. (2) 13.11 U ya nga kuvhonele kwaṋu, ni vhona kutshilele kwa Vho-Mari¾a afha mu¾ani wa ha ¸efefe ku tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno mbili. (2) 13.12 Khwa¾hisani nga mbuno THARU uri no vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni kha nyimele i fanaho na ye Vho-¸efefe vha ¾angana nayo mafhungoni a »irama iyi. (3) [25] MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya »irama yo ¿walwaho zwavhu»i ndi ine ya vha na muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u swikisa vhathuni. Nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani uri mu¿wali o kona u gumafhi u bveledza muhumbulo muhulwane wa bugu iyi nga u shumisa Vho-Gangashe na Vho-Derek. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIPI¶A TSHA F VHO MMBANGISENI: (Kha Vho Nyaphophi.) N½ekedzeni thonga yanga ndi bvise Vho Furennge. U nga ri vho no takala. Nyambo dzavho dzi nga ri lifhisa ra sa thanya. (Hu bva Vho Furennge na Vho Mmbangiseni.) VHO NYAPHOPHI: Kha vha µo sima lu¿we Vho Masindi. 5 MUKEGULU: Hafhu inwi a ni funi zwone u µigikhinya. Ha vhuya ha dzhena ¾hohoni ni dzula nga u takukana. (Hu dzhena Mphelekedzeni a tshi ¾udza. Ndi mungafha, u nga bola. Ma¾o o shingidzhela mi¾odzi.) VHO NYAPHOPHI: (Vho tshenuwa.) Vhathu kha vha mmbonelevho. Ndi mini 10 izwi; a si yone khombo? MUKEGULU: Tshukhwi! Tshukhwi! Naa ndi mboni-µe yeneyo. VHO NKHUMELENI: A si lwa u thoma n½e ma¾o anga a tshi vhona zwi no nga hezwi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC VHO NYAPHOPHI: Zwino khufha khotsi awe vho bva. Ndi yo vha ¾oµelafhi n½e 15 zwino? ºwananga, no lu¿wa nga'ni? VHO NKHUMELENI: Vha a dovha vha vhudzisa. A vha zwi µivhi uri hu na ma¾arelwa a no dzula o tswukisa marinini. N½e ndi tou nga a thi tsha µo dzulesa hafhano lini. Ndi nga tshinyala zwanga ndi Magoni. Vhone kha vha litshe u nkanga ndi tshi kha µi amba na 20 VHO NYAPHOPHI: ¿wananga! Nazwino ndo fhumula. VHO NKHUMELENI: Kha vha litshe n½e ndi bve, hu¿we khamusi ndi nga ita shudu MUKEGULU: nda ¾angana na Vho Mmbangiseni nµilani kana henengei ha Vho Furennge. 25 Nazwino kha ri bve ro¾he. Vho Nyaphophi kha vha litshe ndi VHO NKHUMELENI: onyolose milenzhe. (Vha a bva ha sala Vho Nyaphophi na ¿wana wavho.) (Vho bilufhala.) ºwananga. Ndi nnyi o ni huvhadzaho nga u rali? VHO NYAPHOPHI: Hu pfi no tshinyani? 30 Ndi Vhomukhuwa. MPHELEKEDZENI: (Vha a mu sinyutshela.) Inwi ni bva ha mukhuwa? Mmbudzeni VHO NYAPHOPHI: uri no dzhena ni tshi ¾oµani hafha¼a fhethu? ºwananga ni dinwa ngauri na inwi a ni pfi. Vha µo ni vhulaha havha¼a vhathu a vho ngo luga; mmbwa dzi ngafhi? 35 Dzo vhulahwa. Vhuvhili hadzo vho thuntsha. Dzo thuntshwa dzo no bata muvhuµa we nda vhilimedza. N½e ndi fela u tevhela MPHELEKEDZENI: mmbwa dzanga na kuvhuµa kwanga. Ha, n½e n½e. Nazwino a zwi fhedzi. Iµani ndi ni adzele. Ndi ¾oµa u ni dudedzela maµi ndi ni kande matsivha. (Hu dzhena 40 Vho Mmbangiseni.) VHO NYAPHOPHI: (Ma¾o kha u¼a a re thovhoni.) Ndi nnyi uyu o fukedzwaho nguvho? (Vha a fukula.) (Nga u ongolowa.) Ndi ¿wana wavho; ndi Mphelekedzeni. VHO MMBANGISENI: (Vha dovha hafhu vha fukedza.) Ni songo tsha amba tshithu. 45 (Tshifha¾uwo tshi a nzwinzwimala.) VHO NYAPHOPHI: [Lu¾a 11, Bono 111] VHO MMBANGISENI: 50 15.1 Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipiḓa tshifhio tsha puloto. Khwa¾hisedzani phindulo ya½u? (2) 15.2 Mufhindulano u re vhukati ha vhatambi afho mafhungoni e na vhala u bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? (2) 15.3 Ndi tshini tsho vhangaho khu»ano vhukati ha Thovhele Tshilwavhusiku na Ntsieni kha »irama iyi? ¹alutshedzani. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho ### Page 24 Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 15.4 Mvumbo ya Vho-Luka yo vha na ¾hu¾huwedzo-»e kha kutshilele kwa Thovhele Tshilwavhusiku mafhungoni a »irama iyi? (2) 15.5 U ya nga mafhungo a »irama iyi, Ntsieni u fhambana hani na Mphelekedzeni? (2) 15.6 Siangane na kutshilele kwa Vho Derek na Vho Schoeman zwo thusedza hani magumo a ¼ishandi mafhungoni a »iramani iyi? (2) 15.7 Kuambele na maitele a Thovhele Tshilwavhusiku »iramani iyi zwi bvukulula hani vhu»ipfi havho? (2) 15.8 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une muṅwali a tama u u bveledza nga »irama iyi? (2) 15.9 Sedzani mutaladzi wa 10: '(Vho tshenuwa.)' ¹alutshedzani uri ndi ngani muanetsheli o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi. (2) 15.10 Ndi afhio masiandaitwa e a vhangea nga n¾hani ha kutshilele kwa maforo¾erekere mafhungoni a »iramani iyi? Bulani ZWIRARU. (2) 15.11 U ya nga kuvhonele kwaṋu ni vhona zwe Thovhele Tshilwavhusiku a ita kha mavhuru zwi tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) 15.12 Khwa¾hisani nga mbuno tharu uri no vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni kha nyimele i fanaho na ye Luka a ¾angana nayo mafhungoni a »irama iyi. (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa ## Related documents - [Tshivenda HL P1 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2018/bc9053af-b4b2-4b5a-8687-73f4fb3f0c06) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda - [Tshivenda HL P3 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018/7895b64f-3a1c-4fac-9e19-5a1a091dfea0) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda - [Tshivenda HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018/c8b7d7e9-3def-4eb3-ab3b-344d370167b1) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda - [Tshivenda HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2018/3627fe82-37ca-4a84-b159-854d8e7d26cc) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda - [Tshivenda HL P2 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017/6d02ec6d-9671-4a25-8aad-db3c9fd6624e) — Tshivenda HL · QP · 2017 · Tshivenda - [Tshivenda HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016/3e2c95e6-b21c-438a-908c-aeeae24dedef) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda ## More from Grade 12 Tshivenda HL - [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP - [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda - [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda - [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda - [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda - [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.