# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 May June 2016 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the May June 2016, 24 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2016-memo/946f4884-b5c8-4240-b794-dc3cb498d1d1
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2016-memo/946f4884-b5c8-4240-b794-dc3cb498d1d1)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · May June · 2016 · tshivenda. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2016/08d1fb22-e437-409b-b4f8-2ae349dfffa2) — QP · 2016 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

               SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                         2016

                                 MEMORANDAMU

                                                                        MARAGA: 80

                         Memorandamu uyu u na masia¾ari a 24.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           2                                 DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

•    Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
•    Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
     khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
•    Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
     vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
         bugu/¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha
         vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we,
         tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
         tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make
         sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea:
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           3                               DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

8.       Mbudziso pfufhi:
         Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
         vha songo ½ea nda¾iso.

9.       Kha mbudziso dzo vuleaho (open-ended questions), hu songo avhelwa
         maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI.
         Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho
         nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

10.      Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
         MBUNO/KUHUMBULELE           KWAWE.      Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/
         ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi
         avhelwaho maraga.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           4                                 DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

MBUDZISO YA 1: VHURENDI HO RANDELWAHO (MBUDZISO NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei:
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 6–7
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 4–5
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 0–3

VHUNGOHO NA VIVHO – TR Ratshiṱanga

-   Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa
    tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso iyi. Vhupfiwa ha
    vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga kunyanyutshele na kupfesesele
    kwavho kwa tshirendo.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 22 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphanµa

Ndima/Tshitanza tshi vhumbwa nga mitaladzi/vese hu tshi tevhekanywa mihumbulo
yo fhambanaho uri i vhofhekane. Murendi u shumisa ndima u bveledza muhumbulo
muhulwane wa tshirendo. Muhumbulo muhulwane ndi zwine a tama vhavhali vha
tshi µivha/guda tshirendoni; ndi zwine murendi a amba nga hazwo.

Mbuno

Ndima/Tshitanza tsha 1:
- Murendi afha u khou sumbedza uri a hu na nyanµano vhukati ha muthiavivho na
  mudziangoho.
- Murendi u sumbedza uri wa ngoho u kunda wa vivho.

Ndima/Tshitanza tsha 2
- Na hanefha u khou hofhola muthiavivho uri u langwa nga u sa thanya.
- Vha imaho na ngoho vho µala vhu¾ali.
- Vhathu vho µalaho u vhivha vha¿we a vha µivhi dakalo na kathihi.
- Wa ngoho u dzulela u bvelela tshifhinga tsho¾he

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           5                                 DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

Ndima/Tshitanza tsha 3:
- Muthu wa vivho u dzulela u pfa u vhavha ngauri tshawe u ¾oµa zwo¾he zwi tshi
  nakela ene, zwi zwawe.
- Muthu wa vivho u µidzhia o ¾alifha naho e dodo.
  Zwine muvhuya a ita/fara zwi na mitshelo.

Ndima/Tshitanza tsha 4:
- Hafha u sumbedza uri kha ngoho hu na zwivhuya zwi vhonwaho nga vha re
  khayo.
- Afha murendi u amba uri u lwa na muitazwivhuya (wa ngoho) hu sokou vha u
  µinetisa – muvhuya ha µivhangeli (µi¾oµeli) zwawe, nahone ha µihudzi
  (µikukumusi).

Ndima/Tshitanza tsha 5
- Shangoni ho anda vhutshivha na vivho, u tama avha vhathu vha tshi shanduka.

Magumo

Murendi o kona u shumisa ndima/tshitanza u vhofhekanya mihumbulo i tikedzaho
uri ngoho (muvhuya) a i nga vuwi yo kundwa nga vivho (muvhi).                                  [10]

MBUDZISO YA 2 (MBUDZISO PFUFHI)

DZUVHA ·A LUNAKO – WMR Sigwavhulimi

2.1      Ipfi 'dzuvha' ¼i sumbedza uri mufumakadzi wawe o nakesa.√√                            (2)

2.2      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka lwa ¼iriki,√ ngauri tshi khou amba nga ha
         lufuno lune murendi avha nalwo kha mufunwa wawe.√                                     (2)

2.3      Mutaladzi/Vese ya 6, murendi u sumbedza uri o funa mufunwa wawe a sa
         athu u bebwa/a tshe thumbuni ya mme awe.√√                                            (2)

2.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri murendi o funa mufumakadzi wawe u
         bva a sa athu u mu vhona na u µivha vhuvha hawe/Lufuno vhukuma a lu
         langiwi nga tshifhinga na mbonalo.√√                                                  (2)

2.5      Kuvhonele kwanga ku fana na kwa murendi kha ¼a uri muthu u tea u mala
         mufumakadzi ane a mu funa.√√

                                             KANA

         Kuvhonele kwanga ku a fhambana na kwa murendi kha ḽa uri a zwi anzi/
         konadzei uri muthu a male mufumakadzi ane a si µivhe vhuvha hawe/a sa
         athu u mu vhona.√√
         (Na zwi¿wevho zwi pfalaho)                                                            (2)
                                                                                               [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           6                                  DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

MBUDZISO YA 3 (MBUDZISO PFUFHI)

ZWIFHONDO ZWO SALAHO ZWI ZWO¹HE – NA Milubi

3.1      Kha mutaladzi/vese ya 1 murendi u tama u bvisela khagala uri zwifhondo
         zwo vha zwi tshi ¼a zwa fura/µiphi½a.√√                                                (2)

3.2      Ndi khaesura.√ Hu vha na u awelanyana zwi¾uku ha dzhiiwa muya/hu a
         vha na u fema hu¾uku ha murendi, a konaha u dovha u bvela phanµa na u
         renda, hu u itela u bvisela khagala muhumbulo wo fhelelaho/
         khunyelelaho.√                                                                         (2)

3.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhana vha songo lila ngauri tshifhinga
         tsha uri muvhi/muvhulahi a wanale a pfiswe vhu¾ungu/shoniswe tshi µo
         swika.√√                                                                               (2)

3.4      Tshitanza/Ndima ya 2 I bvukulula mutevhetsindo wa u ongolowa,√ ngauri
         tshi amba mafhungo ane a vhavha/pfisa vhu¾ungu.√                                       (2)

3.5      Vhuµipfi/Vhupfa/Vhupfiwa/Hanga ndi ha u pfa vhu¾ungu√ ngauri vhana
         avha vho vhulahelwa mme vha vho sala vhe zwisiwana lune zwi a ¾omola
         mbilu ya muthu, zwa pfisa vhu¾ungu. √                                                  (2)
                                                                                                [10]

MBUDZISO YA 4 (MBUDZISO PFUFHI)

MUVHILI WANGA KHA U DZIVHELWE – MR Nevhu¾alu

4.1      Murendi u tama u vha na muvhili wo tsireledzeaho une musi malwadze a
         tshi µa a sa kone u dzhena khawo.√√                                                    (2)

4.2      Ipfi 'nzanyo' ¼i ri µisela ¾halutshedzo ya uri ndi muvhili wo µalaho mabuli/
         zwivhana zwi ¾anganedzaho/dzhenisaho malwadze. √√                                      (2)

4.3      Murendi u tama u vha na muvhili wo tsireledzwaho/khwa¾haho kha
         malwadze nahone une wa si tende u tambudzwa/ho¾efhadzwa/farwa nga
         malwadze/dzithaidzo. √√                                                                (2)

4.4      Ndi ¾humano/murambaladzo.√ Murendi u dovholola ipfi 'zwivhulai' a tshi
         khou ombedzela uri shangoni ho µala zwithu zwi si zwavhuµi zwi vhaisaho
         muvhili/mutakalo wa muthu.√                                                            (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           7                                DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

4.5      Ee, ndi a tendelana nazwo ngauri shangoni ho µala malwadze/dzithaidzo
         dzine dza vhangela vhathu dzimpfu. √√

                                             KANA

         Hai, a thi tendelani nae ngauri mpfu dzi a µa na nga zwi¿we zwivhangi sa
         khombo ya goloi na zwi¿we. √√
         (Na zwi¿we zwi pfalaho)                                                              (2)

                                            NA

VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO (KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: MBUDZISO PFUFHI

¹HULUTSHELO YA VHUTHU

5.1      Murendi u khou amba uri muthu a shayaho u a µiphina nga u vha na
         mulalo, ngeno mupfumi a na ndaka fhedzi a si na mulalo.√√                            (2)

5.2      Ndi ¾humano ya vethikha¼a (magumoni/phara¼e¼izimu).√ Murendi u khou
         dovholola ipfi 'vhushai' a tshi khou khwa¾hisedza ndeme ya lupfumo lu si
         lwa ndaka fhedzi mushai o pfuma vhu¾ali.√                                            (2)

5.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri muthu a shayaho ha na maswina
         nahone ha dzuli o tshuwa ngauri ha shavhi/ofhi tshithu/Mushai u dzula nga
         mulalo hu si na tshine a ofha u dzhielwa/¾angulwa.√√                                 (2)

5.4      Figara ya muambo ndi ¼imethafore,√ ¼ine ¼a khou bvisela khagala uri muthu
         a shayaho o pfuma mutakalo/na mulalo ngauri izwi ndi zwa ndeme
         vhutshiloni.√                                                                        (2)

5.5      Ee/Ndi a tendelana nae, ngauri mupfumi ha na mulalo ngauri u dzula a tshi
         shavha uri lupfumo lwawe lu µo tswiwa na uri a nga ita mini uri a ½a½e u
         pfuma a tshi ya phanµa.√√

                                             KANA

         Hai/A thi tendelani nae, ngauri hu na vhathu vhanzhi vho pfumaho vhane
         vha vha na mulalo nahone vha a kona na u eµela khofhe zwavhuµi.√√                    (2)
                                                                                              [10]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                      30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           8                                 DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: NGANEA

MBUDZISO YA 6 (MBUDZISO NDAPFU)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Vhaanewa ndi vhathu vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza puloto buguni yawe.
Khuµano ndi u fhambana kana u pikisana vhukati ha masia o fhambanaho kha
puloto – vhukati ha muanewa dendele na mupikisi, muanewa o livhana na
mupo/tshiimiswa, muanewa o livhana na tshitshavha, kana muanewa o livhana na
ene mu½e mihumbulo yawe i tshi lwedzana.

Mbuno

•   Kutshilele kwa Vho-Eme¼i kwa u vha na vhuhovheleli na u funesa zwithu zwa
    n¾hesa ku vhanga khuµano mu¾ani wa ha ¸e¾hulwe.
•   Vho-Luvhone vha fhambana na Vho-Eme¼i nga hone u shaya vhuµifhinduleli
    ngauri ndi muthu a sa koni u kaidza kana u hanedza mufumakadzi wawe zwi
    khagala.
•   U lingedza u tandulula thaidzo iyi, Vho-Luvhone vho ya u hadzima tshelede ha
    Luambo wa ramabindu u ¾oµa thuso, fhedzi vha sa i wane vha fhedza vho
    fhambana/kuµana.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           9                                DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

•     Vho lingedza na u ya banngani u koloda masheleni, zwe vhutoto vha fhedza vha
      tshi fhambana/kuµana na muhulwane wa bannga.
•     Musi Vho-Eme¼i vha tshi halifhelwa nga mukalaha wavho Vho-Luvhone vha la¾a
      na founu fhasi vha lidza na tsa¿wa nga murahu ha musi vho vha vhudza nga ha
      tshikolodo tsha vhengeleni ¼a zwiambaro. Khuµano i mbo ½a½a u hulela.
•     Musi Vho-Luvhone vha tshi se¿wa nga Vho-Eme¼i vha tshi vha kaidzela u amba
      mafhungo fhethu hu si hone, ndi u kuµana vhukati ha vhaanewa vhahulwane.
•     Musi Vho-Eme¼i na Vho-Luvhone vha tshi wana thuso ya masheleni kha
      Dzhalagoma, zwi fhedza zwo vha dzhenisa nga ¾hoho kha zwa vhugevhenga
      zwine zwa lwa na mulayo wa shango – iyi ya mbo vha khuµano vhukati havho
      na mulayo.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza khuµano buguni iyi nga u shumisa Vho-Luvhone na
Vho-Eme¼i sa vhaanewa vhahulwane. Buguni iyi kutshilele kwa avha vhavhili kwo
fha¾wa nga nµila i tendiseaho u bveledza khuµano na u ¾o¾omodza puloto.                       [25]

                                           KANA

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

MBUDZISO YA 7 (MBUDZISO PFUFHI)

7.1       Mafhungo aya a ¾ana Vho-Eme¼i sa mufumakadzi ane a kona u fhuredzela
          munna wawe nahone a konaho u µiambela/Mufumakadzi a sa tati u ita
          zwithu zwi lwaho na mulayo/Mufumakadzi o goµombelaho na u fa luvalo
          kha zwa vhugevhenga.√√                                                              (2)

7.2       Mafhungo a Vho-Eme¼i a u rengisa mbanzhe phanµa o µo fhela nge vha
          farwa nga mapholisa musi Dzhalagoma o no ½ea vhu¾anzi zwa vho
          khwa¾hisedza nyofho/u timatima ha Vho-Luvhone.√√                                    (2)

7.3       Khuµano yo vhangwa nga ha musi Luambo a tshi hana u thusa
          Vho-Luvhone nga u vha koloda tshelede, a vho tou vha kolela.√√                      (2)

7.4       Ndi mu¾a une wa vha na mufumakadzi a funesaho zwithu zwa n¾ha zwe
          zwa vhangela mu¾a uyu zwikolodo. Mu¾a une munna a si kaidze
          mufumakadzi musi e kha zwa vhuhovheleli.√√                                          (2)

7.5       Vho-Eme¼i vha µipfa vho takala/vhe ma¾hakheni ngauri vha khou vhona
          mafhungo a bindu ¼avho a tshi khou tshimbila zwavhuµi.√√                            (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           10                                DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

7.6      Mu¿wali wa bugu vha tama ri tshi guda uri vhathu ri songo vha na
         vhuhovheleli na u funesa zwithu zwine ra sa kone u zwi swikelela nga ri½e
         vha½e, ngauri zwi nga ri dzhenisa khomboni/vhugevhenga a vhu vhuedzi
         tshaho.√√                                                                             (2)

7.7      Kutshilele kwa Vho-Luvhone kwa u fhumula kwo ita uri vha µalelwe nga
         zwikolodo lwe vha vho µidzhenisa kha zwa vhugevhenga he ha ita uri vha
         fhedzisele vho farwa. Izwi ndi zwe vha vha vha songo zwi lavhelela
         vhutshiloni havho/mu¾ani wavho.√√√                                                    (3)

7.8      Mu¿wali vha tama ri tshi guda uri musi muthu e ¾hoho ya muµi u tea u
         khwa¾ha a si sokou tendatenda zwithu zwi tshi tshinyala o lavhelesa. Ri
         vhona afha buguni Vho-Luvhone vha tshi balelwa u laya/kaidza
         mufumakadzi wavho zwe zwa fhedza zwo vha dzhenisa khakhathini. Ndi
         tsumbo ya munna o kundelwaho u langa mu¾a wawe.√√√                                    (3)

7.9      Dzhalagoma o µisa tshanduko nge a vha ½ea thuso ya u badela zwikolodo.
         O dovha a dzhenisa Vho-Eme¼i na Vho-Luvhone kha zwa vhugevhenga. O
         dovha hafhu a vha ambulula vha fhedza vho farwa.√√
         (Zwivhili fhedzi)                                                                     (2)

7.10     Ee/Zwi a ¾anganedzea, ngauri o vha a tshi khou ¾oµa u vha thusa nga u
         renga thundu yavho uri vha kone u wana tshelede, vhone vha sa zwi
         ¾anganedze.√√

                                             KANA

         Hai/A zwi ¾anganedzei, ngauri sa khonani o vha o tea o vha thusa fhedzi a
         vho vha kolela nga u vha vhudza uri u µo tou renga thundu dzavho. √√                  (2)

7.11     •  Ndo vha ndi tshi nga mu eletshedza uri a litshe vhuhovheleli ngeno a si
            na tshelede, nahone a fushee nga/¾anganedze zwine a vha nazwo.√
         • Ndo vha ndi tshi »o mu vhudza uri kha thome a lifhe zwikolodo zwawe
            zwo¾he a si tsha renga tshithu tshiswa.√
         • Ndo vha ndi tshi »o mu eletshedza uri a ye kha vhaeletshedzi vha
            masheleni a lifhe milandu yawe yo¾he. √
         • Ndo vha ndi tshi »o mu vhudza uri kha µigudise u thetshelesa munna
            wawe tshifhinga tsho¾he.√
         (Zwiraru fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho).                                               (3)
                                                                                               [25]

                                           KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           11                                DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

MBUDZISO YA 8 (MBUDZISO NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

ADENDAMU

Marangaphan»a
Vhaanewa ndi vhathu vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza puloto buguni yawe.
Khuµano ndi u fhambana kana u pikisana vhukati ha masia o fhambanaho kha
puloto – vhukati ha muanewa dendele na mupikisi, muanewa o livhana na mupo/
tshiimiswa, muanewa o livhana na tshitshavha, kana muanewa o livhana na ene
mu½e mihumbulo yawe i tshi lwedzana.

Mbuno

•   Kha nganea iyi Vho-Lugisani sa munwe wa vhaanewa vhahulwane khuµano ya
    bugu iyi i a vha kwama.
•   Vho-Lugisani ndi muthu ane a ima na ngoho zwenezwo zwa ita uri vha kuµane
    na Vho-Mamidze na khonani dzavho vhunga vha sa pfani na ngoho.
•   U ima havho na ngoho hu vhonala kha mulandu wa Vho-Sandani Mawelewele
    vha tshi ri ha na mulandu, ngeno vhavenµa Vho-Langanani Mandiwana vha tshi
    ri kha vha bvise tshelede.
•   Vho-Lugisani vha thoma u vhengiwa nga Vho-Mandiwana na vhamusanda
    Vho-Mukhotho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           12                             DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

•   Vho-Lugisani vha dovha hafhu vha imelela Khumela Rabambukwa uri ho ngo
    fhisa muµi, Vho-Tshikwe¾a ndi vhone vha½e vho fhisaho.
•   Vho-Lugisani vha hana mafhungo a mirundu, tshikona, zwi¾ambo na thondo,
    vha ri kha hu khuriwe mudavhi wa bola na u renga goloi uri vha¾hannga vha
    reile.
•   Vha dovha hafhu vha vhengelwa u imelela Phundulu we a sukumedzela
    vhafunzi Vho-Mamidze tshaloni tsha Muana¼o Ra¼ineba. Henefha Vho-Lugisani
    vho thoma u vhengiwa nga vhafunzi Vho-Sam Mamidze.
•   Vho-Lugisani vha dovha hafhu vha vhengelwa uri vho amba uri Vho-Mari¾a
    mufumakadzi wa Vho-Mamidze ndi vhone vho lumaho Vho-Mmbi, hu si
    mmbwa Maphangule.
•   Vho-Lugisani vha dovha hafhu vha vhengelwa mafhungo a Ratshilumela
    Budzwa we a pfi o via Tshiwanµalani ¿wana wa Vho-Mandiwana ngeno zwi si
    zwone; hu uri Tshiwanµalani o tou µivhulaha. Vho-Lugisani afha vho sumbedza
    uri Ratshilumela Budzwa ha na mulandu ngauri musi uyo o vha o no farwa.
•   Vho-Lugisani vho mbo iswa Dovhoni u vha mukoma wa Vho-Nyamalwela
    Singo. Henengei vho mbo thoma u bveledza shango, vha fhedza vho vhengelwa
    na zwenezwo.
•   Vho gwisa maµi vha fhedza vha ya Johannesburg u ¾oµa tshelede ya u fha¾a
    tshikolo na ki¼iniki, he vha i wana. U shuma ha Vho-Lugisani ho vhaisa
    Vho-Mamidze, Vho-Mandiwana na Vho-Mukhotho, vha fhedza vho vha
    lu¾anya na Vho-Nyamalwela Singo nge ha pfi vha khou vhanga vhuhosi.
•   Vho-Lugisani vho vhengiwa nga Vho-Mphaga vha tshi vhona unga vha khou
    vha dzhiela shango na vha¾anuni vhavho
•   Vho µo ¿walelwa vhurifhi ha u pandelwa shangoni lwe vha vho vhulahelwa na
    ¿wana wavho Mukandangalwo.
•   Vho-Lugisani vho fhedza vho wanala uri a vha na mulandu hu tou vha na
    tshikwekwe     tsho   itwaho    nga   Vho-Mamidze,     Vho-Mukhotho      na
    Vho-Mandiwana.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza khuµano buguni ino nga u shumisa Vho-Lugisani sa
muanewa. Buguni iyi kutshilele kwa Vho-Lugisani kwo fha¾wa lwa vhudele u
bveledza khuµano.                                                                           [25]

                                           KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           13                               DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Mafhungo aya a ola Vho-Lugisani sa mushumi wa biko.√Muthu wa u
         konµelela a funaho shango ¼a hawe ¼i tshi bvelela.√                                  (2)

9.2      Zwo ita uri shango ¼a Dovhoni ¼i bvele phanµa nge ha vho fha¾iwa
         dziki¼iniki, zwikolo na midavhi ya bola, zwa ½a½isa uri Vho-Lugisani vha
         vhengwe nga Vho-Mamidze na khonani dzavho.√√

9.3      Vho-Lugisani vho vha munna a funaho ngoho, ngeno Vho-Mandiwana na
         lugwada lwavho vha tshi funa mazwifhi na u lukela vha¿we vhathu maano
         mavhi.√√                                                                             (2)

9.4      Vho-Lugisani vho vha munna a funaho u bveledzisa shango ¼a hawe. Vho
         vha muthu wa u humbulela mvephanµa kha sia ¼a vhaswa na vhadzulapo.
         Vho vha muthu wa u funa u shuma vha kha ngoho.√√                                     (2)

9.5      A ita uri vha µale dakalo kha gundo ¼a u bveledzisa shango ¼a Dovhoni nge
         vha wana vhathu uri vha µe vha dzule na u bindudza Dovhoni, ha vha u
         phethea ha miloro yavho.√√                                                           (2)

9.6      Mu¿wali u tama ri tshi guda uri ri songo dzulela u lukela vha¿we vhathu
         maano mavhi ngauri zwi a fhedza zwo wanala vha vho dzhena
         khomboni.√√                                                                          (2)

9.7      Muanewa dendele o µo fhedza thaidzo yawe yo tandululea ngauri
         vhamusanda Vho-Mphaga vho µo fhedza vho wana ngoho ya mafhungo.
         Vho-Lugisani vho µo fhedza vho vhewa vhuhosi ha ¼a Dovhoni,
         vhadziatshimbevha vho¾he vha pandelwa.√√√                                            (3)

9.8      Ndivho ya mu¿wali ndi u ¾oµa u sumbedza uri murangaphanµa u a dzhia
         tsheo dzo teaho.√ Izwi ri zwi vhona musi vhamusanda vha tshi pandela
         Vho-Mandiwana na khonani dzavho, vha si vhone mulandu
         Vho-Lugisani.√√

                                             KANA

         Ndi u sumbedza uri murangaphanµa a sa wana vhaeletshedzi vha vhukuma
         tshi¿we tshifhinga u a dzhia tsheo dzo khakheaho, a vho tou µisola nga
         murahu ho no tshinyala zwinzhi.√√√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho)                                                         (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           14                                  DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

9.9       Masiandaitwa a u farwa ha Tshammbenga ho ita uri a bululule
          Vho-Mandiwana na khonani dzavho. Vho-Mandiwana na khonani dzavho
          vho vhonwa mulandu vha pandelwa shangoni ngauri tshiphiri tsho bvela
          khagala.√√                                                                             (2)

9.10      Hai/A ku ¾anganedzei, ngauri sa mufunzi vho vha vho tea vha songo
          µidzhenisa kha vhukwila na tshikwekwe tsha u fhe¾a Vho-Lugisani.√√                     (2)

9.11      - Ndo vha ndi tshi nga vha kaidza kha mafhungo avho a mazwifhi na
            vhumbulu √
          - U vha kaidza kha u lukela mu¿we muthu maano mavhi.√
          - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza u tikedze vhamusanda kha u fha¾a
            shango hu si u ¼i kokodzela murahu.√
          - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha bve kha mafhungo a
            tshanµanguvhoni.√
          - Ndo vha ndi tshi nga µishona nda shandukisa kutshilele kwanga, nda
            rembuluwa nda bva kha vhutshilo ha vhumbulu, vivho na u sa funa/
            tevhela ngoho. √
          (Na zwi¿wevho zwi pfalaho)                                                             (3)
                                                                                                 [25]

                                           KANA

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

MBUDZISO YA 10 (MBUDZISO NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

-     Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
      shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
      iyi.
-     Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
      musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-     Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
      iyi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           15                             DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

Marangaphan»a
Vhaanewa ndi vhathu vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza puloto buguni yawe.
Khuµano ndi u fhambana kana u pikisana vhukati ha masia o fhambanaho kha
puloto – vhukati ha muanewa dendele na mupikisi, muanewa o livhana na
mupo/tshiimiswa, muanewa o livhana na tshitshivha, kana muanewa o livhana na
ene mu½e mihumbulo yawe i tshi lwedzana.

Mbuno

•   Kha bugu iyi Mawela ndi mu¿we wa vhaanewa vhahulwane vhane khuµano
    buguni iyi i a mu kwama.
•   Musi Mawela a tshi welawela mafhungo ane a sa a µivhe a zwa vhuloi.
•    Vhutendatenda kha zwa vhuloi zwo µo ita uri Mawela a kuµane na vhathu
    vhanzhi.
•   Mawela o pfa mafhungo a vhuloi e Vho-Ma¾odzi vha vha vha tshi khou amba
    na mme awe Vho-Sara.
•   U tenda uri saga ¼e ¼a vha ¼i na mmbwa yo faho a si mmbwa ndi phele ya zwa
    vhuloi.
•   U vhenga Vho-Maemu, khonani ya mme awe a tshi ri ndi muloi, vha mu gadisa
    phele vhusiku.
•   U ¾oµela Vho-Maemu makhomurethe uri vha mu thuse kha u vha fhisedzela
    ngomu nµuni.
•   U dodoma vhusiku na tshigubu tsha pi¾irolo a tshi ¾oµa u fhisedzela vha mu¾a
    wa ha ·ialama, ha Vho-Maemu, ngomu nµuni.
•   Mawela u fhedza o farwa nga mapholisa ngauri o vha a tshi khou ita zwi lwaho
    na mulayo wa shango.
•   Mawela mafhungo awe a ita uri khotsi awe vha pfe vha si tsha mu pfesesa lwe
    vha shona na u ya kerekeni.
•   Mafhungo a u farwa hawe a fhedza o shonisa Vho-Ramasunzi, Vho-Sara na
    Vho-Ma¾odzi, makhadzi wawe.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza khuµano buguni ino nga u shumisa Mawela sa
muanewa. Buguni iyi kutshilele kwa Mawela kwo fha¾wa lwa vhudele u bveledza
khuµano.                                                                                    [25]

                                           KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           16                               DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI

11.1     Vho-Maemu ndi mufumakadzi o dzikaho a funaho ¿wana wawe, vha dovha
         hafhu vha vha muthu a sa fheli mbilu.√√                                              (2)

11.2     Zwi thusedza ngauri phanµa ndi he Vho-Maemu vha pomokwa vhuloi, lwe
         Mawela a µo fhedza o dzudzanya makhomorethe uri vha µo ya vha fhisa
         muµi wa ha ·ialama zwe zwa µo fhedza zwi songo tsha konadzea.√√                      (2)

11.3     Ndi mafhungo e Mawela a sokou pfa a tshi khou fhira a uri Vho-Maemu
         ndi muloi, nahone vha na phele ine vha mu gadisa vhusiku.√√                          (2)

11.4     Mawela sa mutshudeni wa yunivesithi hune ha wanala makhomorethe
         vhathu vha sa lengi u dzhenwa nga muya, lune na zwa u fhisa zwifha¾o zwa
         leluwa khavho, ndi ngazwo o vha ramba. √√                                            (2)

11.5     Mafhungo aya a sumbedza e a tshifhinga tsha zwino, hune mihumbulo ya
         vhaswa ya si lenge u kungea vha µidzhenisa kha zwo bvaho nga hone u
         tshutshudzana.√√                                                                     (2)

11.6     Mu¿wali u tama ri tshi guda uri vhathu a vho ngo tea u sokou welawela kha
         mafhungo ane vha sa a µivhe ngauri zwi a dzhenisa khomboni/Muthu ho
         ngo tea u vha na vhutendatenda kha zwa vhuloi ngauri zwi nga mu wedza
         khakhathini. √√√                                                                     (3)

11.7     Thaidzo ya Mawela yo fhedza i songo tandululea ngauri a vho farwa a
         gwevhiwa u dzula dzhele mi¿waha ya 22. √√√                                           (2)

11.8     Ndivho ndi ya uri Vho-Ramasunzi sa ¾hoho ya muµi vha tea u ima vha si
         vhe na vhutendatenda kha zwa vhuloi.√ Vho vha tshiga tsha u imela ngoho
         naho miraµo yo¾he ya mu¾a i tshi fhambana na kuhumbulele kwavho.√√                   (3)

11.9     Vhu¾anzi ha vhafunzi Vho-Sedzani ho thusedza uri ngoho ya mafhungo i
         bvele khagala. Vho-Maemu vho ¾anzwiwa samba ¼a vhuloi, vhunga tshiphiri
         tsho fhedza tsho bvela khagala.√√                                                    (2)

11.10    Hai, ndi vhona zwi songo tea ngauri a hu na muthu ane a vha na ndugelo
         ya u dzhia mulayo a u vhea zwanµani zwawe. Arali muthu o u khakhela u
         tea u dzula fhasi wa amba nae kana wa vhidza mapholisa uri vha u thuse.√√            (2)

11.11    Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha songo tshila nga u humbulela
         mu¿we muthu vhuvhi. Ndi nga vha eletshedza uri muthu u tea u tshila
         zwavhuµi na khonani yawe vha si tende u fhandiwa nga vhukati. Muthu a
         songo vha na vhutendatenda kha zwa vhuloi ngeno a si na vhu¾anzi. √√√
         (Na zwi¿we zwi pfalaho)                                                              (3)
                                                                                              [25]

                                            NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           17                                DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

MBUDZISO YA 12: MBUDZISO NDAPFU

HA U TSA NDI HA U GONYA: NA ZWONE ZWI A DINA – LL Mafenya na NA
Milubi

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Milaedza ndi ndayo/pfunzo ine ra i wana musi ri tshi vhala bugu ya µirama ine
mu¿wali a tama u ombedzela kha ri½e sa vhavhali. Mulaedza muhulwane µiramani
iyi ndi wa u eletshedza vhaswa uri vha songo gidimela u vha na vhana, kha vha
thome vha dzhene tshikolo vha ¾huphudze pfunzo dzavho.

Mbuno

Kha µirama iyi ri wana milaedza i tevhelaho:

•   Muthu u tea u thetshelesa musi a tshi laiwa. Ri vhona manese vho µa ngei
    tshikoloni u laya vhana nga mafhungo a vhuteamu¾a.
•   Muthu u tea u vhea pfunzo phanµa n¾ha ha zwithu zwo¾he. Khuthadzani na
    Muvhulawa vha tshi nanga pfunzo phanµa u fhirisa u beba vhana.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           18                              DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

•   Muthu ha ngo tea u vhulaha/u bvisa thumbu. Marubini u vhifha muvhilini a
    humbula u tou bvisa thumbu ngeno a sa zwi µivhi uri ha tsha µo dovha a vha na
    mu¿we ¿wana.
•   Vhasidzana vha songo takadza vhatukana nga u vha bebela vhana ngeno vha sa
    µo vha ¾hogomela. Marubini u dovha a vhifha muvhilini nga ¿wana wa vhuvhili
    ngeno wa u thoma a songo ¾hogomelwa nga khotsi awe.
•   Vha¾hannga vha songo bebisa vhana vhane a vha nga µo vha na vhuµifhinduleli
    khavho. Marubini u pandelwa hayani a ya a dzula na makhulu wawe vha tshi
    ¾hogomela ¿wana hu si munna wawe.
•   Vha¾hannga vha tea u ambara khondomu musi vha tshi ita zwa vhudzekani uri
    vha sa µo vha na vhana vha songo µiimisela.
•   Muthu u tea u amba ngoho tshifhinga tsho¾he kha mufunwa wawe, a songo vha
    na zwiphiri. Marubini u dzumbela munna wawe mafhungo a uri ene o vhuya a
    bvisa thumbu kale a kha µi vha tshikoloni.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u bvisela khagala milaedza ine ya vha ya ndeme kha
vhutshilo hashu, nga maanµa vhaswa.                                                          [25]

                                           KANA

MBUDZISO YA 13 (MBUDZISO PFUFHI)

HA U TSA NDI HA U GONYA: MUTSHUTSHU – LL Mafenya na NA Milubi

13.1     A ola Ntshavheni sa mubvumbedzwa a sa koni u µihumbulela/munna ane a
         fhurwa/tshutshudzwa nga vha¿we/a songo thanyaho.√√                                  (2)

13.2     Ndi tshipiµa tsha ma¾hakheni a bugu ngauri Ntshavheni mafhungo o vha o
         mu vhifhela tsho¾he, vhunga zwino muµi wawe wo pwashea/o fhambana na
         mufumakadzi wawe.√√                                                                 (2)

13.3     Ndi khuµano ya nga ngomu,√ ngauri mubvumbedzwa u vha a tshi khou
         bvukulula zwithu zwi mu dinaho.√                                                    (2)

13.4     Vha fhambana ngauri Ntshavheni u a tenda u tshutshudziwa a lwa na
         mufumakadzi wawe vha fhambana, ngeno Funzani o isa phanµa na u
         funana na mufumakadzi wawe a dzula nae. √√                                          (2)

13.5     Alice o pfiswa vhu¾ungu musi a tshi pomokiwa samba ¼a u pfi ha
         fhulufhedzei mbinganoni yawe. √√                                                    (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           19                               DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

13.6     Ntshavheni na Alice ndi vhathu vhane vho funzea, vho¾he vha a shuma,
         vha dzula nµuni dza musalauno, vha shumisa dzigoloi u tshimbila ngadzo
         na dzi¾hingo kha u amba. Haya mafhungo o¾he a sumbedza a tshi anana na
         tshifhinga tshine vha khou tshila khatsho tsha musalauno. √√√                        (3)

13.7     Mu¿wali wa µirama u tama u bvisela khagala mafhungo a uri muthu a
         songo tenda u tshutshudziwa a ita zwithu zwo bvaho zwine a µo µisola nga
         murahu/muthu kha thanyele khonani mmbi dzi fhedzaho dzo tshinyadza
         mu¾a wawe.√√                                                                         (2)

13.8     Ntshavheni u ya hawe halwani a tshi ya u dzedza na khonani mmbi zwo
         mu pwashela mu¾a. U ¾wa na vhanna vha si na vhafumakadzi zwo mu
         tshinyisedzela mu¾a wawe.√√                                                          (2)

13.9     Ma¾hakheshandwa ndi a musi Ntshavheni a tshi humbula uri nga zwiito
         zwawe u khou tsireledza mufumakadzi wawe, atsina kha Alice u zwi vhona
         hu u tambudzwa, a mbo µi ¾uwa a ya hayani, zwe Ntshavheni a vha a songo
         zwi lavhelela.√√√                                                                    (3)

13.10    Ee, zwi a ¾anganedzea, ngauri arali muthu a tshi khou tshila nga u
         fulufhedzea a vho pomokwa uri ha fulufhedzei, ndi khwine o ¾ala a sa athu
         u vhulahwa, ngauri muthu ha tei u kombetshedza lufuno arali lu siho. √√√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho)                                                         (3)

13.11    Ee, ngauri arali muthu a nga tambudza mufumakadzi nga nµila i¿we na
         i¿we, mufumakadzi onoyo u a vhiga mulandu mapholisani, muhwelelwa
         uyo a Farwa/Ndayotewa i na mbetshelwa dzo¾he dza u ¾honifha pfanelo dza
         vhafumakadzi. √√

                                             KANA

         Hai, ngauri vhafumakadzi vha khou tambudzwa nga maanµa hafha miµini,
         vha tshi ya u pota a zwi yi fhethu.√√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho)                                                         (2)
                                                                                              [25]

                                           KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           20                                DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

MBUDZISO YA 14: MBUDZISO NDAPFU

MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

ADENDAMU

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Milaedza ndi ndayo/pfunzo ine ra i wana musi ri tshi vhala bugu ya µirama ine
mu¿wali a tama u ombedzela kha ri½e sa vhavhali.
¶iramani iyi muhumbulo muhulwane ndi wa u kaidza vhokhotsi uri vha litshe u
tambudza vhana na vhafumakadzi.

Mbuno

Kha µirama ino milaedza ndi i tevhelaho:

•   Vhokhotsi vha songo tambudza vhana vhavho lwa vhudzekani. Vho-Buku¾a vha
    tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani.
•   Vhabebi kha vha fune vhana vhavho u fana ngauri vho tou vha beba.
    Vho-Buku¾a vha tshi dzulela u rwa na u semekanya Tsumbedzo a songo khakha
    tshithu ngeno e ¿wana wavho.
•   Vhanna vha tea u sa tambudza vhafumakadzi vhavho na u sa vha na zwiphiri.
    Vho-Buku¾a vha ita uri Vho-Takalani vha vhe kule na Ntshengedzeni ane a vho
    sumbedza a si na mutakalo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           21                              DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

•   ºwana ane a tambudzwa lwa vhudzekani ha na mutakalo, nahone kushumele
    kwawe kwa tshikoloni ku a tsela fhasi. Zwiito zwa u tambudzwa ha
    Ntshengedzeni lwa vhudzekani zwi ita uri a si tsha shuma zwavhu»i tshikoloni,
    u vho dzula o e»ela, a si tsha thetshelesa, na u dzulela u lila musi e ngomu
    ki¼asini.
•   Vhabebi kha vha litshe u sokou halifhela vhadededzi ngeno mulandu we vha ita
    vha tshi u µivha. Vho-Buku¾a vha tshi sema vhadededzi uri vha »ibvise kha
    mafhungo a mu»i wavho.
•   Naho zwa konµa hani muthu ha ngo tea u µivhulaha/u dzhia vhutshilo hawe.
    Ntshengedzeni u lingedza u »ivhulaha nga u »ikuyela mabo»elo e tshikoloni.
•   Musi ¿wana e na thaidzo u tea u ¾alutshedza mubebi wawe/mudededzi/
    mushumelavhapo/khonani yawe uri a µo kona u wana thuso. Mafhungo a
    Ntshengedzeni a swika na kha mushumelavhapo uri a mu thuse ho no vha na
    tshinyalelo khulu/o no vha na thumbu.
•    Vhana vha vhasidzana vha tea u vha tsini na vhomme avho uri vha µo kona u
    amba tshi¿we na tshi¿we tshine vha si tshi pfesese. Ntshengedzeni ha koni u
    vhudza mme awe zwine zwa khou bvelela khae.
•   Muthu ane a ita zwiito zwi lwaho na mulayo/u kandekanya pfanelo dza vha¿we,
    u µo farwa nga mapholisa. Vho-Buku¾a vha farwa nga mapholisa nge vha
    tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani, na u rwa mufumakadzi wavho
    Vho-Takalani.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u bvisela khagala milaedza ine ya vha ya ndeme kha
vhutshilo hashu.                                                                             [25]

                                           KANA

MBUDZISO YA 15: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI

15.1     Mafhungo aya a ola Vho-Buku¾a sa munna wa khani a sa thetshelesi
         mu¿we, nahone a no funa u takadza ene mu½e fhedzi, a sa vhavhaleli
         ¿wana wawe/Ndi muthu a sa pfi tsha mu¿we.√√
         (Mbuno mbili fhedzi)                                                                (2)

15.2     Ndi tsha nyito i takuwaho ngauri zwiwo na thaidzo zwi kwamaho
         Vho-Buku¾a sa muanewa dendele zwi khou aluwa zwo livha ma¾hakheni a
         bugu.√√                                                                             (2)

15.3     Ndi khuµano ya nga nnµa,√ ngauri Vho-Buku¾a vha khou hanedzana na
         zwine Vho-Ra¿wedzi sa ¾hohoyatshikolo na Vho-Ramuntswu sa mudededzi
         vha khou amba zwone, ngeno vha tshi µivha thaidzo ine ¿wana wavho a
         vha nayo.√                                                                          (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           22                               DBE/2016
                                      SCE – Memorandamu

15.4     Mu¿wali u khou sumbedza uri Ntshengedzeni u a shavha/ofha khotsi awe,
         ha na vhuµifhulufheli, nahone ha koni u ima a µiambela zwi mu dinaho.√√              (2)

15.5     Tsumbedzo u pfa vhu¾ungu na u vhaisala nga zwiito zwa khotsi awe ngauri
         vho vha vha sa mu funi.√√                                                            (2)

15.6     Aironi ya µirama ri i vhona musi Vho-Buku¾a vha tshi farwa nga mapholisa
         muµini wavho, vho waniwa vha tshi khou lwa na mufumakadzi wavho,
         ngeno hu uri vho vha vha sa zwi µivhi na u zwi limuwa uri vha khou µo
         farwa nga mapholisa. √√√                                                             (3)

15.7     Mu¿wali u tama u bvisela khagala muhumbulo wa uri vhokhotsi vha songo
         tambudza vhana vhavho vha vhasidzana nga u ita zwa vhudzekani navho.√
         Vho-Buku¾a vha µidzhenisa kha vhuvhi uhu vha fhedza vho farwa.√                      (2)

15.8     Vho-Takalani ndi mufumakadzi ane a shuma sa nese, vha vuwa hu tshe nga
         matshelonitsheloni vha tshi ya mushumoni, tshi¿we tshifhinga vha shuma
         vhusiku lune zwithu zwi no bvelela nga masiari kana nga maµautsha hafha
         hayani a vha koni u zwi vhona.√√√                                                    (3)

15.9     Vho-Buku¾a na u eletshedzwa/kaidzwa havho vha khou isa phanµa na u
         tambudza Ntshengedzeni nga u ¾oµa u fusha vhone vha½e, zwe zwa fhedza
         zwo swika ma¾hakheni vha tshi vho farwa nga mapholisa musi tshiphiri tsha
         vhu¾udzi he vha ita tshi tshi phulea.√√                                              (2)

15.10    Hai, a zwi ¾anganedzei, ngauri sa ¿wana a µivhaho pfanelo dzawe o vha o
         tea o vhudza mme awe/vhadededzi/vhashumelavhapo na mapholisa zwo¾he
         zwine khotsi awe vha khou mu ita a songo fhumula.√√√                                 (3)

15.11    Ee, ndi vhona u tshi khou ita zwo lingaho ngauri muthu a itaho zwa
         vhudzekani/tambudzaho na vhana u a farwa a iswa dzhele arali zwo wanala/
         potiwa.√√

                                             KANA

         Hai, muvhuso u khou litshedzela vhana vha tshi tambudziwa lwa
         vhudzekani ngauri muthu wa hone naho a farwa u a dovha a vhofhololwa.
         √√
         (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho)                                                         (2)
                                                                                              [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                      25
                                                           MARAGAGU¹E:                        80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2                                 23                                                                 DBE/2016
                                                            SCE – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10]
          Khritheria         Vhukoni ha n¾hesa           Tshikili Tshone     Vhukoni ha vhukati/ho       Vhukoni ha fhasi              U sa kona
                                                                            linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU                        8–10                      6–7                     4–5                      2–3                        0–1
                          - Tsenguluso yo          - U sumbedza u pfesesa  - Tsenguluso i fushaho/   - Tsenguluso ya ¾hoho i   - A hu na u pfeseswa ha
Tsenguluso ya ¾hoho       nwelelaho ya ¾hoho       na u sengulusa ¾hoho    linganelaho ya ¾hoho      sa fushi                  ¾hoho
Tshidziki tsha mafhungo/u - Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone            - Hu na dzi¿we mbuno      - Hu na tshaedzo          - A hu na thikhedzo u
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na      - Phindulo ndi yo       dzavhuµi dzi tikedzaho    khulwane ya mbuno         bva kha tshirendo
na kupfesesele kwa        khwa¾hisedzo yo dziaho   faredzaho               ¾hoho                     dzi tikedzaho ¾hoho       - Mugudi ha na nµivho
tshibveledzwa             u bva kha tshirendo      zwidodombedzwa zwi      - Naho dzi¿we dza         - Kupfesesele kwa fhasi   ya lushaka lwa ¼i¿walwa
                          - U pfesesa ha n¾hesa ha khagala                 mbuno dzo tikedzwa, hu    kwa lushaka lwa           (vhurendi) na tshirendo
MARAGA 7                  lushaka lwa ¼i¿walwa     - Mbuno dzi pfadzaho    µi vha na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na
                          (vhurendi) na tshirendo  dzo ½ekedzwa, naho      tendiseiho                tshirendo
                                                   dzi¿we dzadzo dzi       - U pfesesa ha mutheo ha
                                                   songo tou tikedzwa u    lushaka lwa ¼i¿walwa
                                                   swika henefho           (vhurendi) na tshirendo
                                                   - U pfesesa ha lushaka
                                                   lwa ¼i¿walwa (vhurendi)
                                                   na tshirendo
TSHIVHUMBEO NA            - Tshivhumbeo tsho       - Tshivhumbeo tshi re   - Hu µi vha na vhu¿we     - Tshivhumbeo tsho        - Tshivhumbeo tsho
LUAMBO                    lunzhedzanaho tsho¾he    khagala na mbuno dzi    vhukhakhi ha              pulaniwa lwo              khakhea tsho¾he
                          - Mbuno dzo lundwa       tevhelelanaho lu        tshivhumbeo               khakheaho                 - Vhukhakhi vhunzhisa
Tshivhumbeo, thevhekano   tshidele nahone dza      pfadzaho                - Maanea/Phindulo i       - Mbuno a dzo ngo         ha luambo na tshitaila
i pfadzaho na             bveledzwa zwi khagala    - Thevhekano ya mbuno shaedza thevhekano yo       dzudzanywa lu
ku½ekedzelwe kwa          tsho¾he                  i a pfadza              fha¾eaho ya kupfesesele   pfadzaho
mafhungo                  - Luambo, tshitaela, na  - Luambo, thouni na     na ndunzhendunzhe         - Vhukhakhi ha luambo
Luambo, thouni na         thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo   - Luambo lwo faredza      vhu khagala
tshitaila zwo shumiswaho  ¾okonya, nahone zwo      lulama                  vhukhakhi vhu si gathi,   - Thouni na tshitaila a
kha maanea/phindulo       lulama                                           thouni na tshitaela       zwo ngo tea
ndapfu                    - A hu na vhukhakhi vhu                          hunzhi zwo tea
                          vhonalaho ha girama,
MARAGA 3                  mupele¾o na zwiga zwa u
                          vhala
MARAGANYANGAREDZI                   8–10                      6–7                     4–5                      2–3                        0–1

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                                                                       Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2016-memo/1b3b39c2-2611-4b39-a1d9-25e139468427) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2016-memo/30fe0fde-99f2-477b-a625-eb392d7869e2) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016-memo/b9851d08-876a-4f13-87fd-f4649ef24abb) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016-memo/9473e436-aa45-4356-bbb6-e675fbe0c7fd) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2016/b6d3c117-14ad-4f8b-b18f-ee30720ee58e) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2016/5bfd01a3-ffdd-4974-bdbc-82b3156fa563) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
