# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 May June 2016 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the May June 2016, 24 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2016/08d1fb22-e437-409b-b4f8-2ae349dfffa2
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 May June 2016 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2016/08d1fb22-e437-409b-b4f8-2ae349dfffa2)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · May June · 2016 · tshivenda. Question paper, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2016-memo/946f4884-b5c8-4240-b794-dc3cb498d1d1) — Memo · 2016 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRAAD 12

               SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                          2016

                                                                               MARAGA: 80

                                                                  TSHIFHINGA: Awara 2½

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 24.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                                  DBE/2016
                                           SCE

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
         mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha
         zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Vhurendi      (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Nganea        (25)
         KHETHEKANYO YA C:            ¶irama        (25)

4.       Fhindulani MBUDZISO  ¹HANU      dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
         TSHIRENDO TSHI SONGO VHONWAHO – Mbudziso ya
         KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELE KWA PHINDULO                  KHA   KHETHEKANYO            YA     B
         (NGANEA) NA YA C (¶IRAMA):

         •   Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea na kha µirama dze na
             guda.
         •   Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
             NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
             YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA
             C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni
             fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
         •   Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         3                                     DBE/2016
                                           SCE

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

         •   Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
             a 250 u ya kha a 300.
         •   Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea na ya ¶irama dzi tea u
             fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450.
         •   Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga
             maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
             pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo IºWE na
         IºWE nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani khethekanyo IºWE NA IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A:            I anganyelwaho u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B:            I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C:            I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
 Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       4                                     DBE/2016
                                          SCE

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Zwirendo zwo randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI dziºwe na dziºwe.
     NOMBORO YA MBUDZISO                 MBUDZISO        MARAGA             NOMBORO YA
                                                                              SIA¹ARI
1. 'Vhungoho na vivho'                 Mbudziso ndapfu        10                 6

2. 'Dzuvha ¼a lunako'                   Mbudziso pfufhi       10                     7

3. 'Zwifhondo zwo salaho zwi zwo¾he'    Mbudziso pfufhi       10                      8

4. 'Muvhili wanga kha u dzivhelwe'      Mbudziso pfufhi       10                     9

                                            NA
Tshirendo tshi songo vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'Vhushai ha lupfumo'                   Mbudziso pfufhi   10        10
*PFESESANI:       Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na
                  fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
                  MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C.
                  Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso
                  nthihi-nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA
NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho.
6. Tshi µo lilwa                    Mbudziso ndapfu     25                          12

7. Tshi »o lilwa                        Mbudziso pfufhi       25                    12

8. Bulayo ¼o ¾alifhaho                 Mbudziso ndapfu        25                     14

9. Bulayo ¼o ¾alifhaho                  Mbudziso pfufhi       25                     14

10. Mafeladambwa                       Mbudziso ndapfu        25                     16

11. Mafeladambwa                        Mbudziso pfufhi       25                     16
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho.
12. Ha u tsa ndi ha u gonya (Na zwone  Mbudziso ndapfu        25                     19
    zwi a dina)
13. Ha u tsa ndi ha u gonya             Mbudziso pfufhi       25                     19
   (Mutshutshu)
14. Milomo ya ½ukala                   Mbudziso ndapfu        25                     21

15. Milomo ya ½ukala                    Mbudziso pfufhi       25                     22

*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
            NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
            A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso
            MBILI pfufhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        5                                DBE/2016
                                          SCE

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u
vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa:

       KHETHEKANYO                    MBUDZISO   TSHIVHALO TSHA             LUSWAYO
                                                  MBUDZISO DZO                 (√)
                                                    TEAHO U
                                                   FHINDULWA
A: VHURENDI
                                         1–4             2
   (Vhurendi ho randelwaho)
A: VHURENDI
   (Vhurendi vhu songo                   5               1
   randelwaho)
B: NGANEA
   (Mbudziso Ndapfu kana                6–11             1
   Mbudziso Pfufhi)
C: ¶IRAMA
   (Mbudziso Ndapfu kana                12–15            1
   Mbudziso Pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no
                   fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI.
                   A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      6                                     DBE/2016
                                        SCE

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO/GUDIWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO YA 1 (MBUDZISO NDAPFU)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso
yo vhudziswaho.

VHUNGOHO NA VIVHO – TR Ratshi¾anga

1        Vhungoho na vivho ndi tshimange na mbevha,
2        Nge zwo¾he mulilo zwi sa okelani,
3        Vivho ndi vhu¼ada, vhungoho ha amba ¼a revha,
4        Naho tshadzo mboho idzi mbili hu u buµulana.

5        Mutshilitshili wa vivho ndi vhutsilu,
6        Ngeno vhungoho vhu tshi phukhula nga nµivho
7        Tsha vivho ndi u gungula na u fara nga mbilu,
8        Ngeno vhungoho vhu tshi ¼i haµa sa khwivho.

9        Mudzia u vhivha ho¾he ndi mu¼ambilu,
10       Nge na wa vha¿we mukovhe khae zwo khakhea,
11       Tshidini ndi u tama vhu¾ali ngeno wo bebwa u tsilu,
12       Wa hangwa uri zwi ¾oµwaho nga vhungoho zwi a phethea.

13       Vhungoho ndi tshiphiri tsho vhumbaho muthu na shango,
14       U vhu hanedza ndi hone u shaya nzhele,
15       Nge hone vhu½e vhu sa shavhe mivhango,
16       Vhunga kha hone vhu si na ndele.

17       Thi mangali na iwe u hanedzaho zwine nda amba,
18       Vhunga tshira tshau ndi hone vhutsilu,
19       Vha ngaho iwe ndi vhone vhe vha anda
20       Thetshelesa u pfe, u litshe u ¼a mbilu.

Murendi kha itshi tshirendo u ¾oµa ri tshi guda uri muitavivho (muvhi) ha nga vuwi
o kunda muitazwivhuya (muvhuya) naho vhuvhili havho avha vha tshi dzula vhe
kha mbambe/nndwa i sa gumi.

Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa
n»ila ye murendi a shumisa ngayo ndima/zwitanza u khwa¾hisedza vhungoho vhu re
kha ¼ikumedzwa ¼o ½ewaho afho n¾ha.                                                           [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        7                                     DBE/2016
                                          SCE

MBUDZISO YA 2 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

DZUVHA ·A LUNAKO – WMR Sigwavhulimu

1        Iwe dzuvha ¼a lunako
2        U rudza mbilu yanga
3        Nga lunako lwau lu si na muelo
4        Lunako lu pfukaho mikano ya mbilu.

5        Ndo u funa ndi sa athu u u vhona
6        Ndo u tama u tshe phethwani dza tshipulumbu
7        Nda u lomba wo tumba ngadeni ya Vho L.T. ¸efale
8        Wa µa Ngovhela u vha tshivhangalelwa tsha mbilu yanga.

9        Ndo u hwala wo dzumbama vhuhwini
10       Wo katana ngomu khufhini ya tshipulumbu
11       Ndi sa µivhi muano wa tsiko yau
12       Uri u vuwa nga u dzumbama.

13       Iwe dzuvha ¼a lunako
14       Mmbudzei o u ½eaho lunako
15       Ndi mu humbele-vho lunako
16       Lwa maipfi a zwikhoµo zwi si na muelo.

2.1      ¹alutshedzani ndeme ya ipfi 'dzuvha' kha itshi tshirendo.                              (2)

2.2      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u.                          (2)

2.3      ¹alutshedzani zwine murendi wa itshi tshirendo a tama u bvisela khagala
         nga vese/mutaladzi wa 6.                                                               (2)

2.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                       (2)

2.5      No sedza tshirendo itshi nga u angaredza, kuvhonele kwa½u kwa zwithu ku
         fana/fhambana hani na kwa murendi?                                                     (2)
                                                                                                [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        8                                     DBE/2016
                                          SCE

MBUDZISO YA 3 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

ZWIFHONDO ZWO SALAHO ZWI ZWO¹HE – NA Milubi

1        Ro vha ro ¾amba nga mukhaha
2        Mbilu dzo tshena nga dakalo
3        Musi mugobi a tshi u dodela, uri a ¾angule hau vhutshilo
4        A vhuvhama, wa kundwa i¾o ¼a u mu vhona
5        Nga gatho a vhu gathula he gathu!
6        Vhutshilo ha mbo µi vha u gathuwa tsho¾he.

7        Yawee, ndi ngani wo ¾uwisiwa wa ¾uwa
8        Wa sia maµadzwane au a tshee ma½u
9        Wo hangwa naa u¼a musi u¼a
10       He wa landula wone mulanga
11       Wa u fhambanywa na zwifhondo zwi re zwau
12       Wo hana nandi! Ho ro fa yone mbava
13       Yo tswaho vhutshilo hau
14       Ya vho sia vhumuthu ha mafhondo au
15       O ¾oredzwa kha danda ¼a vhuhali.
16       Yawee, inwi zwifhondo, fhumulani nandi
17       Tenda u ¾angulwa ha½u ho navha luvhanµeni
18       Litshani nyamulemalema u thome vhudzimba hawo swiswini.
19       Ndi hone lufhalafhala
20       Lu tshi µo bvula vivho na vhuhali zwiluvhelo
21       Ha vhonala tsho ¾angulaho lufuno lune na lu shaya.

3.1      ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mutaladzi/
         vese ya 1: 'Ro vha ro … mukhaha'.                                                      (2)

3.2      Vhalani mitaladzi/vese ya 3 na ya 4: 'Musi mugobi … u mu vhona'.
         Bulani ¾hoµea/thikho/thekheniki ya vhurendi yo shumiswaho kha iyi
         mitaladzi. Sumbedzani na ndeme ya u shumisa thekheniki iyo.                            (2)

3.3      Sedzulusani mitaladzi/vese ya 16–21:     'Yawee … na lu shaya'.
         ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho kha iyi mitaladzi.                     (2)

3.4      Tshitanza/Ndima ya 2 i dzumbulula mutevhetsindo-µe tshirendoni itshi?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                               (2)

3.5      Sedzulusani tshirendo tsho¾he nga u angaredza. Vhuµipfi ha½u ndi
         vhufhio? Tikedzani phindulo ya½u.                                                      (2)
                                                                                                [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        9                                    DBE/2016
                                          SCE

MBUDZISO YA 4 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

MUVHILI WANGA KHA U DZIVHELWE – MR ¸evhutalu

1        Muvhili wanga kha u dzivhelwe lwa tsho¾he
2        Musi mimuya ya ¼ino shango i tshi vhudzula
3        Tshawo hu vhe u dziba nga midzi misima
4        Mi¾odzi i sa tati tshiµumbumukwe tsha maanµa.

5        Wanga muvhili wo µala nzanyo
6        Buluvhutsi ¼ivhi ¼a vhutshilo ¼i mbo vozha
7        Ngomu ¼a sima tshisima tsha zwilavhi
8        Tshisimakhole tsha maµi o dzikuwaho
9        Maµi a lufu lu vhusaho shango.

10       Muvhili wanga kha u dzivhelwe
11       U dzivhelwe nzivhelo ya tsemo vhuhali
12       Buluvhutsi swiswi ¼i u tambudzaho
13       ·i kundelwe nzuli dza u fhenµa
14       U vhe muvhilivhili
15       Muvhili u si tshiulu tsha u dzungulwa.

16       Shangoni ¼ino ¼o µalaho zwikwekwe zwa vharei
17       Muvhili wanga u songo µinetisa
18       Wa lilela ¼one shango
19       Shango luvhanµeni lwa zwivhulai
20       Zwivhulai zwa wone muvhili.

21       Muvhili wanga kha u tate sa mudzadze
22       U µipfundise wo µidzumbamisa
23       Vhunga mimuya mivhi ya shango
24       I mimuya lufu
25       Lufu lwa u vhulaha.

4.1      ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/
         vese ya 2 na ya 3 tshirendoni itshi: 'Musi mimuya ya … misima'.                       (2)

4.2      Vhalani mutaladzi/vese ya 5. Ipfi 'nzanyo' ¼i ni µisela ¾halutshedzo ifhio
         tshirendoni itshi?                                                                    (2)

4.3      Sedzulusani ndima ya 3 nga vhuronwane, ni mbo ¾alutshedza muhumbulo
         muhulwane wo faredzwaho nga ndima iyi.                                                (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        10                                  DBE/2016
                                          SCE

4.4      Vhalani mitaladzi/vese ya 19–20: 'Shango luvhanµeni … wone muvhili'.
         Murendi u shumisa thekhiniki/thikho/¾hoµea ifhio ya vhurendi?

         ¹alutshedzani uri thekhiniki yeneyo i thusedza hani kupfesesele kwa½u
         kwa ¾halutshedzo ya tshirendo itshi.                                                 (2)

4.5      Ni a tendelana na na zwine murendi a khou amba nga mitaladzi/vese ya
         23–25: 'Vhunga mimuya … lwa u vhulaha'?

         Tikedzani phindulo ya½u.                                                             (2)
                                                                                              [10]
                                          NA
VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/RANDELWAHO
(HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

VHUSHAI HA LUPFUMO – TN Pholi

1        Vhushai ha lupfumo
2        Ndi lupfumo lwa vhushai
3        Nge ha pfuma vhushai
4        Ha shaya lupfumo lwa vhapfumi.

5        Mushai ha na lupfumo
6        Lwa u lala a songo lala,
7        O pfuma u awela khofheni dzawe,
8        Mupfumi ndi mushai wa khofhe u vhalavhalani,
9        Mbilu i tswimila i sa fhedzi.
10       Maswina a mushai nga munwe u a vhala,
11       He a dzula ha halimihalimi,
12       A hu na zwine a shavha u dzhielwa,
13       Ha ¾oµi vhalindi magondoni awe,
14       Nge a pfuma u sa vha na tshithu.

15       Vhushai ndi lupfumo,
16       O pfumaho itshi ndi a shayaho itshi,
17       A shayaho itsho ndi o pfumaho itsho,
18       U dzikisa mbilu dza vha tshilaho.

5.1      ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ndima ya
         vhuvhili.                                                                            (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       11                                      DBE/2016
                                         SCE

5.2      Ndi ifhio thekiniki/thikho/¾hoµea ya vhurendi yo shumiswaho kha
         mitaladzi/vese ya 2 na ya 3: 'Ndi lupfumo … pfuma vhushai'?

         ¸eani ndeme ya u shumisa thekiniki/thikho/¾hoµea iyo.                                   (2)

5.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala
         kha ndima ya 3?                                                                         (2)

5.4      Vhalani mutaladzi/vese ya 15: 'Vhushai ndi lupfumo'.

         Ndi ifhio figara ya muambo yo shumiswaho kha uyu mutaladzi/vese,
         nahone i ni µisela kupfesesele-µe kwa tshirendo itshi?                                  (2)

5.5      Ni a tendelana na na nµila ine murendi a dzhiisa ngayo mupfumi
         tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                                             (2)
                                                                                                 [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                           30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      12                                    DBE/2016
                                        SCE

KHETHEKANYO YA B: NGANEA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea ye na guda FHEDZI.

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA (MBUDZISO NDAPFU)

Mu¿wali a re na vhutsila ho dziaho u a kona u shumisa kutshilele kwa vhaanewa u
bveledza khuµano buguni yawe.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo
kutshilele kwa Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i u bveledza khuµano buguni iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

Mafhungo haya o ita uri Vho-Luvhone vha tou wana zwi khagala tsho¾he zwauri
hu kha µi vha na zwinzhi zwo dzumbamaho makwatini. Vho mbo µi zwi vhona
zwauri thaidzo hafha shangoni wa ri u nga dzi tandulula wa dzi fhedza, u µo vha
u tshi khou zwifhela vhathu.

Vho-Luvhone vho vha vha tshi dzhia zwauri yunivesithi hu shuma vhathu vhane 5
vha vha na vhu¾ali, nahone vho µiimisela u vha tsumbo kha lushaka. Hezwi zwine
vha khou pfa nga nµevhe dzavho, zwi khou tou vha tshimangadzo khavho. Kha
vhone yunivesithi ndi fhethu hu tandululwaho madandetande nga vhoravhu¾ali
vha sa humbuli vho fara zwi¼elo; vha humbula vho fara dzi¾hoho.

Hu na fhungo hafha da¼i; ndo vha ndo humbula u ¼i ¾ahisa musi zwi¼iwa zwo no 10
luga, uri ¼i tou tsa zwavhuµi na zwi¼iwa zwine ra µo vha ri tshi khou ¼a zwone.
Fhedzi ndi khou pfa uri naho zwi¼iwa zwi tshi kha µi vha tshi¾ofuni, ndi nga ralo
u vha ¾alutshedza. Mafhungo haya a bindu he¼i a khou tshimbila nga nµila ine
nda nga ri arali zwa nga ya phanµa nga u rali, na mushumo hoyu wa ¼aiburari ndi
a u furalela. Zwithu zwi khou tshimbila sweety; ngoho lupfumo ndi hone ri tshi 15
µo tou µikanda ngalwo. Na n½e ndi vho tou humbula na u doba goloi zwi tshee
zwi½u u itela uri bindu he¼i ¼i si thithisee.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      13                                    DBE/2016
                                        SCE

Vhone vha vhona ngei tshikoloni tshavho hu si na kubuli kwa u ¼i tshimbidza?'
Vho-Eme¼i vha ralo vha tshi ita vha tshi fhalafhala mu¾ana wa Vho-Luvhone hezwi
vho ralo u dzula sofani.                                                        20

'Ri µo vhona zwi tshi ya phanµa; zwa zwino ndi nga zwifha; a thi athu pfa ndo
vhofholowa kha haya mafhungo; fhedzi samusi hu si na tshine nda nga ita tshone;
ndi wana ndi tshi khou tou kombetshedzea u thusana na havha vha¾hannga.'

Vho-Eme¼i vho µi bvela phanµa na u vha kwengweledza uri vha dzhene khazwo
zwa u rengisa uyo muri; Vho-Luvhone vha tshi vhona vho no vha vhutsini, vho µo 25
suvha nga ¼a uri hu na wavho mushumo we vha avhelwa wone nga havha
vha¾hannga.Vho-Eme¼i vho µo bula ¼a uri havha Vho-Luvhone vha khou itwa
ngauri a vha µivhi uri ndi vhathu vhangana vhane vha ¾oµana na hoyu muri-
mu¼iwa-nga-mahosi.

                                                                      [Ndima ya 5]

7.1      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾ana hani mvumbo ya Vho-Eme¼i sa
         muanewa buguni iyi?                                                                  (2)

7.2      Mitaladzi ya 13–15: 'Mafhungo haya … ndi a u furalela'.
         ¹alutshedzani uri i thusedza hani u anetshela zwa phanµa mafhungoni a
         nganea iyi?                                                                          (2)

7.3      Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha Vho-Luvhone na Luambo?                   (2)

7.4      Siangane ya mu¾a wa Vho-Luvhone i ¾u¾uwedza hani kutshilele kwa
         Vho-Eme¼i?                                                                           (2)

7.5      Mafhungo e na vhala a bvukulula hani vhuµipfi ha Vho-Eme¼i zwi tshi
         kwama bindu ¼avho?                                                                   (2)

7.6      Ndi ufhio mulaedza muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisa nga
         mafhungo a nganea iyi?                                                               (2)

7.7      Kutshilele kwa mu¾ani wa Vho-Luvhone kwo ¾u¾uwedza hani magumo a
         ¼ishandi nganeani iyi?                                                               (3)

7.8      Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Luvhone sa ¾hoho ya muµi buguni
         ino ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u.                                              (3)

7.9      Dzhalagoma o vha tshiga tsha tshanduko ya vhutshilo kha mu¾a wa ha
         ¸e¾hulwe. Tikedzani ¼ikumedzwa i¼i.                                                  (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       14                                    DBE/2016
                                         SCE

7.10     U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona zwe Luambo a ita kha
         Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i zwi tshi ¾anganedzea naa?                                    (2)

7.11     No vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni na khonani kana shaka ¼i
         tshilaho vhutshilo vhu no nga ha Vho-Eme¼i? Tikedzani muhumbulo wa½u.                 (3)
                                                                                               [25]

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

Fhindulani MBUDZISO 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 9 (mbudziso
pfufhi).

MBUDZISO YA 8: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO (MBUDZISO NDAPFU)

Mu¿wali a re na vhutsila ho dziaho u a kona u shumisa kutshilele kwa vhaanewa u
bveledza khuµano buguni yawe.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo
kutshilele kwa Vho-Lugisani u bveledza khuµano buguni iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                          [25]

MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA B

A zwo ngo leluwa uri muvhunduni wa Dovhoni hu µe dzi¾hundu. Ndi zwe nga
¿waha wa vhuvhili musi Vho-Lugisani vhe Dovhoni hu nga mathomoni a ¿wedzi
wa Phando, Vho-Lugisani vha dalela Johannesburg he vha dzula u swika
mafheleloni a ¿wedzi wa Luhuhi. Musi vhe henengei sa muthu o shumesaho hone
kale, tshifhinga tshilapfu, vha ¾angana na dzikhonani dzavho dza kale khathihi na 5
mashaka avho a kule. Kha vhenevho vha ambisa vhathu vhanzhi vha tamaho
madzulo uri vha pfulutshele Dovhoni. Vha dovha hafhu vha laedzela kha
dzikhonani uri nnyi na nnyi o no hondwaho nga vhutshilo ha µoroboni a funaho
u dzula kha shangohaya a nga pfulutshela Dovhoni.

Ndi zwone zwauri arali muthu a tshi ¾oµa zwivhuya kha vha¿we u fanela u bva 10
nµuni a tendeleka na shango hune a kona a tshi fhembeledza vho¾he ndi hone zwi
tshi naka.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        15                                    DBE/2016
                                          SCE

Muthu na u hula hawe kana na lupfumo lwawe shango a ¼i koni u tendeleka ¼a µa
khae ¼a mu fhembeledza. Zwino havha Vho-Lugisani vhane ra khou amba nga
havho zwino a vho ngo dalela Johannesburg fhedzi lini, hai, vho dalela na dzi¿we 15
µorobo dzine vha dzi µivha vha tshi fhembeledza vhathu vha tamaho u dzula
mahayani uri vha fha¾e muvhunduni wavho. Ngangoho kha lwendo lwa
Vho-Lugisani vho vha na mashudu nge vha ¾angana na vha¿we vhanna vhavhili
vha zwigwili. Vhenevho ndi Vho-Andries ¸ethononda vhone vho vha vha tshi
takalela u fha¾a vhengele ¼ihulu ¼a musalauno ngei Dovhoni ngeno Vho-Makhado 20
vha tshi tama u fha¾a khefi khulwane vhukuma i no µo rengisa na mahalwa a
tshikhuwa.

Nga ¿wedzi wa Fulwi havha vhanna vhavhili vha vhuya fhano Venµa vha µa vha
wana dzithendelo dza mabindu avho ho fanelaho vha dzi wana. Nga murahu ha
mu¿we ¿waha nga ¿wedzi wa Fulwi hafhu zwifha¾o zwa a¼a mabindu zwa vha 25
zwo no fhela u fha¾iwa nahone nga wonoyo ¿wedzi zwa thoma u vhambadza. Nga
itsho tshifhinga ndi musi Dovhoni ho no vha na miraga ya fumi-¾hanu. Zwa ita
uri miµi yo¾he i vhe fui½a yo ¾angana na ya kale.

Vhanna vhenevha vha dzi¾hundu vho ½angana na vhalala vha vhumba khoro
yavho ya u tshimbidza mafhungo a muvhunduni wa havho. Khoro ya hone yo vha 30
i tshi shuma nga Swondaha nga masiari.

                                                                       [Ndima ya 7]

9.1      Mafhungo e na vhala a ola Vho-Lugisani sa muthu-µe buguni iyi?                         (2)

9.2      Vhalani mitaladzi ya 6–7: 'Kha vhenevho ... pfulutshele Dovhoni'.

         ¹alutshedzani uri izwi zwo thusedza hani u anetshela zwa phanµa
         mafhungoni a nganea iyi?                                                               (2)

9.3      Ndi tshini tshi vhangaho khuµano          vhukati   ha   Vho-Lugisani        na
         Vho-Mandiwana na lugwada lwavho?                                                       (2)

9.4      Siangane ya kutshilele kwa Vho-Lugisani yo ¾u¾uwedza hani tshipikwa
         tshavho tsha u bveledza shango ¼a Dovhoni?                                             (2)

9.5      Mafhungo e na vhala a bvukulula hani vhuµipfi ha Vho-Lugisani zwi tshi
         kwama shango ¼a Dovhoni?                                                               (2)

9.6      Ndi zwifhio zwine mu¿wali wa bugu iyi a tama ri tshi guda nga vhutshilo
         ha Vho-Mandiwana na khonani dzavho?                                                    (2)

9.7      Thaidzo ya muanewa dendele ni vhona yo tandululea nga nµila-µe buguni
         iyi? ¹anµavhudzani phindulo ya½u.                                                      (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      16                                   DBE/2016
                                        SCE

9.8      Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Mphaga sa ¾hoho ya shango buguni
         iyi ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u.                                             (3)

9.9      U farwa ha Tshammbenga ho vha na masiandaitwa-µe kha Vho-Mandiwana
         na khonani dzavho?                                                                  (2)

9.10     U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona kutshilele kwa vhafunzi
         Vho-Mamidze ku tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani muhumbulo wa½u.                      (2)

9.11     No vha ni tshi nga itani arali no »iwana ni khonani ya Vho-Mandiwana na
         ¾hama dzavho? Khwa¾hisedzani muhumbulo wa½u.                                        (3)
                                                                                             [25]

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

Fhindulani MBUDZISO 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 11 (mbudziso
pfufhi).

MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA (MBUDZISO NDAPFU)

Mu¿wali a re na vhutsila ho dziaho u a kona u shumisa kutshilele kwa vhaanewa u
bveledza khuµano buguni yawe.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo
kutshilele kwa Mawela u bveledza khuµano buguni iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                        [25]

MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho
khao.

TSHIBVELEDZWA TSHA C

·i¿we µuvha Tshimangadzo a tshi vhuya tshikoloni, a dzhena o tou sinyuwa
vhukuma. A tshi dzhena afha hayani, o wana mme awe vho dzula ngomu nµuni.
Vha khou endela u ita zwa u µirungela zwithu zwavho. Ene o ri u dzhena nµuni a
mbo µi fhirela kamarani yawe he a swika a tou µiposa mmbeteni e tshovho!

Khuvha a tshi fhira afha he mme awe vha dzula hone o fhira na u amba kana u 5
vha lumelisa zwaho a songo hu ita.

'Ai! Tshimangadzo ¿wananga, mulandu ndi mini ni tshi pfuka sa ni no nga a no
ngo vhona muthu? Ho tou tshinyala mini ½amusi? No dinwa nga nnyi?'
'A hu na,' Ndi ene Tshimangadzo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                                      DBE/2016
                                           SCE

'Ni a zwifha ¿wananga, n½e ni khou ri inwi a thi ni µivhi-shu? Ipfi ¼a½u arali ¼o 10
takala ¼i a pfala, zwino ½amusi ipfi a ¼o ngo thanya. Musi no takala ndi tou ni
vhona na musi ni tshe kule. Zwino kuambele kwa½u a ku khou n¾anzwa lini.
ºwananga, iµani ni mmbudze zwo ni dinaho. Ngoho ½amusi ni khou sokou
sinyuwa, a ni µivhi zwauri ndo ri u vhona makole haya nda mbo µi tou ni bikela
µombo¼o nda ni itela na swobo ya marambo. Ngavhe ni tshi µivha uri ndi ni funa 15
hani ¿wananga, no vha ni sa nga µo lenga u mmbudza zwine zwa khou ni dina.'

Tshimangadzo ha ngo tendela mme awe uri hu na zwo mu dinaho lini. Mme vha
tshi vho pfa a tshi ri ¼ene¼o µombo¼o ¼ine vha µivha a tshi ¼i funesa ha khou ¼a, vha
mbo µi takuwa vha ya henengei kamarani hune a khou amba e hone. Vha tshi
khou µi mu vhudzisa vha tshi ya phanµa, a mbo µi ¾hukhula tshililo tshihulu. 20
Vho-Maemu vho mu kwengweledza vha sokou vhuya vha amba zwino na zwi¼a
vha tshi ri mbilu yawe i we uri a kone u vha toololela zwine zwa khou mu dina.
Nangoho nga murahu o vhuya a fhumula a kona u toolola.
'Mmawe, mafhungo ane nda khou lilela one a si anga lini,' a tshi ralo u khou
fekemula.                                                                             25

'Zwino a si a½u ¿wananga, ni khou lilela mini ngauri a si a½u?'
'Ndi khou lila ngauri a kwama vhone mmawe.'

                                                                          [Ndima ya 6]

11.1     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾ana hani mvumbo ya Vho-Maemu sa
         muanewa?                                                                                  (2)

11.2     Vhalani mutaladzi wa 27: 'Ndi khou lila ... mmawe'.

         ¹alutshedzani uri izwi zwi thusedza hani u anetshela zwa phanµa
         mafhungoni a nganea iyi.                                                                  (2)

11.3     Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha Vho-Maemu na Mawela?                          (2)

11.4     Siangane ya kutshilele kwa Mawela sa mutshudeni wa yunivesithi i
         ¾u¾uwedza hani nyimele ine a µiwana a tshi vho ¾oµou fhisela Vho-Maemu
         nµuni?                                                                                    (2)

11.5     Mafhungo e na vhala a anana/tshimbilelana hani na mudzedze wa
         tshifhinga?                                                                               (2)

11.6     Ndi zwifhio zwine mu¿wali wa bugu iyi a tama ri tshi guda nga kutshilele
         kwa Mawela?                                                                               (3)

11.7     Thaidzo ya Mawela ni vhona yo tandululea nga nµila-µe buguni iyi?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                                  (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       18                                 DBE/2016
                                         SCE

11.8     Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Ramasunzi sa ¾hoho ya muµi buguni
         iyi ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u.                                            (3)

11.9     Vhu¾anzi ha vhafunzi Vho-Sedzani ho thusedza hani u bveledza magumo a
         ¼ishandi nganeani iyi?                                                             (2)

11.10    U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona zwo tea naa uri Mawela a vhuye a
         dzhie ¼iga ¼a u ¾oµa u fhisa muµi wa Vho-·ialama nga mulandu wa
         mafhungo a u humbulela? Tikedzani phindulo ya½u.                                   (2)

11.11    Arali no vha ni khonani ya Vho-Sara no vha ni tshi nga vha eletshedza
         mini no sedza mafhungo a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                      (3)
                                                                                            [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                      25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      19                                    DBE/2016
                                        SCE

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi

Fhindulani MBUDZISO 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 13 (mbudziso
pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         HA U TSA NDI HA U GONYA: (NA ZWONE ZWI A
                        DINA) (MBUDZISO NDAPFU)

Dzi¿we dza thikho/¾hoµea dza µirama ndi u gudisa na u mvumvusa vhathu nga
milaedza i wanalaho khayo.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani milaedza mihulwane ine ya ¾aniwa
nga mafhungo a µirama iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 13:         HA U TSA NDI HA U GONYA (MUTSHUTSHU)
                        (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA D

NTSHAVHENI: (E e¾he) Yaa, vhutshilo vhu a konµa. Alice ndi u n¾ala izwi
            zwithu. Ndo no ya lunzhi khae ndi tshi luvhelela zwi khou sea
            zwi tshi ¾anama. Hu dina hezwi zwine a si vhuye a sumbedza u
            sinyuwa. Arali o vha o sinyuwa ndo vha ndi tshi µo ri mbiti dzi
            tshi wa u µo vhuya. Zwino u tou amba na n½e sa muthu mu¿we 5
            na mu¿we. Funzani o amba ngoho, ndi hone ndo µiitani. Ndi
            vho fana na vha¼a vha¾hannga vha no ¾wa vha tshi pandela
            vhasadzi. Na n½e ndo vha ndi tshi khou ita zwiswa ngoho, Steve
            na Khakhathi ndi vhathu vha u thetsheleswa lini. Zwino ndo
            µishuma dambi ¼ihulu khezwi. Hou¼a ¿wana o vha o nndugela 10
            n½e nda tamba ngae. U tou takadza uri a si µabaµaba lune a nga
            gidimela u funa mu¿we muthu. Zwino ndo sokou µiita swina na
            u¼a mu¾hannga Matibe. Kani-ha ndi nga ya khae khamusi u µo
            amba na Alice? Hai, hezwo zwi nga si ite-vho lini. Kha ndi
            pfumbise ¼ene¼i ¼a Funzani. Tenda ndo no µi vha nµilani. Ene 15
            kha founu u pfala a si tshe na nndwa na n½e lini.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                                    DBE/2016
                                           SCE

                   Nahone afhu o tenda u ya kha Alice. Ndi tsumbo ya uri o
                   mpfarela. Na moµoro wawe zwi no takadza khoyu wo paka
                   henefha hayani. Zwi sumba uri u hone. Areµi tenda ndo swika
                   ndi µo pfa ngae. Arali zwo tshimbila kha Alice, muya wanga ndi 20
                   µo pfa wo rula. Yo, khezwi ni tshi nga no tou nndindela?

FUNZANI:           Ndo vha ndo dzula henefha masofani zwino ndi khou µi vhona
                   moµoro wa½u u tshi khou ima. Na n½e a si kale ndo swika lini.
                   Hezwi¼a ni tshi khou founa kha se¼u¼a ndo vha ndi siho fhano
                   hayani. Ndi khou bva ngei he na nthuma. Ndo vho tou mu 25
                   tevhela mushumoni zwa vho ita uri ndi vhuye nae.

NTSHAVHENI: U ri goloi yawe i ngafhi?

FUNZANI:           U ri yo ya giratshini yo iswa nga khaladzi awe.

NTSHAVHENI: Zwino u ri mini? Zwi µo ita?

FUNZANI:           Ya, hou¼a muthu o dinalea Ntshavheni. Fhedzi ndo lingedza 30
                   zwi tou nga zwi µo ita.

NTSHAVHENI: U ri u µo vhuya? A nga vhuya lini?

FUNZANI:           Ni khou dina u nkanga ndi tshi kha µi amba. U pfesesa o
                   pfesesa. Na uri ni khou humbela pfarelo o zwi ¾anganedza
                   fhedzi u ri a nga si vhuye a sa athu amba na inwi mu½e wa 35
                   mafhungo. U ri hu na zwinzhi zwine na tea u dzudzanya.

                                                                     [Lu¾a 1 Bono V]

13.1     Mafhungo e na vhala a ola Ntshavheni sa mubvumbedzwa-µe?                                (2)

13.2     Ndi tshipiµa tshifhio tsha puloto tsho ¾aniwaho nga mafhungo aya?                       (2)

13.3     U amba e e¾he ha Ntshavheni hu dzumbulula lushaka lufhio lwa khuµano?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                                (2)

13.4     Ndi ngafhi hune Ntshavheni a fhambana hone na Funzani mafhungoni a
         µirama iyi?                                                                             (2)

13.5     Mafhungo a µirama iyi a bvisela hani khagala vhuµipfi ha Alice?                         (2)

13.6     Mafhungo a mu¾a wa Ntshavheni na Alice a anana/tshimbilelana hani na
         mudzedze wa tshifhinga? ¹alutshedzani.                                                  (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       21                                   DBE/2016
                                         SCE

13.7     Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali wa µirama iyi a tama u u
         bveledza? Tikedzani phindulo ya½u.                                                   (2)

13.8     Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani Ntshavheni uri a µiwane e
         kha nyimele ine a vha khayo? Tikedzani phindulo ya½u.                                (2)

13.9     Mafhungo e na vhala a kwama hani ma¾hakheshandwa a µirama iyi?
         Tikedzani phindulo ya½u?                                                             (3)

13.10    Ni vhona kutshilele kwa Vho-Alice na nµila ye vha µifara ngayo buguni iyi
         zwi tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani phindulo ya½u.                                   (3)

13.11    U ya nga ha inwi, ni vhona muvhuso u tshi khou ita zwo linganaho kha
         fhelisa u tambudzwa ha vhafumakadzi? Tikedzani muhumbulo wa½u.                       (2)
                                                                                              [25]

MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe

Fhindulani MBUDZISO 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 15 (mbudziso
pfufhi).

MBUDZISO YA 14: MILOMO YA ¸UKALA (MBUDZISO NDAPFU)

Dzi¿we dza thikho/¾hoµea dza µirama ndi u gudisa na u mvumvusa vhathu nga
milaedza i wanalaho khayo.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani milaedza mihulwane ine ya ¾aniwa
nga mafhungo a iyi µirama.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         22                                  DBE/2016
                                           SCE

MBUDZISO YA 15: MILOMO YA ¸UKALA (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA E

VHO-RAºWEDZI:              Ee! Mafhungo ndi a ¿wana wavho hoyu Ntshengedzeni.

VHO-BUKUTA:                Ntshengedzeni onoyu ¿wananga? Hu khou pfi ho itea
                           mini kha ¿wananga?

VHO-RAºWEDZI:              Ntshengedzeni onoyu ¿wana wavho.

VHO-BUKUTA:                Hu khou pfi o ita mini?                                      5

VHO-RAºWEDZI:              Ha, u ya nga u vhona hanga zwithu kha Ntshengedzeni a
                           zwi tsha tou tshimbila zwavhuµi u fana na zwi¼a kale.

VHO-BUKUTA:                N½e a thi khou vha pfesesa. Vha khou amba u tshimbila
                           zwavhuµi nga nµila-µe? Kani u vhonala sa muthu o
                           thithiseaho muhumbuloni?                              10

VHO-RAºWEDZI:              A zwo ngo tou ralo mu½e wanga. Mudedekadzi
                           Vho-Ramuntswu kha vha µo ¾alutshedza zwauri hu khou
                           bvelela mini.

VHO-RAMUNTSWU:             Ndo livhuwa. Zwiitwana zwa Ntshengedzeni ano
                           maµuvha ngoho a zwi khou vhuya zwa pfesesea na 15
                           luthihi. A zwi konµi kha Ntshengedzeni uri u wane o
                           eµela kia¼asini ngeno vhadededzi vha tshi µi vha vhukati
                           na u funza. Kana wa ri u tshi mu vhudzisa mbudziso a
                           tou tshenuwa. Khamusi a fhedza nga u amba zwithu zwa
                           thungo-thungo zwi sa elani na zwine zwa khou funziwa. 20
                           Tshi¿we tshifhinga u tou wana muvhigo une wa khou
                           bva kha vha¿we vhana vha tshikolo vha tshi khou
                           ¾alutshedza zwauri Ntshengedzeni u khou sokou lila e
                           e¾he. Zwino ri½e sa vhadededzi hezwi zwithu a zwi khou
                           vhuya zwa ri fara zwavhuµi na luthihi. Ri khou vhona 25
                           hoyu ¿wana a na thaidzo i sa takuwi.

VHO-RAºWEDZI:              Ro lingedza nga nungo dzo¾he uri ri pfe thaidzo yawe.
                           Zwo¾he zwo sokou sea zwi tshi ¾anama. Ndi ngazwo vha
                           tshi vhona ro vhuya ra tou iwe vhabebi vha ¿wana ni
                           µivhe zwine ra khou ¾angana nazwo.                    30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         23                                   DBE/2016
                                           SCE

VHO-BUKUTA:                Zwino vhoiwe arali ¿wana o tou landula ene mu½e a ri
                           ha na thaidzo, vhoiwe zwi ni vhavha ngafhi?

VHO-RAºWEDZI:              A si mafhungo a u vhaisala fhethu lini. Sa mudededzi o
                           imelaho vhubebi musi vhabebi vha fhano tshikoloni, n½e
                           ndi vhona zwo tea u ita ndilomuthathe kha u alusa 35
                           havha vhana.

VHO-TAKALANI:              Hafho vha khou amba ngoho vhophirisipala. ºwana ndi
                           washu ro¾he.

VHO-BUKUTA:                Vhathu kha vha litshe u ¾wa vha tshi sudzunganya
                           ¿wana o µiawetshela. Vhoiwe ni khou dinwa ngani arali 40
                           o awela?

VHO-TAKALANI:              Hai! Nandi khotsi a Tsumbedzo! Ri nga si ri ¿wana o
                           awela ngeno o eµela ki¼asini. Vha pfa e mafhungo eneyo
                           ane vha khou amba?

VHO-BUKUTA:                N½e vhathu kha vha humise zwanµa kha ¿wananga. Ha 45
                           lwali hoyu ¿wana! Na luthihi ha lwali! Ndi a zwi µivha
                           n½e (Vha tshi vhudzisa Ntshengedzeni) Nandi u khou
                           lwala iwe?

NTSHENGEDZENI:             (O kotamela fhasi) Hai.

VHO-BUKUTA:                Vhathu musi ni khou zwi pfa a tshi khou tou µiambela 50
                           ene mu½e a tshi ri ha lwali? Zwino vhoiwe ni khou mu
                           imeledza ni tshi mu vhofha zwi¾ambuko uri a vhuye a
                           tende zwauri u a lwala. U ri u tenda vhoiwe na wana
                           mini? Hu khou itea mini afha fhethu?

                                                                     [Lu¾a 2 Bono II]

15.1     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ola Vho-Buku¾a sa mubvumbedzwa-µe?                     (2)

15.2     Ndi tshipiµa tshifhio tsha puloto tsho ¾aniwaho nga mafhungo aya?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                               (2)

15.3     Kha mafhungo e na vhala ndi lushaka lufhio lwa khuµano lwo ¾aniwaho?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                               (2)

15.4     Vhalani mutaladzi wa 49: '(O kotamela fhasi)'. Sumbedzani uri ndi ngani
         mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi.                                (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       24                             DBE/2016
                                         SCE

15.5     Mafhungo a µirama iyi a bvisela hani khagala vhuµipfi ha Tsumbedzo nga
         ha kutshilele kwa khotsi awe?                                              (2)

15.6     Bviselani khagala nµila ye mu¿wali a ¾ana ngayo aironi ya µirama
         mafhungoni a bugu iyi.                                                     (3)

15.7     Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza kha
         µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                       (2)

15.8     Siangane na fhethuvhupo zwi thusedza hani Vho-Takalani uri vha sa kone
         u vhona zwine zwa khou bvelela kha Ntshengedzeni? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                      (3)

15.9     Mafhungo e na vhala a ¾u¾uwedza hani ma¾hakheni a µirama iyi? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                             (2)

15.10    Ni vhona kutshilele kwa Ntshengedzeni na nµila ye a µifara ngayo
         mafhungoni a buguni iyi ku tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                      (3)

15.11    U ya nga ha inwi, ni vhona mulayo wa shango u tshi khou ita zwo
         linganaho na kha u tsireledza vhana? Tikedzani phindulo ya½u.              (2)
                                                                                    [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:              25
                                                         MARAGAGU¹E:                80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2016/b6d3c117-14ad-4f8b-b18f-ee30720ee58e) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2016/5bfd01a3-ffdd-4974-bdbc-82b3156fa563) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016/3e2c95e6-b21c-438a-908c-aeeae24dedef) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016/0031610b-eef2-4ee2-bb41-4f13d20fea15) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2016-memo/1b3b39c2-2611-4b39-a1d9-25e139468427) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2016-memo/30fe0fde-99f2-477b-a625-eb392d7869e2) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
