# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2019 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the NSC May June 2019, 27 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: NSC May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC May June · 2019 · tshivenda. Memorandum, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0) — QP · 2019 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                          2019

                            TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

                                                                           MARAGA: 80

                     Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 27.
                                           .

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

•    Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
•    Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
     khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
•    Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
     vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
         bugu/¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha
         vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we,
         tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
         tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make
         sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea:
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         3                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

8.       Mbudziso pfufhi:
         Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
         vha songo ½ea nda¾iso.

9.       Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana
         kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
         kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

10.      Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
         MBUNO/KUHUMBULELE           KWAWE.      Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/
         ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi
         avhelwaho maraga.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         4                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO VHONWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei:
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 6–7
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 4–5
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 0–3

'MULONDO WA LUFU' – WMR Sigwavhulimu

-   Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa
    tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso iyi. Vhupfiwa ha
    vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga kunyanyutshele na kupfesesele
    kwavho kwa tshirendo.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
    mbudziso iyi.

Marangaphanµa

Muhumbulo ndi zwine murendi a tama u zwi ¾ahisa/u bvisela khagala kha vhavhali
nga tshirendo tshawe. Ndima/Tshitanza tshi vhumbwa nga mitaladzi/vese hu tshi
tevhekanywa mihumbulo yo fhambanaho uri i vhofhekane. Murendi u shumisa
ndima/zwitanza u bveledza muhumbulo muhulwane wa uri vhathu vha khou
fhelela/fela migodini nga nµila i pfisaho vhu¾ungu vhukuma.

Mbuno

Ndima/Tshitanza tsha 1:
- Murendi u pfela vhu¾ungu vhashumi vha migodini vhe vha lovha nga u tsigwa nga
  matombo na tshipfundamuya musi mugodi wa Kitwe u tshi dilika. Murendi u
  vhaiswa ngauri mimuya ya vhashumi avha i shaya vhuawelo na mulalo, naho i tshi
  lila u wana hune ya nga awela hone.

Ndima/Tshitanza tsha 2:
- Murendi u pfela vhu¾ungu vhanna vhane vha khou ¾avha mikosi nge vha
  hahedzwa ngomu mugodini wa Kitwe. Mikosi yavho ho vha u rabela hu ¾oµaho u
  awedzwa hu sa wanaleiho. U rabela havho ho livhiswa kha vhanna vhe vha fa vho
  vhofha ¼ithihi ¼a u fukula malasha ane a µo thusa vha re na ¾hoµea khulu yao.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         5                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Ndima/Tshitanza tsha 3:

- Murendi u sumbedza uri vhutshilo hashu vhu zwanµani zwa Mudzimu. Mudzimu
  u a ri lamulela a dovha hafhu a tenda lufu lu tshi ri swikela. Vho no lovhaho na
  vhane vha kha µi µo lovha hu µo vha u khunyeledza zwo teaho u itea. Lufu ndi
  mulayo wa Mudzimu kha zwo¾he zwi tshilaho, u sumbedzaho uri zwo¾he zwi
  tshilaho zwi µo fa.

Ndima/Tshitanza tsha 4:

- Murendi u sumba uri lufu a lu koni u pilea kana u tinyea, ngauri zwa ralo ri µo
  vha ri tshi khou hanedza tsiko yashu. Tshi ri vhaisesaho ndi vhu¾ungu he vha vhu
  pfa nga u pwanyiwa musi mugodi u tshi dilika. Zwone ndi zwauri tshi¿we na
  tshi¿we tshi tshilaho tshi fhedza nga u fa.

Magumo

Murendi o kona u shumisa ndima/zwitanza u bvisela khagala muhumbulo
muhulwane wa uri vhutshiloni a hu na a langaho lufu, tshashu ndi u zwi ¾anganedza
na u pfelana vhu¾ungu.                                                                           [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

RI BVA KULE – NM Musehane

2.1      Murendi u khou ¾o»a u sumbedza u kon»eliwa ha muthu musi a tshi ¾o»a u
         wana n»ivho/a zwo ngo leluwa, fhedzi ra fhedza ro bvelela.√√                            (2)

2.2      Murendi u khwa¾hisa uri zwe a swikelela u bva vhu¾ukuni o zwi wana zwi
         tshi kon»a vhukuma.√√                                                                   (2)

2.3      Muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bveledza ndi wa uri zwi
         dzhia tshifhinga tshilapfu uri muthu a bvelele/bveledze/vuledze zwithu
         zwine a tama u zwi swikelela.√√                                                         (2)

2.4      Tshifhinga ndi tshone tshi langaho/laulaho u bvelela/konadzea ha zwithu
         zwo¾he vhutshiloni/Zwi dzhia tshifhinga uri zwithu vhutshiloni zwi bvelele
         nga nµila ine zwa bvelela ngayo.√√                                                      (2)

2.5      Ee, ngauri muthu ha ri u bebwa a mbo µi vha muthu muhulwane, na µaka,
         zwimela/miri a zwi ri u mela zwa mbo µi dalafhadza shango, hu muthu, hu
         maµaka zwo¾he zwi dzhia tshifhinga uri zwi aluwe.√√                                     (2)
                                                                                                 [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         6                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'·O TSHA' – NE Phaswana

3.1      Murendi u tama ri tshi pembelela mbofholowo yo »aho nga u fhela ha
         muvhuso wa tshi¾alula.√√                                                                (2)

3.2      Ipfi 'mulilo' ¼i sumbedza u konµa/lemela ha zwithu. Afho he ¼a shumiswa
         hone murendi u ¾oµa u sumbedza uri afho tshi¾angadzimeni ndi he vhunzhi
         ha vhalwelambofholowo vha fhedza tshifhinga vhe hone vha tshi khou
         konµisela muvhuso wa tshi¾alula/vha u pfisa vhu¾ungu, izwo zwo vho
         kunda muvhuso uyo u zwi thivhela/ka¾udza.√√                                             (2)

3.3      Murendi u khou ¾oµa u khwa¾hisedza dakalo ¼ine a vha na¼o ¼a u pembelela
         mbofholowo yo waniwaho nga vharema vha ¼ino shango.√√                                   (2)

3.4      Vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu.√ Murendi afho kha vese/mutaladzi u
         sumbedza uri vharema vho vhaiswa vhukuma nga tshi¾alula.√                               (2)

3.5      Ee/Ndi a tendelana nakwo. Ngauri vhalwelambofholowo vhe vha vha vha
         tshi dzhiiwa vhe vhathu vha songo lugaho, ndi vhone vhane vha khou fha¾a
         shango hu si na u shuluwa ha malofha.

                                             KANA

         Hai/A thi tendelani nakwo. Ngauri vha¿we vhalwelambofholowo vho
         shanduka, n¾hani ha u fha¾a shango vhone vha vho tou ri tswela/homboka
         lupfumo lwa¼o/lwa vhashai nga tshan»anguvhoni/vhua»a.

         [Maraga MBILI kha mbuno i pfadzaho.]√√                                                  (2)
                                                                                                 [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'RAMAREMISA' – Z Mutsila

4.1      Ndi thendokhoµi/tshikhoµo/vhurendi ha sialala/tsiavhafu.√ Murendi u
         khou renda/kho»a nga ha u dzheniswa ha Ramaremisa vhuhosini vhunga e
         ene mu½e waho.√                                                                         (2)

4.2      Ndi onomatopia.√ Murendi u khou sumbedza kulilele kwa lufhalafhala na
         kwa tshigidi nge a ½ea maipfi a sumbedzaho/¾anaho mubvumo/muungo
         wazwo.√                                                                                 (2)

4.3      Ndivho ndi ya u sumbedza uri vhuhosi vhu naka u vhangiwa, naho hu tshi
         nga vha na u shuluwa ha malofha, fhedzi mu½e waho u vha ene a no fhedza
         o dzhena.√√                                                                             (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         7                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

4.4      Mutevhetsindo ndi wa u ¾avhanya,√ murendi u takalela u dzheniswa ha
         Ramaremisa vhuhosini.√                                                                  (2)

4.5      Ee/Ndi vhona zwo tea. Ngauri ndi mvelele ya Tshiven»a uri vhuhosi vhu
         vhangiwe uri hu wanale ene-ene o teaho tshidulo tsha vhuhosi. Mahwasane
         ndi ene ane a µivha nnµu yo tewaho nga vhukoma ha Luaname, lune ha tea
         u dzhena muthihi wa vhana kha vhatukana vha ·igegise.

                                             KANA

         Hai/A zwo ngo tea u ralo. Ngauri makhadzi na makhosimunene vha tea u
         dzudzanya n½du ya vhuhosi hu si na vhulu¾a na vhumbulu u itela uri hu si
         vhe na mivhango.
         [Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.] √√                                                      (2)
                                                                                                 [10]

                                           NA

VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'TSHELEDE' – W Silidi

5.1      Murendi u ¾oµou bvisela khagala uri tshelede i a »isa/bveledza lukuna kha
         muthu.
         [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√                                                        (2)

5.2      Ndi ¼iedzamuthu/¼ifanyamuthu.√ Ngauri tshelede i khou dzhiiwa sa muthu
         ya itiswa nyito sa muthu a tshilaho.√                                                   (2)

5.3      Murendi u shumisa pharadokisi iyi (maipfi mavhili ane a hanedzana) u
         sumbedza uri tshelede i na zwivhi na zwivhuya kha lushaka.√√                            (2)

5.4      Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala ndi wa uri
         naho tshelede hu na zwinzhi zwine ya thusa ngazwo, u vha nayo zwi na
         masiandaitwa mavhi manzhi vhutshiloni ha vhathu.√√                                      (2)

5.5      Ee, ndi a vha pfela vhu¾ungu, vhana arali vha si na khotsi vha sala vha tshi
         tambula ngauri hu vha hu si na muthu ane a µo sala a tshi vha unµa,
         nahone a hu na tshi na ndeme u fhira mubebi/khotsi mu»ini.
         [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√                                                        (2)
                                                                                                 [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                           30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         8                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: NGANEA

NANDI NDI SHENGA?– NE Sigogo

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA?– MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
                        mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
    mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Khuµano ndi u sa pfesesana/anµana vhukati ha vhabvumbedzwa kana u lwa ha
mihumbulo kha mubvumbedzwa ene mu½e. Hu na khuµano ya nnµa na ya ngomu.
Khuµano ya nnµa i vhonala nga tsemano kana nndwa dzine vhathu vha tou farana
nga zwanµa ngeno ya ngomu i tshi vha hone vhukati ha muanewa ene mu½e.
Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane muṅwali a vha shumisa u bveledza bugu
yawe.

Mbuno

Kha iyi nganea hu na hunzhi he vhabvumbedzwa vho fhambanaho vha ¾u¾uwedza
na u bveledza khuµano.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         9                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Khuµano vhukati ha Vho Madilaga na Vho Luvhani.

-   Vho Madilaga vha halifhela Vho Luvhani nge vha vha vha khou vha vhudza uri
    ngei kiliniki vho vhudzwa u pfi vho vhifha muvhilini.
-   Vho Madilaga vha kwasha khaphu ye vha vha vha khou nwa ngayo tie. Vha
    vhudza Vho Luvhani uri vha µo vha ita zwe vha ita khaphu. Vho sinyuswa nga
    musi Vho Luvhani vha tshi vha vhudza uri Vho Tshianeo khonani yavho vha na
    lutshetshe. Musi Mutshutshu a tshi vhudzisa mme awe uri vha µo ya vha renga
    lini mu¿we ¿wana, Vho Madilaga vha a dzhenelela vha tshi fhindula nga u tou
    goµa mufumakadzi wavho uri muthu a no beba vhana vhanzhivhanzhi ha ngo
    takala zwavhuµi ¾hohoni.
-   Tsemano yo vha hone musi Vho Luvhani vha tshi amba uri zwa lwendo lwa u ya
    Durban musi zwikolo zwo vala a zwi nga vhi hone ngauri ndi u tambisa tshelede
    na uri Lufuno u tea u ya theshiari.
-   Vho Luvhani vha vhudzwa u pfi vha ngalangadze mihwalo nga mukalaha ngauri
    vhone a vha tsha ¾oµa lutshetshe. Izwi zwi sinyusa Vho Luvhani vha fhedza vho
    ¿ala vha ¾uwa.
-   Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani vhe vha vha vha tshi khou vha vhudzisa
    uri dzina ¼a ¿wana ¼i nga pfi nnyi.
-   Vho Madilaga vha gungulela Vho Luvhani nge vha beba ¿wana a na ¼ino.
-   I¿we khu»ano i vha hone musi Vho Luvhani vha tshi vhudza Vho Madilaga uri
    Vho Ana vho vha vha khou sema ¿wana wavho uri ndi shenga, Vho Madilaga
    vha vha halifhela vha ri zwa uri Tshifhiwa ndi shenga zwi khou bvuma shango
    ¼o¾he lune vhone a vha zwi dzheni.
-   Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani uri vha µiita munna nge vha vhidza
    mu¾angano khathihi na u amba nga ¿wana wavho Tshifhiwa a no khou kolewa
    uri ndi shenga.

Khuµano vhukati ha Vho Muvhi na Vho Madilaga.

Vho Muvhi vha kaidza Vho Madilaga musi vha tshi khou sengiswa nga ha u sa
tikedza mufumakadzi kha u µihwala hawe uri kha vha lindele ¿wana a tshi bebwa
vha konou mu rema nga banga.

Khuµano vhukati ha Vho Ana na Vho Luvhani.

Vho Ana vha semana vha tshi ri ¿wana wavho a songo vha o lu¿wa nga shenga nge a
vha a khou lilela mupopi wa Tshifhiwa musi vha khou tamba vho¾he.

Khuµano vhukati ha Vho Madilaga na Vho Mainganye.

Vho Madilaga vha se¿wa nga khaladzi avho uri ndi vhone vhane vha khou
µikwashela mu¾a nga u sa tikedza mufumakadzi wavho.

Khuµano vhukati ha Vho Ana naVho Mboneni.

Vho Ana vha sema Vho Mmboneni nge vha ri musi vha tshi vha vhudzisa uri ndi
vhonnyi vhe vha vha vho µa muµini wa Vho Madilaga vha si vha fhindule zwavhuµi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         10                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Khuµano vhukati ha Vho Ana na Vho Madilaga.

Vho Ana vha sema na u pomoka Vho Madilaga vha tshi ri mmbwa dzavho dzo
vhulaha zwibudzana zwavho.
Vho Madilaga vha vhudza Vho Ana uri vha songo dzhena muµini wavho ngauri ndi
vhone vho vha itisaho uri vha lwe na mufumakadzi wavho nge vha kolela Tshifhiwa
vha tshi ri ndi shenga.

Khuµano ya ngomu.

-     Tshifhiwa sa ¿wana o aluwaho a tshi vhudzwa zwauri u shenga o vha na mutsiko
      wa u vhengwa na u sa ¾anganedzwa nga vhadzulatsini na vhunzhi ha
      vhadzulapo vhuponi he a bebelwa khaho.
-     Vho Ma»ilaga vha na mutsiko wa u vha na ¿wana wa vhu½a we vha vha vha
      songo mu lavhelela, zwa dovha hafhu zwa ½a½iswa nga u a bebwa e na ¼i½o ¼a
      n¾ha.
-     Vho Luvhani vha vha na mutsiko wa u »iwana vho »ihwala nge vha »ivha uri
      munna wavho Vho Madilaga vha nga si zwi ¾anganedze. Izwi zwi dovha zwa
      ½a½iswa nge na ¿wana a vho bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha lwe zwa ita uri a si
      ¾anganedzwe nga vhathu, vha vho fhedza vho tou pfuluwa.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa u bveledza khuµano. Henefha ndi he a
shumisa vhaanewa vho fhambanaho mafhungoni a nganea iyi.                                         [25]

NANDI NDI SHENGA – NE Sigogo

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA – MBUDZISO PFUFHI

7.1        Mafhungo aya a ¾ana tshipida tsha mathomo a puloto,√ ngauri ndi hune ra
           khou thoma u pfa thaidzo i re hone mu¾ani wa ha Madilaga i vhangwaho
           nga u µihwala ha Vho Luvhani, zwe zwa vha zwi songo lavhelelwa na u
           ¾anganedzwa mu¾ani uyo.√                                                              (2)

7.2        Ndi khuḓano ya nnḓa.√ Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani nge vha vha
           vhudza uri khonani yavho Vho Tshianeo vha na lutshetshe/Vho Madilaga
           vha sema Vho Luvhani vha tshi pfa uri Vho Luvhani vho vhifha muvhilini.√              (2)

7.3        Zwine zwi si ¾anganedzee kha vhutshilo ha Vho Madilaga sa khotsi mu¾ani
           ndi zwi tevhelaho:
           - U vha munna a re na vhudobeleli.
           - U hana vhana vha tshi anda zwi itwa vhasadzi hu si munna.
           - U semana.
           - U vha na mbiti.
           - U ¼a¾edza mufumakadzi wavho musi vho »ihwala.
           [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                      (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.4      U hana u ¾anganedza thumbu ha Vho Madilaga he ra khou hu pfa
         mafhungoni aya ri dovha hafhu ra hu pfa musi ¿wana o bebwa e na ¼i½o.√√                 (2)
7.5      Mu¿wali u ri ½ea ma¾hakheni a musi zwithu zwi tshi thoma u nakela
         Tshifhiwa na mme awe Vho Luvhani. U bveledza ma¾hakheni awe musi
         Tshfhiwa a tshi phasa nga ½aledzi a wana na bazari kha vha ha Mercedes
         Benz ya u ya u guda ngei kha ¼a Germany he a fhedza o wana hone
         mushumo. √√                                                                             [2]
7.6      Muhumbulo muhulwane wa iyi nganea ndi wa u tsivhudza vhokhotsi uri
         vha songo la¾a vhana ngauri vha nga fhedza vhe vhone thikho dza mi»i.√
         Vho Madilaga a vho ngo ¾anganedza Tshifhiwa we a bebiwa e na ¼i½o, a vho
         fhedza o vha ene thikho ya mu»i.√√
         [Maraga NTHIHI kha muhumbulo na MBILI kha thikhedzo.]                                   (3)
7.7      Mu¿wali u tama u tsivhudza uri vhathu vha songo funesa u sokou gidimela
         mafhungo a sa vha kwami, ngauri zwi nga fhedza zwo vha shonisa na u vha
         lu¾anya na mashaka avho.√ Vho Maambavha¿we vho gidimela sibadela u
         vhona ¿wana we a bebwa e na ¼i½o, vha vho wana uri ndi ¿wana wa
         muzwala wavho Vho Luvhani, vha niwa nga ¾honi. √√
         [Maraga NTHIHI kha tsivhudzo na MBILI kha thikhedzo.]                                   (3)
7.8      Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo ya uri sa vhupo ha
         mahayani hune tsheo dza dzhiwa nga khosi, vha re na milandu vha lifhiswa
         nga khoro, ya vha yone n»a¾iso yavho.√√                                                 (2)
7.9      Vho Madilaga ndi munna a si na vhu»ifhinduleli ngauri a vha ¾anganedzi
         ¿wana Tshifhiwa,√ ngeno Vho Luvhani vha tshi dzhia vhu»ifhinduleli ha u
         ¾anganedza ¿wana wavho Tshifhiwa. Vho Madilaga vha na tshi¾uhu ngeno                    (2)
         Vho Luvhani vha na mbilu yavhu»i.√
7.10     Hai/A zwo ngo tea, ngauri:
         - Vho vha vha tshi khou kolela ¿wana wa muhura wavho Tshifhiwa nge
           vha ri ndi shenga.
         - Vha sema mushumi wa Vho Madilaga ane a pfi Vho Mmboneni vha
           songo tshinya tshithu.
         - Vha dzulela u hofhola Vho Luvhani nga u semana khole vha tshi ri
           shenga ¼i »o luma vhana vhavho lune tshilonda tsha hone a tshi nga
           fholi, zwine zwa vha uri a si mafhungo avhu»i
         - Vha pomoka Tshifhiwa uri ndi ene we a vhulaha zwibudzana zwavho.
         - Vha na vhufarafara ha mishonga na u tenda kha dzi¿anga.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                       (3)
7.11     - Ndo vha ndi tshi nga ya u wana ngeletshedzo kha mushumelavhapo.
         - Ndo vha ndi tshi nga vhiga mulandu mapholisani kha vho¾he vhane vha
           kolela ¿wananga.
         - Ndo vha ndi tshi nga vhidza vhathu vhahulwane vha lushaka na
           vhamusanda uri hu tandululwe thaidzo ine nda vha nayo.
         - Ndo vha ndi tshi »o ¾o»a tsivhudzo kha vhoramilayo.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                        (2)
                                                                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         12                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
    Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
    Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
    mbudziso iyi.

ADENDAMU

Marangaphan»a

Khuµano ndi u sa pfesesana/anµana vhukati ha vhabvumbedzwa kana u lwa ha
mihumbulo kha mubvumbedzwa ene mu½e. Hu na khuµano ya nnµa na ya ngomu.
Khuµano ya nnµa i vhonala nga tsemano kana nndwa dzine vhathu vha tou farana
nga zwanµa ngeno ya ngomu i tshi vha hone vhukati ha muanewa ene mu½e.
Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza bugu
yawe.

Mbuno

•   Khuµano ya nnµa
    -   Ho vha na khuµano vhukati ha Maria na mme awe musi vha tshi mu
        vhudzisa nga ha u funana hawe na Vho-Loshani he Maria a fhedza o zwi
        hanedza.
    -   Khu»ano i vha hone musi Aifheli o no wana zwauri Maria o vhifha
        muvhilini, nahone hu tea u vha na ndugiselo dza munyanya. Phambano i
        vha hone musi hu tshi tea u vha na muthu a no µo tshimbidza mafhungo.
        Maria ha tendi Vho-Loshani vha tshi vha vhone mutshimbidzi wa
        mafhungo/½endila ngeno Aifheli a sa imi nae.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         13                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

    -  I¿we khuµano i vha hone musi hu tshi nangiwa µuvha ¼a mutshato. Maria u
       ri mutshato u tea u vha hone nga murahu ha mi¿wedzi mivhili, ngeno
       Aifheli a tshi khou ¾oµa u tshi vha hone nga murahu ha mi¿wedzi mi¾anu.
    - Ho vha na khuµano vhukati ha Vho-Maria na Vho-Aifheli ya uri vha tea u
       dzula ngafhi vhunga Vho-Maria vha tshi tama u dzula ¹hohoyan»ou vha
       tshi shavha mafhungo avho. Vho-Aifheli a vho ngo tenda saizwi vho vha vha
       tshi tama u bveledza shango ¼a havho.
    - Ho vha na khuµano vhukati ha vha lushaka na Aifheli nga mafhungo a uri
       Vho-Loshani vha dzhenadzhena hani kha mafhungo a Tshipate ngeno vhe
       mutsinda.
•   Ho vha na khuµano vhukati ha Vho-Denga na mukalaha Vho-Maduka (vhabebi
    vha Maria) nge mukalaha vha ri vhone a vho ngo vhudzwa ngeno vho vhudzwa
    mafhungo a u kolodwa ha tshelede ya u mala ye ya pfi i µo bva nga murahu.
•   Hu dovha ha vha na khuµano vhukati ha Vho-Maria na Vho-Aifheli musi Vho-
    Maria vha tshi vhudzwa nga ha u funana ha Musatondwa na Rotondwa. Vho-
    Maria vha ri ¿wana wavho a nga si funane na ¿wana wa Vho Loshani ngauri ndi
    mu¾uku. Vho-Maria vha ita na u lidza na tsa¿wa.
•   Fhungo ¼a uri Musatondwa na Rotondwa vha tea u malana ¼i µisa khuµano
    vhukati ha Vho-Loshani na Vho-Aifheli, nge Vho-Loshani vha hana avha vhana
    vha tshi malana ngeno Aifheli ene a tshi ima na ¼a uri vhana kha vha malane.
    Vho-Loshani vho fhedza vho pfuluwa afha Folovho»we nge vha vhona zwithu
    zwo no vhifha.

Khuµano ya ngomu.

•   Hu vha na khuµano ya nga ngomu musi Vho-Loshani vho humbelwa u vha
    mudzudzanyi wa mutshato. Vho-Loshani vha tshi zwi humbula vha wana zwi
    tshi vha kela ma¾ari, nge vha wana vha sa µivhi uri vha ite mini, vhunga vho vha
    vhe kha tshiphiri na Maria tsha u pometshedza Aifheli thumbu iyo.
•   I¿we khuµano yo vha hone musi Maria a tshi humbula uri u khou ita zwithu
    zwo khakheaho zwa u pometshedza Aifheli ngeno o mu lugela. Hezwi zwi
    fhedza zwo mu humbudza na u ya kha mushumelavhapo, a vho tou shavha u
    ¾angana na vhathu vhane vha mu µivha.
•   Maria u vha na khu»ano ya nga ngomu musi a tshi humbula zwe a eletshedzwa
    nga khonani yawe Thikolelwi, nga ha mafhungo awe a u funana na Vho-Loshani.
    Tshi¿we tshi no mu »isela khu»ano ya nga ngomu ndi tsha uri arali a fhedza o
    beba ¿wana a no fana na Vho-Loshani nga vhutswu, u µo tou zwi ita hani
    vhunga Aifheli e mutswuku.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa u bveledza khuµano. Henefha ndi he a
shumisa vhaanewa vho fhambanaho mafhungoni a nganea iyi.                                         [25]

                                         KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         14                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Mafhungo aya a ¾ana tshipiµa tsha mathomo,√ Vho-Loshani ri takuwa
         navho mathomoni a nganea iyi vha na thaidzo ya uri vho gonyisa Maria
         miri ngeno e na mu¾hannga wawe Aifheli ane a vha khonani yavho.√                        (2)

9.2      Ndi khuµano ya ngomu. Afha Maria na Vho-Loshani vhuvhili havho vha na
         thaidzo ya uri vho khakhela Aifheli lune vha vho humbula na u mu
         pometshedza mihwalo yavho.

                                             KANA

         Ndi khu»ano ya nn»a. Maria na Vho-Loshani vha khou ku»ana nga
         ¿wambo wa thumbu i songo lavhelelwaho.
         [Maraga 1 ya lushaka lwa khu»ano, na 1 ya thikhedzo]√√                                  (2)

9.3      - Vho-Loshani vha tshi an»ana na musidzana wa khonani yavho ngeno
           vhone vhe na mufumakadzi wavho.
         - Vho-Loshani vha dovha hafhu vha luka maano a u pometshedza Aifheli
           mihwalo ye vha ita.
         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                        (2)

9.4      Mufhindulano uyu u thusedza kha uri mafhungo e vha luka afha, o vho
         fhedza o bvelela ngei phan»a nge Aifheli a vho tenda u mala Maria sa zwe
         avha vhavhili vha vha vha tshi khou ¾o»a zwi tshi ralo.√√                               (2)

9.5      Mu¿wali u bveledza ma¾hakheni musi zwithu zwo no vhifha tsho¾he, nge
         Rotondwa na Musatondwa vha thoma u funana na u »ivhadza vhabebi uri
         vha vho ¾o»a u malana zwe zwa ita uri tshiphiri tsha Vho-Loshani na Maria
         tshi bvele khagala.√√                                                                   (2)

9.6      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri naho wa ita zwithu wo dzumbama zwi
         fhedza zwo bvela khagala.√ Vhukwila na u sa fhulufhedzea ha Vho-Loshani
         na Maria zwa u pometshedza Aifheli mihwalo, zwo fhedza zwo
         wanala/bvela khagala musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi vho fhedza
         vho malana.√√
         [Maraga NTHIHI kha muhumbulo na MBILI kha thikhedzo.]                                   (3)

9.7      Mu¿wali u tama u eletshedza uri vhathu vha tea u fhulufhedzea kha miano
         yavho ngauri zwa sa ralo u a fhedza wo wela khomboni.√ Maria ho ngo
         fhulufhedzea kha muano wawe na Aifheli, zwo ralo ene o vho ita zwa u
         funana na Vho-Loshani lwe a fhedza o vhifha muvhilini.√√
         [Maraga NTHIHI kha ngeletshedzo na MBILI kha thikhedzo.]                                (3)

9.8      Siangane ya Yunivesithi ya Ven»a hune matshudeni vha bvaho kha
         mivhundu yo fhambanaho vha ¾angana hone nahone vha »ilanga, zwo ita
         uri Musatondwa na Rotondwa vha funane na u tshinyana ngeno vha sa
         »ivhi uri vha vhana vha khotsi muthihi.√√                                               (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         15                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.9      Vho-Loshani a vha fhulufhedzei kha mufumakadzi na khonani yavho,√
         ngeno Aifheli e muthu ane a fhulufhedzea kha mufunwa na mu¾a wawe.√                     (2)

9.10     Hai/A zwi ¾anganedzei.
         - Vho-Loshani a vha fhulufhedzei kha mufumakadzi wavho
           Vho-Josephine.
         - Vho-Loshani vha funana na Maria ane a an»ana na Aifheli ane a vha
           khonani yavho.
         - Maria u funana na Vho-Loshani vha re na mufumakadzi wavho.
         - Maria ha fhulufhedzei kha mu¾hannga wawe Aifheli.
         - Vho-Loshani na Maria vha ita vhukwila ha u pometshedza mihwalo ye
           vha ita kha Aifheli.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                       (3)

9.11     - Ndo vha ndi tshi nga vhudza Aifheli ngoho ya zwo bvelelaho vhukati
           hanga na Vho-Loshani.
         - Ndo vha ndi sa »o luka vhukwila ha u pometshedza Aifheli mihwalo ya
           Vho-Loshani.
         - Ndo vha ndi sa »o tenda u dzhena kha mbingano na Aifheli vhunga
           thumbu i si yawe.
         - Ndo vha ndi tshi »o vhudza ¿wananga ngoho ya uri Vho-Loshani ndi
           khotsi awe wa malofha.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                        (2)
                                                                                                 [25]

                                         KANA

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 10:           KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                          NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
                        mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
    Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
    Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

ADENDAMU
-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
    mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Ndi ngoho uri ma¿walwa a sialala a ri bveledzela vhaanewa vha ndeme nga mishumo
yavho khathihi na u ¾ana lutendo na mvelele dza vhathu, hu tshi katelwa na ngoho
dza vhutshilo dzine ra tea u dzi ¾anganedza. Lungano na tshikhoµo zwo
½ekedzwaho zwi khwa¾hisedza izwi.
Mbuno
•   Nga lungano lwa 'Vho RN Mandela vha vhofholola Afrika Tshipembe' mu¿wali u
    ¾ana zwivhuya na u konµelela zwe Vho Mandela vha ita musi vha tshi lwela
    mbofholowo ya tshaka dzo¾he dza Afrika Tshipembe. Zwi takadzaho na u
    nyanyula ndi zwa uri:
    - Vho Mandela vho vha murangaphanµa a si na tseµa nge vha litsha mushumo
       vho vhusa themo nthihi fhedzi/(mi¿waha mi¾anu).
    - Vho sika tshikwama tshine tsha thusa vhana na u fhaṱa zwiimiswa zwo
       fhambanaho zwa u thusa lushaka sa zwibadela/maongelo.
    - Vho ¾u¾uwedza khangwelano ya dzitshaka na mulalo kha ¼o¾he ¼a Afrika
       Tshipembe.
    - Vho dovha hafhu vha ¾u¾uwedza matshilisano kwao na u ¾honifhana vhukati
       ha dzitshaka, muga hu u thivhela dziphambano.
    - Mishumo yavho yo takalelwa nga ¼ifhasi ¼o¾he nga vhuphara.
    - Vho vha muthu wa ndeme kha ḽino na kha ¼ifhasi ¼o¾he nga u angaredza.
•   Tshikhoµo tsha sialala tsha 'Thovhela Muthuhatho¿wi Rammbuḓa,' murendi u
    ¾ana na u khoµa Vho-Rammbuµa sa murangaphanµa o ¾aluleaho, wa vhuhali.
    - Murendi u bveledza Thovhela uyu e muthu ane a gidima nga maanµa na u
       µipilela nga u tsa nga makumbe o nembelelaho luwani na vhu¾ali ha tsireledzo
       nga u shavhela bakoni misi o tsho¾elwa nga maswina. Ndi muhali wa vhahali a
       µivhaho zwi¾iratedzhi zwa nndwa.
    - Thovhela avha vha bveledzwa vhe khosi i sa levheli vha¿we vhathu, ndi khosi
       ya mulalo, fhedzi vha tou hana u levhelwa.
    - Mvelele na lutendo lwavho zwo µisendeka kha mulalo.
Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa lungano na tshirendo tsha sialala u bvisela khagala
vhungoho ha ¼ikumedzwa ¼o ½ekedzwaho kha iyi mbudziso hu si na u timatima.                       [25]

                                         KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – MBUDZISO
                        PFUFHI

11.1     Ndi lungano lwa tsiko√ ngauri lu khou sumbedza he phukha dza thoma
         hone u wana mitshila.√                                                                  (2)

11.2     Muanetsheli u khou ¾ana tshipi»a tsha mathomele/mvulatswinga√ ngauri
         lungano lu tshi thoma lu thoma nga maipfi a uri 'salungano salungano'
         muga hu u ramba vhathetshelesi uri vha »idzhenise kha lungano lune lwa
         khou ¾o»ou anetshelwa.√                                                                 (2)

11.3     Mubva ha na nzie, nzie dzi khoroni./Tsha kule tshi wanwa nga muhovhi.√                  (1)

11.4     Mbila yo vha i tshi sumbedza u vha na vhubva,√i tshi fulufhela uri i »o
         wana thuso kha dzi¿we phukha u ya nga hu sa fheli,√ a zwi mangadzi
         magumoni a ulwu lungano mbila hu si tshe na na zwe ya wana zwi i
         takadzaho.√                                                                             (3)

11.5     Muanetsheli u tama ri tshi guda uri muthu u fanela u tou »ishumela uri a
         wane zwivhuya a sa lindele thuso i bvaho kha vha¿we vhathu./Vhathu kha
         vha litshe vhubva na u dzulela u itelwa/shumelwa nga vha¿we/Zwivhuya
         zwi tou shumelwa.√√
         [Maraga 2 kha muhumbulo muthihi wo khwa¾haho.]                                          (2)

11.6     11.6.1     Gwavhavha ¼i imela vhathu vhane naho vha tshi khou fhurwa vha
                    nga a vha zwi vhoni, vha dzhia ¼iga ¼i vhavhaho mafhedziseloni
                    vha songo amba/Vhathu vha kon»elelaho u thusa vha¿we/Vhathu
                    vha sa bvafhi.√                                                              (1)

         11.6.2     Mbila yo imela vhathu vha vhubva, vhane vha ¾o»a u shumelwa
                    vho themba u fhuredzela vha¿we/Vhathu vhane vha ¾o»a zwithu
                    zwavhu»i naho vha songo zwi shumela.√                                        (1)

         11.6.3     Ran»evhe tsho imela vhathu vha vhu¾ali vhane vha ½ewa maimo
                    avhu»i ho sedzwa thuso yavho.√                                               (1)

11.7     - Ndo vha ndi tshi »o litsha vhubva nda tevhedza mulanga wa u vha na
           tshumisano na vha¿we vhathu.
         - Ndo vha ndi sa »o rumela muthu u ya mu¾anganoni wa phukha wa u
           phakha mitshila; ndo vha ndi tshi »o tou ya nga n½e mu½e.
         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.].√.√                                                      (2)

11.8     Ipfi 'dyambula'ḽi amba u ¾hukhula luzwa,√ zwi sumbedzaho u vha na
         maanµa mahulu a lushaka lwa Vhalaudzi.√                                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         18                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

11.9     Murero: Khuhu ya phambo a i imbi mutsho.√
                ¹halutshedzo: Mufumakadzi ha vhusi, hu vhusa munna/ha thomi
                 mafhungo.√                                                                      (2)

11.10    Ndi khosi i funwaho na u ¾honifhiwa/huliswa nga vhalanda vhayo, ya
         maanµa, nahone i tsireledzaho lushaka lwayo.√√                                          (2)

11.11    Muhumbulo muhulwane ndi wa u khoµa√/hulisa lushaka lwa Vhalaudzi
         vha Lwamondo, uri lwo shumela lushaka lwa Vhavenµa zwavhuµi nga nµila
         ye lwa sala lwo fha¾ea vhukuma. Tshi ¾ana Vhalaudzi vha Lwamondo vhe
         vhathu vha maanµa, vha si na muvhango, vha vhuluvha.√                                   (2)

11.12    Ee. Nga mvelele na maitele a sialala Vhavenµa vho µowela u ya u vhiga
         mafhungo kha vhadzimu vhavho, hu u sumbedza khuliso na u rerela
         zwidzimu zwavho.

                                             KANA

         Hai. Zwa u rerela zwidzimu a zwi tsha shuma kha ¼ifhasi ¼a zwino.
         [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√                                                   (2)
                                                                                                 [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         19                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:

o   Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o   Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
       Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
       Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
       Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
    mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Mudzedze wa tshifhinga ndi tshifhinga tshe mafhungo a µirama a bvelela ngatsho,
khathihi na u sielisana hatsho. Tshifhinga tshi nga vha tsha kale/musalau¼a kana tsha
zwino/musalauno. Muanewa ndi muthukhumbulelwa/mubvumbedzwakhumbulelwa
ane mu¿wali a ¾ana kutshilele kwawe a tshi itela u bveledza mafhungo a »irama
yawe. Kutshilele, kuhumbulele na lutendo lwa vhathu zwi langwa nga tshifhinga.

Mbuno

Mafhungo a µirama iyi a khou bvelela kha tshifhinga tsha zwino/musalauno.
Vho-Mari¾a ndi mufumakadzi ane a khou tshila kha tshifhinga tsha zwino hune
vhabebi vha lema vhana nga zwine vha vha nazwo, khathihi na mbofholowo i re
hone.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

-   Vho-Mari¾a vho vha vha tshi shuma mishumo ya hayani ngeno ¿wana wavho
    Mashudu o tou dzula a sa iti tshithu ngauri vho vha vho mu lema. Vhana vha
    vhasidzana ri lavhelela uri vha fanela u thusa vhomme avho kha mishumo ya
    hayani.
-   Vho-Mari¾a vha dzula fhasi vha amba na Mashudu nga mafhungo a vha¾hannga
    vhane a pfana navho. Hezwi musalau¼a zwo vha zwi tshi ila.
-   Vho-Mari¾a vha vha na maanµa a u dzhenelela munna wavho Vho-¸efefe musi
    vha tshi lingedza u kaidza ¿wana musi o vhuya hayani µuvha µo no kovhela.
    Izwi ndi zwa musalauno hune musadzi a vha na vhupfiwa.
-   Vho-Mari¾a vha shumisa tshi¾ofu na ovene u lugisela ¿wana wavho Mashudu
    zwi¼iwa nahone vha zwi bika khishini.
-   Vho-Mari¾a vha thithisa kha matshimbidzelwe a tshikolo nga u ya vha sema
    mudededzi Vho-Ludwevha nge ¿wana wavho a si vha vhudze ngoho a vho ri vho
    sokou mu rwa a songo tshinya tshithu. Na zwenezwi ndi zwa ano ma»uvha.
-   Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza ṅwana wavho uri a yo dzula na Tsa¿wani naho a
    songo mu mala, zwine mulovha zwo vha zwi siho.
-   Mafhungo a u µivhulaha ha Vho-Mari¾a nga dziphilisi a sumbedza tshifhinga
    tsha zwino ngauri kale mafhungo a mu¾ani o vha a tshi tandululwa nga miraµo
    ya mu¾a. Vho-Mari¾a vho fhedza vho µivhulaha nga philisi musi Mashudu o no
    vha ¾anutshela, a tshi vho vha pomoka uri ndi vhone vho mu itaho uri vhutshilo
    hawe vhu si vhe havhuµi.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa mudzedze wa tshifhinga tsha zwino u bvisela khagala
kutshilele kwa Vho-Mari¾a. Mafhungoni a »irama iyi Vho-Mari¾a vha lema
Mashudu, vha a µivhulaha nga philisi na u pikisana na munna, zwine zwa vha
maitele ane a tshimbilelana na tshifhinga tsha zwino vhunga hu tshi vho vha na
pfanelo kha nnyi na nnyi.                                                                        [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

13.1     Vho-Mari¾a vho olwa sa muthu wa u »ihudza/»ikukumusa/wa lunyadzo a
         nyadzaho munna wawe, √ ane a dovha a vha mubebi o lemaho ¿wana
         wawe.√                                                                                  (2)

13.2     Nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo,√ ngauri thaidzo ya Vho-Mari¾a ya
         u lema ¿wana wavho Mashudu ndi hone i tshi khou tou ½a½a hune ra pfa
         vha tshi khou mu imelela musi khotsi awe vha tshi ¾oµa u mu kaidza.√                    (2)

13.3     Khu»ano i khou vhangwa ngauri Vho-Mari¾a vha khou imelela Mashudu
         kha vhukhakhi ha u vhuya vhusiku vhune khotsi awe Vho-¸efefe vha si
         khou anḓana naho.√√                                                                     (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         21                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.4     U imelela ¿wana kha vhukhakhi ha Vho-Mari¾a zwo fhedza zwo no vha
         vhulaisa musi ¿wana wavho Mashudu o no vha ¾anutshela. Na ene
         Mashudu o fhedza o no lovha nga u thulwa nga moµoro musi a tshi khou
         shushedzwa nga He¼eni musadzi wa Tsa¿wani.√√                                            (2)

13.5     Hune ha vha na aironi ya »irama ndi ha musi Vho-¸efefe vha sa »ivhi uri
         Mashudu o ya vhatukanani ngeno Vho-Mari¾a na ri½e vhavhali ri tshi zwi
         »ivha uri o ya vhatukanani, vhone vha ita na u mu kho»ela uri o ¾avhanya
         u vhuya.√√                                                                              (2)

13.6     Mulaedza ndi wa uri vhabebi vha songo lema vhana vhavho, vha tea u vha
         kaidza ngauri zwa sa ralo matshelo zwi dzhenisa vhana na vhabebi
         khakhathini hu¿we zwa fhedza nga u vha vhulaisa.√ Mafhungoni a »irama
         iyi Vho-Mari¾a vho lema Mashudu vha fhedza vho »ivhulaha na ene a vho
         lovha nge a vho tou thulwa nga goloi.√√
         [Maraga 1 kha muhumbulo, na 2 kha thikhedzo.]                                           (3)

13.7     Vhuµipfi ha Vho-¸efefe ndi ha u dinalea/sinyuwa,√ vha tshi dinwa nga
         mufumakadzi wavho ane a ¾u¾uwedza ¿wana wavho Mashudu u tshila
         matshilele a sa ¾anganedzei a u funa vhatukana na u sa mu ¾u¾uwedza kha
         mafhungo a tshikolo.√                                                                   (2)

13.8     Zwi sumbedza uri Vho-¸efefe vho dinalea nga u pfa musadzi wavho
         Vho-Mari¾a vha tshi khou imelela vhuaµa vhune ¿wana wavho Mashudu a
         khou ita ha u vhuya vhusiku.√√                                                          (2)

13.9     U »iwana ha Mashudu a tshi khou tshila kha tshifhinga tsha zwino, nahone
         kha vhabebi vha si na bono ¼i no fana zwi tshi ya kha kualusele kwa
         vhana,√ zwi ita uri Mashudu a lemale a ite zwine a funa.√ Izwi ri zwi vhona
         musi a tshi vha na vha¾hannga vhanzhi, a tshi vhuya hayani vhusiku, na u
         dzulela u lwa na khaladzi awe Khwa¾hisani.√                                             (3)

13.10    -   Hai/A zwo ngo tea, Tsa¿wani o thithisa Mashudu kha pfunzo dzawe
             nga u funana nae.
         -   U ¾ahiswa ha Mashudu nga Tsa¿wani zwo ita uri a fhambane na
             vhabebi vhawe.
         -   Tsa¿wani o vhulahisa Mashudu nge a shavhela nae tshikhuwani a
             mbo swika a thulwa nga moµoro.
         -   O mu fhura a ri ha na mufumakadzi

                                    KANA

         Ee/Zwo tea.
         -   Ngauri arali vhathu vha tshi khou funana vha tea u malana.
         -   Mashudu o vha o tea o hana vhunga e tshikoloni.
         -   Zwo mu wana nga u sa pfa khotsi awe.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                       (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         22                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.11    Ee, ndi a mu pfela vhu¾ungu.
         -   Ngauri u dzhielwa munna a si mafhungo a takadzaho.
         -   Ngauri o shushedza Mashudu nga lufhanga a shavhela badani a lovha,
             zwa vho ita uri ene a sale o no vha muvhulai naho o vha a songo
             µiimisela zwone.
         -   Ngauri munna wawe o mu vhaisa nga u funa mu¿we musadzi ene e
             hone.

                                             KANA

         Hai/A thi mu pfeli vhu¾ungu.
         -   He¼eni o vha o tea o songo shushedza Mashudu nga lufhanga ngauri
             lufhanga ndi tshihali tshi ofhisaho vhukuma.
         -   O vha o tea o tou dzudzanya mafhungo a munna wawe zwavhu»i nga
             nyambedzano.
         -   O vha o tea o lwa na munna wawe a litsha u lwa na Mashudu we a tou
             ambiswa u fana nae.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√                                                       (2)
                                                                                                 [25]

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
                        mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

ADENDAMU

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
    mbudziso iyi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         23                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Marangaphan»a

Mudzedze wa tshifhinga ndi tshifhinga tshe mafhungo a µirama a bvelela ngatsho
khathihi na u sielisana hatsho. Tshifhinga tshi nga vha tsha kale/musalau¼a kana tsha
zwino/musalauno. Muanewa ndi muthukhumbulelwa/mubvumbedzwakhumbulelwa
ane mu¿wali a ¾ana kutshilele kwawe a tshi itela u bveledza mafhungo a »irama
yawe. Kutshilele, kuhumbulele na lutendo lwa vhathu zwi langwa nga tshifhinga.

Mbuno

Mafhungo a µirama iyi a khou bvelela kha tshifhinga tsha kale/musalau¼a.
- Thovhele Tshilwavhusiku u ½ea thendelo maforo¾ereke ya u dzula lwa
   tshifhinganyana a songo thoma a kwama vha¿we magota nge maanµa o¾he a
   vhulangi a vha e khae.
- Musi Vho Tshilwavhusiku vha tshi shumisa maanµa e mahosi/vhothovhele vha
   fhiwa, u vha ene ane a ¾anganedza thaidzo na u vha ambadzifhele kha u
   tandulula thaidzo dza vhadzulapo. Izwi ri zwi pfa musi magota mavhili, Vho
   Gangashe na Vho Mudzulikutama vha tshi ri u ¾angana na thaidzo dza
   maforo¾ereke ane a pfala a tshi khou tambudza vhadzulapo, vha livha musanda
   u vhiga.
- Thovhele Tshilwavhusiku u vhidza tshivhidzo tshihulu khoroni uri mafhungo e a
   vha a tshi khou dina vhadzulapo a ambiwe. Tsheo dzo¾he dzi dzhiwa henefho
   khoroni, thovhele e ene ambadzifhele ngauri kale khosi yo vha i sa hanedzwi.
- Thovhele Tshilwavhusiku u vhudza vhalanda vhawe uri vha µilugisele pfumo
   ¼ine ¼a µo vha ¼one ¼ine ¼a µo kombetshedza maforo¾ereke uri vha pfuluwe/¾uwe.
   Izwi zwi sumbedza uri thovhela ndi ene we kale a vha e ene gumani-nga-n½e
   vhunga zwine a amba a sa hanedzwi.
- Thovhele Tshilwavhusiku o vha na lutendo lwa uri pfumo nga mvelo a ¼i bviwi
   hu songo ranga ha vhoniswa ha vhomaine. Hu swika na hune a tenda uri hu na
   vhomaine vhane vha nga ita uri gulu i tshi thuntsha i shanduke maµi. Izwi zwo
   itwa nge kale fulufhelo ri tshi µa kha u kunda nndwani ¼a vha ¼o vhewa kha
   vhomaine na madambi avho.
- Thovhele Tshilwavhusiku o fhedza o tsho¾hela mafore¾ereke a vha fhedza nga
   mmbi yawe ye ya vha yo µi¾ama nga mapfumo, hu si zwigidi sa zwine zwa itea
   musalauno.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa mudzedze wa tshifhinga tsha kale u bvisela khagala
kutshilele kwa Tshilwavhusiku. Mafhungoni a »irama iyi Tshilwavhusiku u
sumbedza u vha na maanµa o¾he a u langa na u dzhia tsheo ya shango a sa
vhangiswi sa zwe zwa vha zwi tshi tendelwa nga u ralo musalau¼a.                                 [25]

                                         KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         24                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

15.1     Mukoma o olwa sa munna wa goswi, ngauri o shushedzwa nga tshigidi a
         tshuwa lwe a kundelwa na u vhiga zwavhuµi tshiwo itsho. Ndi muthu a
         ofhaho u lwa/khakhathi, o shavha musi o shushedzwa.
         [Maraga 1 kha mvumbo, na 1 khathikhedzo] √√                                             (2)

15.2     Nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo,√ ngauri thaidzo ya vhadzulapo vha
         Swongozwi i µiswaho nga maforo¾ereke ane a khou hana u bva he vha tou
         swielelwa, u tambudza na u vhulaha vhadzulapo, ho vha hu hone i tshi
         khou ½a½a/aluwa na vhadzulapo vha tshi khou thoma u gungula.√                           (2)

15.3     Phambano i khou vhangwa nga vhugoswi vhune mukoma a khou vhu
         sumbedza phanµa ha khosi Tshilwavhusiku musi a tshi µa u vhiga zwe a
         ¾angana nazwo ngei kha maforo¾ereke.√√                                                  (2)

15.4     Thaidzo ye vhadzulapo vha Swongozwi vha vha vhe nayo, ya maforo¾ereke
         e a vha a tshi vho rwa, u vhulaha na u hana u ¾uwa mavuni e vha tou
         sendelelwa, zwo fhedza zwo vusa nndwa ye ya vhulahisa maforo¾ereke na
         vhana nga mmbi ya vhadzulapo vha Swongozwi, yo rangwa phanµa nga
         Thovhele Tshilwavhusiku.√√                                                              (2)

15.5     Maforo¾ereke ho ngo zwi µivha uri Thovhele Tshilwavhusiku u khou µa u
         vha tsho¾hela vhusiku, ngeno ri½e sa vhavhali ro vha ri tshi khou zwi
         µivha.√√                                                                                (2)

15.6     Mu¿wali u tama u rumela mulaedza wa uri arali muthu a dzhia tshithu tsha
         mu¿we nga khani u fhedza o dzhena khakhathini. Maforo¾ereke o hana u
         ¾uwa fhethu he a vha o tou sendeleliwa, vha fhedza nga u µivhulahisa na
         vhana nga mmbi ya Tshilwavhusiku.
         [Maraga 1 ya muhumbulo, maraga mbili 2 dza thikhedzo] √√√                               (3)

15.7     Thovhele Tshilwavhusiku o dinalea/sinyuwa. Izwi ri zwi vhona musi
         Thovhele a tshi sema vhalanda vhawe uri ndi matsilu, a ita na u vha vhudza
         uri a nga vha vhulaha arali vha sa ¾uwa phanµa hawe.
         [Maraga 1 ya vhu»ipfi na maraga 1 ya thikhedzo] √√                                      (2)

15.8     Mu¿wali u ¾oµa u sumbedza uri mukoma o vha o tshuwa lwe na khosi ya
         mangala uri a nga vha hu uri o ¾angana na mini/Mu¿wali u khou ¾o»a u
         sumbedza uri mukoma o vha a tshi ¾honifha khosi yawe.√√                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2019-memo/d7198f2b-c566-44c6-89bc-28af3594579d) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019-memo/645c1809-a006-44fd-a9ff-2177577f889b) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2019/c849fe30-af1d-4a20-899a-0782cd5ca293) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019/6717a0f9-b2e7-4d7f-ade2-eb5b0b902b1d) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
