# Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC May June 2019 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the NSC May June 2019, 24 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: NSC May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC May June 2019 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC May June · 2019 · tshivenda. Question paper, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Memo · 2019 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRAAD 12

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                          2019

                                                                               MARAGA: 80

                                                                  TSHIFHINGA: Awara 2½

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 24.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                                   DBE/2019
                                         SC/NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
         mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
         kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Vhurendi                  (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Foluku¼oo KANA Nganea     (25)
         KHETHEKANYO YA C:            ¶irama                    (25)

4.       Fhindulani MBUDZISO  ¹HANU      dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
         VHURENDI  VHU  SONGO VHONWAHO       – Mbudziso  ya
         KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELWE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B
         (NGANEA/FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):

            Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha
             µirama dze na guda.
            Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
             NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
             YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA
             C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni
             fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
            Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          3                                   DBE/2019
                                          SC/NSC

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

            Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
             a 250 u ya kha a 300.
            Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo, na ya
             ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha
             a 450.
            Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga
             maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
             pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO
         IºWE na IºWE nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        4                                    DBE/2019
                                        SC/NSC

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
    NOMBORO YA MBUDZISO                   MBUDZISO      MARAGA      NOMBORO YA
                                                                      SIA¹ARI
1. 'Mulondo wa lufu'                    Mbudziso ndapfu    10            6

2. 'Ri bva kule'                       Mbudziso pfufhi        10                     7

3. '·o tsha!'                          Mbudziso pfufhi        10                     8

4. 'Ramaremisa'                        Mbudziso pfufhi        10                      9

                                            NA
Vhurendi vhu songo vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'Tshelede'                             Mbudziso pfufhi  10         10
*PFESESANI:      Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na
                 fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
                 MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C.
                 Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso
                 nthihi-nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha nganea/foluku¼oo yo randelwaho.
6. Nandi ndi shenga?                  Mbudziso ndapfu        25                     11

7. Nandi ndi shenga?                   Mbudziso pfufhi        25                    11

8. Isha ¼a mi¾odzi                     Mbudziso ndapfu        25                    13

9. Isha ¼a mi¾odzi                     Mbudziso pfufhi        25                    13
                                           KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho.
10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo     Mbudziso ndapfu      25                15

11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo          Mbudziso pfufhi        25                    16
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho.
12. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso ndapfu        25                    19

13. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso pfufhi        25                    19

14. Tshilwavhusiku                     Mbudziso ndapfu        25                    22

15. Tshilwavhusiku                     Mbudziso pfufhi        25                    22

*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
            NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
            A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso
            MBILI pfufhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         5                               DBE/2019
                                         SC/NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo afho ho teaho:

     KHETHEKANYO YA                   NOMBORO     TSHIVHALO TSHA             LUSWAYO
                                        DZA        MBUDZISO DZO                 (√)
                                      MBUDZISO       TEAHO U
                                                    FHINDULWA
A: VHURENDI
                                         1–4             2
   (Vhurendi ho randelwaho)
A: VHURENDI
   (Vhurendi vhu songo                   5               1
   vhonwaho)
B: NGANEA/FOLUKU·OO
   (Mbudziso Ndapfu kana                6–11             1
   Mbudziso Pfufhi)
C: ¶IRAMA
   (Mbudziso Ndapfu kana                12–15            1
   Mbudziso Pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no
                   fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI.
                   A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       6                                      DBE/2019
                                       SC/NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE kha N¸A dzi tevhelaho.

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso
yo vhudziswaho.

MULONDO WA LUFU – WMR Sigwavhulimu

1        Mimuya ya vhathu vho felaho tshipfundamuyani tsha Kitwe,
2        Sa buluvhutsi ¼a tshikegulu,
3        I vhimbila miedzini ya Rhodesia,
4        I ¾oµa haya hu orotshelaho vho¾he vho kundwaho.

5        Mukumo mulondoni wa Kitwe,
6        Ndi thabelo i si na vhuelo,
7        Thabelo ya vhanna vho imaho nga huswi
8        U gwa malasha a u dzingadza mimuya yo guguvhalaho.

9        Ro¾he ro denengedzwa nga Tshanµa tshi si na vhuelo;
10       Tshanµa tshi tshidzaho nga u tevhula
11       Phangami na tsalamurahu,
12       Lwendoni lwa khunyeledzo ya Mulayo.

13       Khombo yo ni welaho a i tinywi.
14       Ndi u µihanedza ha u begwa,
15       Tshine ra lilela a si lufu lwa½u,
16       Ndi vhu¾ungu na tshengelo ye na i pfa

Murendi u tama vhathu ri tshi »ivha uri lufu ndi mueni a ri koni u lu langa,
tshihulwane ri tea u vha na vhuthu na u pfelana vhu¾ungu sa vhathu.

Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa
n»ila ye murendi a shumisa ngayo ndima/zwitanza u bvisela khagala muhumbulo u
re kha ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha.                                                              [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           7                                    DBE/2019
                                           SC/NSC

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

RI BVA KULE – NM Musehane
1        Mugumoni wa shango ¼a vhushayan»ivho,
2        Ro phuphudzika ra vhuya ra tutuwa.
3        Ro tekateka na¼o ri tshi ¾oµa nµivho,
4        Ra thunyuwa ¼o no ri kovhelela,
5        Vha tshi vhona ri fhano,
6        Ri bva kule ha mashango.
7        Henengei vhubvani vhu sa sii muthu,
8        Ro pikanyedza zwi tshi ha¾a,
9        Phanµa tshedza tsha taidza,
10       Ra vha na fulufhelo ¼a u swika,
11       Ra lavhelela zwivhuya ro zwondolola,
12       Henefho nyawedzo ya vhutshilo ra lindela.
13       Muhuyu u tshi sala u tshi a½wa mahuyu,
14       Goni ¼i tshi sala ¼i tshi fhufha malegelegeni,
15       Makole o vhala o vhonwaho.
16       Ndi tshifhinga tshi elaho zwo¾he,
17       Ni si welewele tshifhinga ni songo µivha,
18       Ngauri zwi bva kule.
19       Muthu a tshi sala a tshi pfi vhone,
20       Shango ¼i tshi dalafhala ¼a tswukuluwa,
21       Ndi tshifhinga tsha zwo¾he zwi tshilaho,
22       Zwo¾he zwi bva kule,
23       Vhutshilo hashu ho ralo-vho,
24       Ni si µipofudze ma¾o no ruµa.

2.1      Kha mutaladzi/vese ya 2, murendi o shumisa ipfi 'phuphudzika'. Ndi ifhio
         ¾halutshedzo i »iswaho nga i¼i ipfi afho he ¼a shumiswa?                                 (2)
2.2      Sedzulusani mitaladzi/vese ya 7 na ya 8: 'Henengei ... zwi tshi ha¾a.'
         Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bveledza nga mitaladzi/vese idzi?                 (2)
2.3      Ndi muhumbulo ufhio une murendi a tama u u bveledza nga ndima/
         tshitanza tsha 4?                                                                        (2)
2.4      U ya nga mutaladzi/vese ya 16, 'Ndi tshifhinga ... zwo¾he', sengulusani
         ndeme ya kushumiselwe kwa figara ya muambo iyo afho he ya shumiswa.                      (2)
2.5      Ni a tendelana na na zwine murendi a khou amba zwone nga mitaladzi/vese
         dza 19–21?
         'Muthu ... tshilaho'                                                                     (2)
                                                                                                  [10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        8                                    DBE/2019
                                        SC/NSC

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

·O TSHA! – NE Phaswana
1        Ndi ½ewa nga nnyi tsanga,
2        Tsanga ya u pembelela ndi pembele,
3        Ndi pembele bembela ¼a mbofho,
4        Mbofho dzo sutukaho dza khathukana,
5        Tsanga ndi ½ewa nga nnyi?
6        Ndi ½ewa nga nnyi tsanga,
7        Tsanga ya u pembelela mbofholowo,
8        Mbofholowo ya vha½e vha mavu,
9        Mavu a ¼ino ¼a Tshipembe ha Afurika,
10       Tsanga ndi ½ewa nga nnyi?
11       Ndi ½ewa nga nnyi tsanga,
12       Tsanga ya u pembelela zwifhe¾ashango,
13       Zwifhe¾ashango zwo shandukaho zwifha¾ashango,
14       Zwifha¾ashango zwo fha¾aho nga mulalo,
15       Tsanga ndi ½ewa nga nnyi?
16       Ndi ½ewa nga nnyi tsanga,
17       Tsanga ya u pembelela tshi¾angadzime tsha dzina,
18       Tshi¾angadzime tshe tsha vhanga mulilo,
19       Mulilo wa kunda maµi u dzima,
20       Tsanga ndi ½ewa nga nnyi?
21       Ndi ½ewa nga nnyi tsanga,
22       Tsanga ya u pembelela gundo,
23       Gundo ¼a vhuhali ha tshi¾alula,
24       Tshi¾alula tsho guguvhadzaho vhutswu,
25       Tsanga ndi ½ewa nga nnyi?
3.1      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ndima/
         tshitanza tsha 1?                                                                     (2)
3.2      Kha mitaladzi/vese dza 18 na 19, murendi o shumisa ipfi 'mulilo'. Ndi ifhio
         ¾halutshedzo ine ya »iswa nga ipfi i¼o afho he ¼a shumiswa?                           (2)
3.3      Ndi ngani murendi o shumisa thekiniki ya u dovholola mutaladzi/vese
         'Tsanga ndi ½ewa nga nnyi?' mafheloni a ndima/tshitanza tshi¿we na
         tshi¿we tshirendoni itshi?                                                            (2)
3.4      Figara ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 24 i bvukulula
         vhu»ipfi vhufhio ha murendi? Tikedzani phindulo ya½u.                                 (2)
3.5      Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku wanalaho kha mitaladzi/
         vese dza 13 na 14? Tikedzani phindulo ya½u.                                           (2)
                                                                                               [10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        9                                     DBE/2019
                                        SC/NSC

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

RAMAREMISA – Z Mutsila

1        Nga vha ntshe¾ele ½anga Vho-Nyamuofhe
2        Ndi yo u lidza tshikona Thononda;
3        Ngauri arali zwi zwone zwauri mativha o xa;
4        Ramaremisa u yo dzhena Luaname.
5        Pa-Haa! Paa-Haa! Haa!
6        Ndi lufhalafhala lu lila Tshivhungululu;
7        Lu vhidza Vhambedzi dzithavhani.

8        Tsho swika hafha Maµaliana,
9        U dzhena vhukoma Luaname;
10       Ahee! Mahwasane u a vhanga;
11       Ahee! Mahwasane u a vhanga;
12       U ri vhukoma a vhu dzheni Mpuna
13       ·igegise o beba vhatuka.
14       Ko-Kaa! Ko-Kaa! Ko-Kaa!

15       Ndi tshigidi tsha Thilivhali
16       Migodini ya Gondeni;
17       Ni vha litshe Vharonga vha µo fhela
18       Nga dzinnda mishashani,
19       U a i pfa naa Mu¾ulagole?
20       I a divhitha Mukumbani;
21       Khosi ndi Ramaremise.

4.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u.                          (2)

4.2      Ndi thekhinikhi-»e ya vhurendi yo shumiswaho kha mitaladzi/vese ya 5 na
         ya 14? Tikedzani phindulo ya½u.                                                        (2)

4.3      Ndi ifhio ndivho ine murendi a tama u i bveledza nga tshirendo itshi?                  (2)

4.4      Ndi mutevhetsindo-»e une wa dzumbululwa nga mitaladzi/vese dza 19–21?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                               (2)

4.5      Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona zwo tea uri vhuhosi vhu vhangiwe?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                               (2)
                                                                                                [10]

                                         NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       10                                    DBE/2019
                                        SC/NSC

VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

TSHELEDE – W Silidi

1        U muthomi wa mirango
2        Iwe mulwa-na-tshika
3        U muvhuthanyi wa mirafho
4        Iwe muvhofhekanyi wa dzitshaka

5        U ita munnanna
6        Iwe muambadza ma¾ongo
7        U ½ea ¾honifho munna
8        Wa tshenisa mi»i

9        Wo naka wo vhifha
10       Wo vhifha nga muthu
11       Mu»ifho wau u a vhavha
12       Lunako lwau a si lwa vhuthu

13       U shandula mbilu-vhuthu ya vha mbilu-tombo
14       U senengedza vhathu ya fhedza yo tswuka
15       Wa nwa mapfura ha sala marambo
16       Wa tekulisa ½emu»i vhana vha sala vha tshi sika

5.1      ¹alutshedzani uri ndi zwifhio zwine murendi a ¾o»a u bvisela khagala nga
         mutaladzi/vese ya 2.                                                                  (2)

5.2      Ndi ifhio figara ya muambo yo shumiswaho kha tshirendo itshi? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                        (2)

5.3      Pharadokisi yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 9 i ni »isela tshifanyiso-
         »e muhumbuloni?                                                                       (2)

5.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                      (2)

5.5      Ni a pfela na vhu¾ungu vhana vhane vhokhotsi avho vho vhulahwa nga
         mulandu wa yone tshelede? Tikedzani muhumbulo wa½u.                                   (2)
                                                                                               [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     11                                   DBE/2019
                                      SC/NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.

NGANEA

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

Bugu ya nganea i takadza nga khuµano i re hone vhukati ha vhaanewa.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo
vhaanewa u bveledza khuµano nganeani iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                       [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

'Luvhani, Luvhani, mmbudzeni zwauri ni khou ntshutshedza ngoho.'
'N½e a thi vha shushedzi na luthihi. Ndi ri ndi na mi¿wedzi miraru.'
'Luvhani, inwi mathina no vha ni sa khou nthetshelesa nga misi yo¾he ndi tshi ri
vhanga vhana vho lingana? Hone zwi itea hani ni tshi khou µi ¾havhiwa tshifhinga
tsho¾he? A zwi konadzei na luthihi, inwi ni a µivha uri zwo µa hani. Ni µo 5
mmbudza, nga khaladzi nga Munangiwa wa mme anga. N½e ndi kha µi amba uri
vhanga vhana vho lingana, ndi zwenezwo.'

Vho-Luvhani zwino vha tshi pfa zwine mukalaha wavho vha khou amba, zwa tou
vha tsikeledza vhukuma. ·i¿we ¼ine ¼a khou tou vha dina vhukuma ndi ¼a
Vho-Madilaga ¼ine vha ri vha ambe uri hanihani ngeno vhe musadzi wa vhana 10
vhararu vha songo zwi µivha uri vho µihwala. Vho-Luvhani vha khou tou zwi
µivha uri khuvha afha muµini a hu tsha µo dovha ha tandwa ¼i no fukwa. Havha
Vho-Madilaga ndi muthu wa u dobedza tsikidzi vhukuma. Havha Vho-Madilaga
na mufumakadzi wavho Vho-Luvhani, vha na vhana vhavho vhararu, vhatukana
vhavhili na musidzana muthihi onoyo muhulwane.                               15

Nga murahu ha vhege mbili, Vho-Luvhani vho µa vha vhudza mukalaha wavho
uri khonani yavho Vho-Tshianeo ndi mudzadze vho wana ¿wana wa vhu¾anu na
vhuthihi. Hezwi vha tshi tou ralo, Vho-Madilaga vho mbo µi dzhia i¼a khaphu ya
tie ye vha vha vha tshi khou nwa ngayo, vha mbo µi i posa fhasi ya pwashekana
ngeno tie yo tevhukana henefho fhasi.                                          20

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      12                                    DBE/2019
                                       SC/NSC

'Luvhani! Luvhani! Hezwi zwe nda ita heyi khaphu, ndi µo zwi ita inwi ni a µivha!
Ni khou ntsilinga nga zwiambo zwa½u. Kani nazwino inwi ni tshi ita thumbu iyi
ni khou tou tama zwenezwo zwine zwa khou itwa nga khonani dza½u? Ni a
µivha, muthu a nga si tende uri ni mugudisi wa vhana tshikoloni lini. Muthu u µo
zwi tenda hani arali ni tshi balelwa nga u tou ita zwine na amba? Ndi tshi ri 25
vhana vho lingana, inwi ni khou ntendela ngeno ni tshi khou zwi µivha uri inwi ni
kha µi isa phanµa. Ni khou nndina ni a µivha?'

Ngoho ano maµuvha vhutshilo vhu khou dunga vhukuma hafha muµini.
Vho-Luvhani vha tshi sedzwa vha vho tou zwondololwa nahone vha tshi khou
nyaliwa.                                                                 30
                                                                      [Ndima ya 1]

7.1      Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                       (2)

7.2      Ndi lushaka lufhio lwa khuµano lu ¾aniwaho kha mafhungo e na vhala afho
         n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u.                                                       (2)

7.3      Ndi zwifhio zwi bvaho mafhungoni e na vhala afho n¾ha zwi sa ¾anganedzei
         vhutshiloni zwi tshi kwama Vho-Madilaga? Bulani ZWIVHILI.                            (2)

7.4      Mufhindulano u re vhukati ha Vho-Luvhani na Vho-Madilaga u thusedza
         hani u anetshela zwa phanµa mafhungoni a nganea iyi?                                 (2)

7.5      ¹alutshedzani nµila ye mu¿wali a bveledza ngayo ma¾hakheni a nganea iyi.             (2)

7.6      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza
         buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                                 (3)

7.7      Ndi zwifhio zwine mu¿wali a tama u zwi bveledza nga u shumisa
         Vho-Maambavha¿we sa mubvumbedzwa mafhungoni a nganea iyi?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                             (3)

7.8      Siangane na fhethuvhupo zwi na ¾hu¾huwedzo-µe kha kusengiselwe kwa
         milandu ngei Tshandebvu?                                                             (2)

7.9      Vho-Madilaga vha fhambana hani na Vho-Luvhani mafhungoni a nganea
         iyi?                                                                                 (2)

7.10     U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona nµila ya kutshilele kwe Vho-Ana vha
         vha vha vha tshi tshilisa kwone na mu¾a wa muhura wavho Vho-Madilaga
         kwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU.                                (3)

7.11     Nga mbuno MBILI, ¾alutshedzani uri no vha ni tshi nga itani arali no vha
         no µiwana ni kha nyimele ye Vho-Luvhani vha µiwana vhe khayo
         mafhungoni a nganea iyi.                                                             (2)
                                                                                              [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      13                                    DBE/2019
                                       SC/NSC

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU
Bugu ya nganea i takadza nga khuµano i re hone vhukati ha vhaanewa.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo
vhaanewa u bveledza khuµano nganeani iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA B

'Ndi amba Maria, samusi ndi tshi khou ni ¾alutshedza, a hu tshee na mu¿we; inwi
ni tou ralo na farelela kha onoyu ane a ni dalela vhusiku na masiari. Zwauri iyi
ndi mishumo yanga, na inwi naho dzo fara ni a zwi ¾alusa. Tshine tsha khou tou
dina, ndi lwone luanakha lune lwa µo mela vhukati ha vhushaka hashu. Ndo vha
ndi sa funi zwi tshi ralo; fhedzi-ha, a si zwo¾he zwine zwa bebwa nga mbilu ya 5
muthu zwa vha na vhutshilo ...' Vho-Loshani vha ralo vha mbo dzhenwa ha½wani
nga Maria.

'Zwine vhone vha amba zwi n¾omola mbilu. Ngavhe hu si ¼eneli ¼a uri vhone vho
no vha na muthu ngei hayani, ho vha hu tshi µo vha hu na ¼i¿we ¼ifhio; zwino vhe
u a sokou µisusuvhedza sa vho½owa mulindini wa mbevha ngeno vhu¾ungu u si 10
na; evhoo, n½e kha vha nnditshe ndi kwambatele onoyu wa Tshipate. Ene-vho
arali a sokou mangala o wanulusa vhubvo hazwo, ndi µo vhuya hayani ndi tshi
pa¾ula. A thi ri hu pfi wa ¾amba nga maµi e wa munna a ¾amba ngao hu bebwa
tshibebwa tshi fanaho na ene onoyo munna? Naho arali a sa fana nae, hu µo µi
pfi u fana na makhulu-mubeba- musadziwavha½e.'                                   15

'Ndi a livhuwa Maria musi ni tshi kona u vhonela phanµa. Tshi¿we tshine tsha
khou tou nkula nungo tsho¾he, ndi uri hangei hayani hu nga kha µi bva hu tshi
wanala kubebwa samusi ni tshi zwi µivha. Zwino musi vhathu vhe kha u lindela
ho raloho, ha pfala izwi, na mupfa wa murenzhe ½amani u sala murahu.'

'Hafhu na n½e ndi si khou hana; ndi ri onoyu Aifheli ndi ene mu½e wa heyi 20
mihwalo. A thi ri na mathomoni azwo ndo µi vha totela, nda ri hoyu Aifheli ndi
nga si mu litshe ngauri ndi ene we a ri arali ha sa tou vha na tshikhukhuliso, ri µo
fhedza ro dzula ro¾he. Nazwino khezwi zwi tshi khou bvelela. Ngavhe ndi
thetshelese vhone ndi musi ½amusi ndi ngafhi, nahone vhone vha so ngo tsha lu
vhea hafhano muµini; ngauri na ene hoyu mu¾hannga ndi muthu, u na nµevhe, u 25
na ma¾o.'

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      14                                    DBE/2019
                                       SC/NSC

'Afho-vho ni so ngo vhuya na tshuwa tshithu. Na hune ra ¾angana, ndi µo µi nga
na u ni µivha; a thi ni µivhi.'
Vhuvhili havho vho ri u fhedza u amba, vha mbo µi fhambana vho pfana kha
¼ene¼o ¼ithihi.                                                                 30
A hu na we a vha a tshi nga vhuya a hanedza zwauri vhuvhili havho ngavhe vha sa
tou luka maano mangafha, vho vha vha si tsha µo µifhelwa nga vhutshilo na
luthihi.
                                                                      [Ndima ya 1]

9.1      Mafhungo e na vhala a ṱana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                       (2)

9.2      Ndi lushaka lufhio lwa khuµano lu ¾aniwaho kha mafhungo e na vhala afho
         n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u.                                                       (2)

9.3      Ndi zwifhio zwi bvaho mafhungoni e na vhala afho n¾ha zwi sa ¾anganedzei
         vhutshiloni zwi tshi kwama Vho-Loshani? Bulani ZWIVHILI.                             (2)

9.4      Mufhindulano u re vhukati ha Vho-Loshani na Maria u thusedza hani u
         anetshela zwa phanµa mafhungoni a nganea iyi?                                        (2)

9.5      ¹alutshedzani nµila ye mu¿wali a bveledza ngayo ma¾hakheni a nganea iyi.             (2)

9.6      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza
         buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                                 (3)

9.7      Ndi zwifhio zwine mu¿wali a tama u zwi bveledza nga u shumisa Maria sa
         mubvumbedzwa mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                       (3)

9.8      Siangane na fhethuvhupo zwa yunivesithi zwo vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha
         u funana ha Rotondwa na Musatondwa?                                                  (2)

9.9      Vho-Loshani vha fhambana hani na Aifheli mafhungoni a nganea iyi?                    (2)

9.10     U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona nµila ya kutshilele kwa Vho-Loshani
         na Maria zwi tshi kwama mi¾a yavho, ku tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani
         phindulo ya½u nga mbuno THARU.                                                       (3)

9.11     Nga mbuno MBILI, ¾alutshedzani uri no vha ni tshi nga itani arali no
         vha no µiwana ni kha nyimele ye Maria a µiwana e khayo mafhungoni a
         nganea iyi.                                                                          (2)
                                                                                              [25]

                                       KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     15                                    DBE/2019
                                      SC/NSC

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – RV Tshikovhi

Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

Ma¿walwa a sialala a ri ¾anela vhathu vha ndeme, lutendo na mvelele na ngoho dza
vhutshilo nga u angaredza.

Sengulusani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i, no µisendeka nga tsumbo dzi tevhelaho:

TSHIBVELEDZWA TSHA C

'VHO RN MANDELA VHA VHOFHOLOLA AFRIKA TSHIPEMBE'

'Vho Rolihlahla Nelson Mandela vho vha muphuresidennde wa u thoma wa Afrika
Tshipembe ¼iswa:
Musi vho ralo u awela murangaphan»a avha vho thoma tshikwama tsha Nelson
Mandela Children's fund tshine mushumo watsho wa vha wa u thusa vhana vha
zwisiwana.'

                                      NA

TSHIBVELEDZWA TSHA D

'THOVHELA MUTHUHATHOºWI RAMMBU¶A'

'Iwe muµuhulu wa Vele Mutumbukavhathu
Ahee Rammbuµa Tshiwangamatembele ahee!'

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                        [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      16                                    DBE/2019
                                       SC/NSC

MBUDZISO YA 11:            KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – MBUDZISO
                           PFUFHI
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso.
TSHIBVELEDZWA TSHA E
        MBILA YO KUNDWA MUTSHILA NGA U RUMELA – RV Tshikovhi

Salungano! Salungano!
Hu pfi kalekale phukha dzo¾he dzo vha dzi si na mitshila.
Hezwi zwo dina ngauri dzo vha dzi sa koni u pandela thunzi musi dzi na
zwilonda. Hu pfi gwavhavha na mbila ndi musi zwi madelemapfani; zwi tshi
somolana zwa ha½wani. ¹hama idzi dzo¾he dzo vha dzi tshi dzula fhasi ha                5
matombo. ·i¿we »uvha dza langana uri kha ri tou ita madiso a u ya u ¾o»a
zwi¼iwa. Ha tendelaniwa uri hu »o thoma mbila nga ¼ene¼o ¼i tevhelaho.
Hu pfi nga »uvha ¼i tevhelaho mbila ya vuwa i tshi khou dzi»a i tshi ri khuvha a
thi pfiwi; ndi a lovha. Ya humbela khonani yayo gwavhavha uri kha i ye u ¾un»a.
Hu pfi musi gwavhavha o ya u ¾un»a ndi musi mbila i tshi bva ya ora »uvha i tshi       10
khou »ibatela na mabuvhi i tshi endela u ¼a. Gwavhavha naho mafhungo aya ¼o a
pfa a ¼o ngo ri tshithu nga hao.
Hu pfi ¼i¿we »uvha ha rambiwa tshivhidzo tshi si na tsaleli. Phukha dzo¾he dza
khunyelela musanda nga nn»a ha vhombila vha no »ivha uri vha na muimeleli.
Ngei musanda ho dzinginywa ¼a uri vhunga phukha dzi tshi khou lila nga u shaya         15
mitshila na u ralo u tambula nga magufha, ndi khwi½e hu wanale phukha ine ya
»o thusa kha u bvisa magufha, kha phukha dzo¾he; hu si na tshikhetho na
vhukolikoli.
Ran»evhe a vhudzisa uri arali iyo phukha ya vhonala i tshi khou shuma i si na
tshikhetho na vhukolikoli i »o livhuwiwa nga mini?                                     20
Phindulo ya vhuya i tshi ri phukha yeneyo ya u shaya tshikhetho na vhukolikoli i
»o dzhia wonoyo mushumo wa u lisa na u bvisa magufha na musi phukha dzo no
wana mitshila. Hone i songo lavhelela u gonya ha mbuelo vhunga mushumo u
wayo.
Musanda vho zwa ¼a uri phukha i no ¾o»a i fanela u vha i na vhudele nahone i si        25
na magufha. I vhe i na muvhala u vhonalaho nahone u fanaho na wa lushaka lwa
hayo.
Zwo dzhiela phukha nnzhi tshifhinga u »ivha uri phukha iyo i nga vha i ifhio.
Musi dzi kha »i vha dzo hanganea nga u ralo Ran»evhe a ¾uwa o tou livha
mutshena a ri: 'Takuwani ni dzhie mushumo wa½u ni litshe u ¾olou ri vhulahisa          30
n»ala.' Ran»evhe o mbo »i ½ewa vhukoma na zwenezwo ha pfi u »ivha vhalanda
vhawe. Matshena ndi tshi½oni tshitshena tshi no tshimbila na kholomo tshi tshi
bvisa magufha. Dzi sa athu balangana dzo vhudzwa u pfi dzi vhuye musanda nga
vhege i tevhelaho mitshila i »o vha yo vhuya nga mirole. Musi dzo lindela
mitshila yadzo matshena o vha a tshi khou ita mushumo wawe a si na tshikhetho          35
na vhukolikoli. Muthada yo sala i tshi khou ora »uvha ngeno i tshi khou komolela
u vhuya ha gwavhavha.
                                                             [Masia¾ari a 113–114]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       17                                    DBE/2019
                                        SC/NSC

11.1     ¸eani lushaka lwa lungano lwe na vhala afho n¾ha, ni dovhe ni ½ee
         thikhedzo ya uri ndi ngani ni tshi ralo.                                              (2)

11.2     Arali no sedza mutaladzi wa 1, 'Salungano! Salungano!' muanetsheli u khou
         ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u.                          (2)

11.3     Ndi ufhio murero une wa vha na vhushaka na ¾hoho ya lungano ulu?                      (1)

11.4     Kutshilele kwa mbila kwo thusedza hani u anetshela zwa phan»a kha
         mafhungo a lungano ulwu? ¹alutshedzani.                                               (3)

11.5     Muanetsheli u tama ri tshi guda mini nga lungano ulwu?                                (2)

11.6     Ni vhona vhaanewa vha tevhelaho vho imela vhathu-»e kha vhutshilo ha
         »uvha ¼i¿we na ¼i¿we?

         11.6.1     Gwavhavha                                                                  (1)

         11.6.2     Mbila                                                                      (1)

         11.6.3     Ran»evhe                                                                   (1)

11.7     Arali o vha e inwi mbila, no vha ni tshi »o itani u bva kha dandetande i¼i?
         Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                              (2)

                                        NA

TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

VHALAUDZI VHA LWAMONDO – TZ Ramaliba

1        Ahee Lwamondo ¼a Matshele na mba»o ahee!
2        Ndi ene ¸elwamondo! Maboho wa ¼ithavha
3        Matshele Rammbofheni ni mmbofhe nga lwa khongoni
4        Ngauri lwa kholomo ndi a dyambula
5        Makambe ndi ¼a makhadzi Nyakhulukadzi
6        Khuhukadzi a i imbi mutsho
7        Mutsho u imbiwa nga ya nduna

8        Naa ni a mpfa naa iwe Vhalembethu
9        Ndi a gonya thavha ndi ya u suma kha ¼one pfe½e
10       Pfe½e ¼ihulwane ¸emunga»i
11       ·ine ¼e ¼i tshi yo nwa ma»i
12       ·a ri ndi nwa ma»i nkhoni
13       Mba»oo! Mba»oo!
14       Ahee vha Lwamondo ¼a Matshele na mba»o ahee!

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        18                                   DBE/2019
                                         SC/NSC

15       Ndi vha khekhekhe!
16       Thi remi nga ya mu¿we, ndi rema nga yanga mba»o
17       Matshele ha tsha nga kale musi a tshi thuba dza Vhuromu.
18       Vhoiwe ni Vhalaudzi vha Lwamondo
19       Vhoiwe vhafha¾i vha Ven»a
20       No vha no farana na dzithovhele dza Ven»a
21       Ri sa hangwi Thovhela Mailausumbwa wa ¼o¾he
22       Ene Tshivhase mulilo dugudugu

23       Vhanzhi vha µa nga u ora.
24       Ni tshi shumela tshitshavha sialalani na mveleleni
25       Mishumo ya zheka
26       Nµala ya panulula
27       Ahee ¸emunga»i ahee!
                                                                         [Sia¾ari ¼a 137]

11.8     ¸eani ¾halutshedzo ya ipfi 'dyambula' sa zwe ¼a shumisiswa zwone kha
         mutaladzi/vese ya 4. Sumbedzani na ndeme ya¼o afho he ¼a shumiswa.                    (2)

11.9     Kha mitaladzi/vese ya 6 na ya 7, hu na murero. Zwino inwi u ¿waleni nga
         n»ila yoneyone, ni dovhe ni ½ee na ¾halutshedzo yawo.                                 (2)

11.10    U kho»wa nga u rali ha 'Thovhela Tshivhase' nga vhalanda vhawe zwi ¾ana
         hani vhurangaphan»a ha iyi khosi? ¹alutshedzani.                                      (2)

11.11    Ndi ufhio muhumbulo muhulwane u bveledzwaho nga tshikho»o itshi zwi
         tshi kwama sialala ya lushaka lwa Vhalaudzi vha Lwamondo? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                        (2)

11.12    Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi kwo bveledzwaho nga
         mutaladzi/vese ya 9 zwi tshi yelana na mvelele ya Tshiven»a?

         'Ndi a ... pfe½e'

         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)
                                                                                               [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       19                                    DBE/2019
                                        SC/NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

Mafhungo a bugu ya »irama a tea u anana na mudzedze wa tshifhinga.

Sumbedzani uri mudzedze wa tshifhinga wo vha na ¾hu¾huwedzo-»e kha kutshilele
kwa Vho-Mari¾a buguni iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                          [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA G

VHO-¸EFEFE:         Hee inwi Mari¾a; naa onoyu ¿wana wa½u ane ni khou »i zwi
                    vhona uri o no »i tou vha muthu a si na vhukono, na »i tenda a
                    tshi vhuya vhusiku ni khou itelani? Ndi amba ngauri na vhege
                    yo fhelaho ndo »i mu ¾o»a nda wana a siho; fhedzi inwi no »i
                    tou ima murandoni wa u ku»edzela.                              5
VHO-MARI¹A:         Vhone khotsi a Mashudu, kha vha tou ri vha na ma¿we e vha
                    pfa madzuloni a u »o ¾olou mona-mona. Ndi amba ngauri
                    »uvha ¼i¿we na ¼i¿we ¿wana a vhuya-vho a tou nnµa kwa¾a ndi
                    luimbo. U µo tou vha ¿wana-»e a sa tambi? Arali vha tshi kona
                    kha vha tou mu hunga khamusi ndi hone a tshi »o pfa.           10
VHO-¸EFEFE:         N½e u ni eletshedza nga hei n»ila mathina a si nndwa lini. Hu
                    »i nga na tshe nda pfa-vho a hu na. Fhedzi n»ila ine hoyu
                    Mashudu a tshilisa yone haano ma»uvha a i mpfushi lini.
                    Idzonu vhona, ndi tshifhinga-»e zwino? A si awara ya sumbe
                    zwino? U ngafhi?                                               15
VHO-MARI¹A:         Izwo a vha koni u vhudzisa n½e lini. Hufha ene mu½e a tshi »o
                    vhuya? U »o vha ¾alutshedza hune a bva hone. Hone-vho u
                    hanya ndi u vhona. (Vha a sea)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       20                                    DBE/2019
                                        SC/NSC

VHO-¸EFEFE:         (Vho no sinyuwa) Ni nga ni vho ¾o»ou fhambana na muya
                    wanga hezwino. Hu khou seisa mini kha zwine nda khou 20
                    amba? Ni fanela u kala maipfi a½u musi ni tshi khou amba na
                    n½e. Tshifhinga tsho¾he ndi tshi ri ndi fha¾e, inwi ni wa u
                    thutha (Vha a lidza tsanwa). A thi »ivhi uri ni khou ri ndi ite
                    mini lini?
VHO-MARI¹A:         Kha vha ite tshi¿we na tshi½we tshine vha funa khotsi a 25
                    Mashudu. N½e a thi µivhi uri ndi nga ita mini tshine tshi nga
                    vha takadza lini!
VHO-¸EFEFE:         Hezwi u tshi vhona ndo u vhidza na mme hafhano iwe
                    Khwa¾hisani, ndi ¿wambo wa haa¼a mafhungo a mulovha.
                    Khamusi arali ri tshi khou tou amba zwavhu»i ro dzula ri nga 30
                    wana n»ila ya u thasulula thaidzo hei, kani-ha ndi khou
                    khakha Mari¾a. Ndi ralo ngauri i¾ali u khakha hu sa pfali.
                    (Vho-¸efefe vha ralo vhe ¿wethu)
VHO-MARI¹A:         A vha khou khakha lini, fhedzi zwe vha rwisa zwone ¿wana
                    mulovha a zwo ngo ntakadza lini. ºwana wa musidzana ha 35
                    fani na wa mutukana Vho-¸efefe. U ¾ana u na mazwimbisa
                    ¿wananga, ngoho ndi tshi khou amba zwino o zwimba o tou
                    vhi! Ndi amba na u vuwa ha koni lini ¿wana.
VHO-¸EFEFE:         (Vha tshi sumba u vhaisala) Zwauri ndo mu rwa nda ¾o»ou
                    fhira ho teaho ndo zwi vhona. Ndi uri ndo ¾avhanya u 40
                    »alwelwa. Fhedzi-ha arali o vhaisala lwo kalulaho ndi »o vhona
                    uri ndi bva hani. Tshine na funa u tshi sedzesesa Mari¾a ndi
                    tsha uri ¿wana hoyu ni khou mu litshedzela. Ni nga vha ni sa
                    khou zwi vhona uri a ni khou mu ¾ahulela lini. Arali nda ri ni
                    khou mu dzhenisela vhuri ndi nga vha ndi sa khakhi lini. Nga u 45
                    vhona hanga u vho tou »ilanga hoyu ¿wana wa½u.
                                                                    [Lu¾a 1, Bono 1]

13.1     Vho-Mari¾a vho olwa nga n»ila-»e mafhungoni e na vhala afho n¾ha?
         Bulani ZWIVHILI.                                                                      (2)

13.2     Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                        (2)

13.3     Khu»ano vhukati ha Vho-¸efefe na Vho-Mari¾a i khou vhangwa nga mini
         afho mafhungoni e na vhala?                                                           (2)

13.4     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a na vhushaka-»e na magumo a iyi »irama?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)

13.5     ¹alutshedzani aironi ya »irama ye mu¿wali a i ¾ana nga kha Vho-¸efefe
         mafhungoni e na vhala.                                                                (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      21                                   DBE/2019
                                       SC/NSC

13.6     Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali vha tama u u rumela nga vhu»ifari ha
         Vho-Mari¾a buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                     (3)

13.7     Mafhungo e na vhala a bvukulula hani vhu»ipfi ha Vho-¸efefe? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                      (2)

13.8     Vhalani mutaladzi, (Vha a lidza tsa¿wa) (mutaladzi wa 23). Ndi tshini
         tshine mu¿wali vha tama u tshi bveledza nga u shumisa iyo ndango ya
         tshiteidzhi?                                                                        (2)

13.9     Siangane na fhethuvhupo zwi na ¾hu¾huwedzo-»e kha kutshilele kwa
         Mashudu? Tikedzani phindulo ya½u.                                                   (3)

13.10    U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona zwe Tsa¿wani a ita kha Mashudu zwo
         tea naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU.                                   (3)

13.11    Ni a pfela vhu¾ungu He¼eni kha zwe a ¾angana nazwo buguni iyi? Tikedzani
         phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                                      (2)
                                                                                             [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        22                                  DBE/2019
                                         SC/NSC

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

Mafhungo a bugu ya »irama a tea u anana na mudzedze wa tshifhinga.

No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sumbedzani uri mudzedze wa tshifhinga wo vha
na ¾hu¾huwedzo-»e kha kutshilele kwa Thovhele Tshilwavhusiku.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA H

VHO-TSHILWAVHUSIKU:              (U amba e e¾he.) U hanya ndi u vhona madzanga.
                                 Ngavhe vhadzimu vha tshi nga zwi kona vha ½ea
                                 vha»uhulu vhanga dzunde ¼ine nga¼o, thumbu
                                 matshelo vha »o fusha; u bva afho ndi kone u
                                 phetha ndaela ye vhokhotsi anga vha nnye¾ulela 5
                                 yone. Ndi kone ha u ¾angana na ma»i a ·itshovhu,
                                 ndi vhe ma»i, ndi elele u guma ¾hanganyoni yawo
                                 na mulambo wa Thuvhalalwe. Ndi elele ndi gume
                                 tshisimani tshawo Phawe.
                                 Kana ndi shanduke thavha; ndi pfi Swongozwi, ndi 10
                                 pfi ·a n»ou, ndi pfi Marengwa kana Magoni yo
                                 dzibaho.
                                 (Hu dzhena Mukoma, vha»inda na vha¿we. Vha
                                 »ala fhasi phan»a ha khosi.)
MUKOMA:                          (O µala fhasi.) Mu½e wa vho¾he mu½e wa shango 15
                                 Ravhuhali!    Maila    u    sumbwa!    Tshidada!
                                 ¶ambatshekwa ¼i na segere! Mavu! Kholomo!
                                 Thindi ndi a midza Muhali ndi kundwa nga
                                 shambo!
VHO-TSHILWAVHUSIKU:              Khezwi ni tshi tou nga no ¾anganya ma¾o na ndau. 20
                                 Ho pwashea'ni?
MUKOMA:                          Ndau a hu na mu½e wanga. Ndi, ndi, ndi … , hu
                                 tou nga …, ha, Muhali, ha, Muhali.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        23                                    DBE/2019
                                         SC/NSC

VHO-TSHILWAVHUSIKU:              Ni songo fhirelelwa nga mare ni tshi amba. Muhali
                                 nazwino ndi n½e uno. Bulani Mukoma wanga                   25
                                 n»evhe dzanga dzo lindela mutevhetsindo wa ipfi
                                 ¼a½u.
MUKOMA:                          Khakhamela! Mu½e wa vho¾he! Gulu mu½e wanga.
                                 Yo ponyakisa muya wanga. A thi µivhi uri ndo
                                 ponya nga n»ila- »e. Muhali vho vha vha tshi µo tou        30
                                 kumba zwitumbu fhedzi. Hu tou nga ndo tshinya
                                 nge nda sa bve na tshi¾angu na pfumo ¼anga.
                                 ¹hun»u yo vha i tshi »o nn»ivha Muhali. Mboloma!
VHO-TSHILWAVHUSIKU:              (U fara Mukoma tshan»a.) Takuwa'i nazwino u yo
                                 ¾u¾ula pfumo ¼au; tsilu ndiwe! Ni matsilu no¾he.           35
                                 Mmbudzeni; vha ri mini ma¾arelwa-madyavhathu?
                                 Zwivhungu zwenezwi!
MUKOMA:                          Mu½e wanga. Mavemu a ri shango a si ¼a muthu ndi
                                 ¼a ºwali. Ane a pfa tshan»a tshi tshi fula nga bvele
                                 khagala vhanna ri pfane maan»a.                            40
VHO-TSHILWAVHUSIKU:              Ahaa! U songo tsha isa phan»a. ¹avhanyani no¾he ni
                                 tsiruwe phan»a hanga ndi sa athu u ni milisa
                                 tshivhindi. Magoswi enea. (Vha a bva.)
                                                                       [Lu¾a 3, Bono V]

15.1     Mukoma o olwa nga nµila-»e mafhungoni e na vhala afho n¾ha? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                         (2)

15.2     Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                         (2)

15.3     Phambano vhukati ha Tshilwavhusiku na mukoma i khou vhangwa nga
         mini afho mafhungoni e na vhala?                                                       (2)

15.4     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a na vhushaka-µe na magumo a iyi »irama?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                               (2)

15.5     ¹alutshedzani aironi ya »irama ye mu¿wali a i ¾ana nga kha maforo¾ereke
         buguni iyi.                                                                            (2)

15.6     Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali vha tama u u rumela nga vhu»ifari ha
         maforo¾ereke buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                      (3)

15.7     Mafhungo e na vhala a bvukulula hani               vhu»ipfi    ha    Thovhele
         Tshilwavhusiku? Tikedzani phindulo ya½u.                                               (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       24                            DBE/2019
                                        SC/NSC

15.8     Vhalani mutaladzi wa 15: (O »ala fhasi). Ndi tshini tshine mu¿wali vha
         tama u tshi bveledza nga u shumisa iyo ndango ya tshi¾eidzhi?             (2)

15.9     Siangane na fhethuvhupo zwi na ¾hu¾huwedzo-»e kha kutshilele kwa
         Thovhele Tshilwavhusiku? Tikedzani phindulo ya½u.                         (3)

15.10    U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona zwe maforo¾ereke a ita kha ¿wana wa
         khaladzi ya Vho-Lumbule zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u nga
         mbuno THARU.                                                              (3)

15.11    Ni a pfela vhu¾ungu Vho-Nyaphophi kha zwe vha vhulahelwa ¿wana wavho
         Mphelekedzeni?                                                            (2)
                                                                                   [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:             25
                                                         MARAGAGU¹E:               80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2019/c849fe30-af1d-4a20-899a-0782cd5ca293) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019/6717a0f9-b2e7-4d7f-ade2-eb5b0b902b1d) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021/3cbe04b2-5632-4507-966e-4ccd6f7f0243) — Tshivenda HL · QP · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2018/3627fe82-37ca-4a84-b159-854d8e7d26cc) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
