# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2022 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the NSC May June 2022, 27 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022-mg/06467060-fa7f-4a32-819e-114771085bbe
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: NSC May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022-mg/06467060-fa7f-4a32-819e-114771085bbe)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC May June · 2022 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — QP · 2022 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                              2022

                      TSUMBAN¶ILA YA U ¹OLA/MAKA

                                                                                    MARAGA: 80

                                 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 27.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          2                                     DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

    Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
    Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
     khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
    Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
     vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
         bugu/¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha
         vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we,
         tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
         tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make
         sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea:
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          3                                     DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

8.      Mbudziso pfufhi:
        Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
        vha songo ½ea nda¾iso.

9.      Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha
        NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha
        zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

10.     Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
        MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
        kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

11.     Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
        dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
        memorandamu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          4                                     DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU
XUXUXU – AA Mphaga
KUAVHELWE KWA MARAGA
Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
   o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
   o Maraga 0–1 arali mbuno dzi 0–1
- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
  ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi

XUXUXU – AA Mphaga

Marangaphanµa

Thero ndi mulaedza muhulwane wa tshirendo/zwine tshirendo tsha khou amba nga
hazwo/Zwine murendi a tama ri tshi zwi µivha. Ndima/tshitanza i/tshi vhumbwa nga
mitaladzi/vese ya/dza tshirendo yo/dzo faredzaho muhumbulo muhulwane.

Mbuno
 Kha ndima/tshitanza ya/tsha u thoma, murendi u bvisela khagala uri muthu wa
  zwitshele na mazwifhi ha dzuli fhasi, tshawe u takadzwa nga u sola vhathu
  vhunga a si na tsha mbiluni. Murendi u ita khuwelelo ya uri vhathu ri songo
  thetshelesa mazwifhi a mudziazwitshele hune a vhuya a tama uri ngavhe muthu
  uyu zwiito zwawe zwi tshi mu dzhenisa khomboni uri a la¾e matshilele awe.
 Kha ndima/tshitanza ya/tsha vhuvhili, murendi u bvisela khagala uri
  mudziazwitshele ha na tshivhuya, u a bvafha tshawe ndi u lu¾anya vhathu vhane
  vha anµana.
 Kha ndima/tshitanza ya/tsha vhuraru, murendi u isa phanµa na u sasaladza
  matshilele a mudziazwitshele ane ha dzuli fhasi, ha tendi u kaidzwa, tshawe ndi u
  enda a tshi zwifha na u sola vhathu. Izwi zwi ita uri murendi a vhuye a mu tamele
  mashudu mavhi a u ri u kundwa ngani u ¾hukhulwa milenzhe u itela uri a
  kundelwe nga u tsa a tshi gonya a tshi lu¾anya vhathu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          5                                     DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

Magumo
Murendi o kona u shumisa ndima/zwitanza u bvisela khagala thero ya itshi
tshirendo nge a sumbedza uri muthu wa zwitshele na mazwifhi ndi mubva, ha na
tsha mbiluni, ha kaidzwi ha dzuli fhasi nahone u takadzwa nga u lu¾anya vhathu.                   [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA – FR Modau

2.1      Murendi u ¾oµa u khwa¾hisedza uri hu tshi itea zwi songo µoweleaho u
         songo tenda u vha wa u thoma u gidimela u zwi ita, u nga namba wa vha wa
         u fhedzisela u dzhena khazwo.√√                                                          (2)

2.2      Ndi tsha sonethe√, ngauri ndi ndima i re na mitaladzi /vese dza 14.√                     (2)

2.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhaswa kha vha ¾homphe na u tenda u
         kaidziwa nga vhathu vhahulwane vha dovhe vha ¾utshele zwikambi vhunga
         zwi zwi¿we zwa zwi vhangaho mpfu nnzhi dzavho.√√                                         (2)

2.4      Thounu i re fhasi i dzumbulula vhuµipfi ha murendi ha u pfa vhu¾ungu nga
         u vhaiswa nga mikhwa ya vhaswa ine i fhedza yo vha dzhenisa khomboni
         na lufuni.√√                                                                             (2)

2.5      Ndi a tendelana nakwo, vhunga vhunzhi ha vhaswa vha ano maµuvha, a
         vha thetshelesi vha tshi kaidzwa, a vha ¾homphi vhathu vhahulwane,
         tshavho ndi u µibandutshedza kha zwikambi zwine zwa shanduka
         zwivhulahi zwavho.

         [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.]√√                                                          (2)
                                                                                                  [10]

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu

3.1      Murendi u tama u bvisela khagala uri vhathu vha dzulela u ita vhuhovheleli
         ha u hovhelela miµifho ya ¼ino shango vha sa neti.√√                                     (2)

3.2      Ndi tsha a¼egori/Sathaya√ ngauri hu khou kaidzwa vhathu uri kha ri litshe
         u funesa madzanga a shango, ri fune u tshidzwa ha mimuya nga
         Mutshidzi/murendi u khou sasaladza maitele mavhi a muthu a u funesa zwa
         madzanga a shango.√                                                                      (2)

3.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha ri lilele u tshidza mimuya
         yashu nga u renda Mudzimu/Musiki ri ¾utshele zwa shango zwi fushaho
         ½ama.√√                                                                                  (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          6                                     DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

3.4      Thouni yo fholaho/ya fhasi i dzumbulula vhuµipfi ha murendi ha u pfela
         vhu¾ungu vhathu a tshi vhona vha tshi bva nµilani ya Mudzimu nga u lusa
         u wana madzanga/miµifho ya ¼ino shango.√√                                                (2)

3.5      Ndi a tendelana nae, ngauri vhunzhi ha vhathu vha a shandukisa kutshilele
         kwo teaho vha fhedza tshifhinga vha tshi khou lilela u µiphi½a nga zwa
         shango ¼ino zwine zwa ita uri vha hangwe u tevhedza milayo ya Musiki.√√

         [Muhumbulo u hanedzanaho na uyu kha u sedzuluswe/¾oliwe.]                                (2)
                                                                                                  [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

NDI DAKALO-ZWILILO – BR Mafhege

4.1      Murendi u ¾oµa u ri vhudza uri muthu a sa ¾alifhela vhutshilo u a kundwa u
         bvelela/u a wa vhutshiloni.√√                                                            (2)

4.2      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka lwa a¼egori√, ngauri murendi u khou ita uri
         vhathu vha µivhe uri zwine vha khou tshilela zwone a si zwa ndeme, zwa
         vhu¾hogwa ndi u tenda Mudzimu uri vha wane dakalo ¼one-¼one√.                            (2)

4.3      Mulaedza une murendi a ¾oµa u eletshedza vhathu ndi wa uri zwo¾he zwa
         fhano shangoni zwine ra ita zwone ndi mahandana, nahone zwi ri
         fhambanya na Mudzimu/Musiki.√√                                                           (2)

4.4      Thounu i re fhasi i dzumbulula vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu nga zwine
         vhathu vha ita vha tshi litsha u tenda Mudzimu/Musiki.√√                                 (2)

4.5      Ndi a ima nae:
         -Vhathu ri hangwa Mudzimu ri tshi itela u takadza yashu mivhili.
         -Madakalo aneo kanzhi ha vhi madakalo a no ya thambo, a ri wedza
         khomboni.
         -Zwo¾he zwa ¼ino shango zwi a fhela, ndi mahandana.

         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√

         [Muhumbulo u hanedzanaho na uyu kha u sedzuluswe/¾oliwe.]                                (2)
                                                                                                  [10]

                                            NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          7                                     DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

ºWANANGA – S Muremela

5.1      Ndi tsha sonethe√ngauri tsho vhumbwa nga ndima i re na mitaladzi/vese
         dza 14. √

                                             KANA

         Tsatsaladzo/sathaya√ ngauri murendi u sasaladza u vha na vhana hashu, uri
         a zwi µisi dakalo zwi µisa thambulo.√                                                    (2)

5.2      Khaesura√, ngauri hu na u awelanyana ha dovha ha bvelwa phanµa na u
         renda, hu khou khwa¾hisedzwa ndeme ya u takala.√                                         (2)

5.3      Muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u bvisela khagala ndi wa uri
         kha muthu a humbulaho uri u vha na ¿wana zwi µisa dakalo, kha zwi µivhe
         uri a si zwone vhunga na onoyo ¿wana a si na dakalo ¼o fhelelaho.√√                      (2)

5.4      Mutevhetsindo wa u ongolowa √ u re kha itshi tshirendo u dzumbulula
         vhuµipfi ha murendi ha u pfela vhu¾ungu vhathu vhane vha humbula uri u
         beba ¿wana zwi µo vha µisela dakalo, ngeno vha sa µivhi uri na ene ¿wana
         a tshi bebwa u vha a si na na dakalo ¼o fhelelaho.√                                      (2)

5.5      Ndi a ima nae, ngauri vhunzhi ha vhabebi vhane vha vha na vhana kanzhi
         vha dzulela u ¼a mbilu nga kutshilele kwavho na vhone vhana vha tshi lila
         nga vhabebi vhavho. √√

                                             KANA

         A thi imi nae, ngauri vhabebi vha hone vhane u vha havho na vhana zwo
         vha µisela dakalo ngauri vha khou µiphi½a nga mitshelo yavho/vhana vha
         unµa vhabebi vhavho/ vha vha bvisa vhushaini he vha vha vhe khaho. √√                    (2)
                                                                                                  [10]

                                  ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                                30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          8                                     DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
   o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
   o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
   o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphanµa

Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo, lune tshiwo tshi¿we tsha µisa tshi¿we, u
bva mathomoni u swika magumoni a bugu.
Nyito i takuwaho ndi tshipiµa tsha puloto tsha vhuvhili u bva kha kubveledzele kwa
mafhungo, hune zwiwo zwi vha zwi tshi khou tevhekana u swika ma¾hakheni a
bugu.

Mbuno
Kha nyito i takuwaho ndi hune ra vhona thaidzo i tshi khou aluwa zwi tshi
¾u¾uwedzwa nga u tevhekana ha zwiwo. Kha nganea iyi ri wana nyito i takuwaho i
tshi khou bveledzwa nga zwiwo zwi tshi tevhekana nga nµila i tevhelaho:

 Musi Vho Luvhani vha tshi vhudza munna wavho uri vho vhifha muvhilini ngeno
  Vho Madilaga vho vha vho amba uri a vha tsha ¾oµa u vha na mu¿we ¿wana.
 Vho Madilaga vha vhudza Vho Luvhani uri tshine tsha nga tandulula thaidzo iyi
  ndi ha musi mihwalo i tshi nga ngalangadzwa kana ¿wana a tou ½ekedzwa kha
  vha¼a vhane vha si vhe na vhakoma.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          9                                     DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

 Muhumbulo uyo wo µo dina Vho Luvhani lwe vha ita na u bva mu»ini vhusiku
  vha songo onesa muthu vha ya hayani ha havho, vha fheletshedzwa nga Vho
  Muvhi he vha vho fhira vha tshi dzhia Vho Mainganye khaladzi a Vho Madilaga.
 Musi fhungo i¼i ¼i tshi sengiwa Vho Madilaga vho µo humbela pfarelo phanµa ha
  Vho Muvhi, Vho Mainganye na Vho Luvhani uri a vha tsha µo dovha vha zwi
  amba.
 Hezwi zwo ita uri Vho Luvhani vha dalele mushumelavhapo Vho Silima ngei
  ki¼iniki vhunga vho vha vha tshi khou dinwa nga mutsiko wa malofha.
 Musi Vho Luvhani vha tshi ya ki¼iniki vho fhelekedzwa nga Vho Madilaga vha
  vhudzwa u pfi ¿wana u µo tea u yo bebelwa sibadela vhunga hu na zwi¿we zwi
  songo dzudzanyeaho kha ¿wana.
 Musi Vho Luvhani vha tshi vhofholowa sibadela vha wana uri vho beba ¿wana e
  na ¼ino ¼a n¾ha.
 Mafhungo aya o µo dina Vho Madilaga lwe vha pfa vha tshi shona vha tshi
  humbula uri vho vha vho amba uri ho vha ho fanela mihwalo yo ngalangadzwa
  kale.
 Musi radio ya Fha¾alushaka i tshi µivhadza uri ho bebiwa ¿wana e na ¼ino ngei
  sibadela tsha Vhutshidzi zwa pfiwa nga Vho Maambavha¿we, vhe vha µo fhedza
  vho gidimela henengei u yo vhona.
 Musi ¿wana a tshi vhuya sibadela Vho Madilaga vho hana u mu ira dzina ngauri
  vha pfa vha sa koni u ¾anganedza uri ndi ¿wana wavho.
 Musi Vho Luvhani vha tshi semiwa nga Vho Ana nga murahu ha musi ¿wana
  wavho Muyana¼o a tshi lilela mpopi wa Tshifhiwa. Vho vha sema vha vha vhudza
  nga ¿wana wavho Tshifhiwa uri ndi shenga nahone a luma muthu tshilonda tsha
  hone a tshi fholi.
 Musi Vho Luvhani vha tshi vhudza Vho Madilaga zwauri Vho Ana vho vha sema
  Vho Madilaga vho isa phanµa na u vha vhudza uri ndi nga u sa pfa havho zwine
  zwa ita uri vha bebe ¿wana a na ¼ino.
 Musi Ladzani a tshi vhuya hayani a tshi bva tshikoloni o vhaisala muyani ngauri
  vha¿we vhana vho vha vha tshi khou mu sea uri ha hawe hu na shenga. Vho
  Luvhani vho mu ¾alutshedza uri ndi nga mini vhathu vha tshi amba ngauralo a
  kona-ha u zwi pfesesa.
 Musi Vho Ratshi¼i, murangaphanµa wa siviki vha tshi ramba mu¾angano wa
  vhadzulapo uri lushaka lu bviselwe khagala nga ha uri shenga ndi mini.
  Mu¾angano uyo wo vha wavhuµi ngauri wo sia vhadzulapo vha tshi vho pfesesa.
 Vho Madilaga vha ya vha vhudza khaladzi avho Vho Mainganye uri Vho Luvhani
  a vha tsha vha thetshelesa nahone vha µiita munna wa muµi. Mafhungo ayo o
  wanala uri a si one nga murahu ha uri Vho Luvhani vha ambe nyimele yo¾he ya
  mafhungo kha Vho Mainganye.
 Musi Vho Luvhani vha tshi ya u onesa kha vha havho na kha Vho Madilaga na
  Vho Mainganye, uri vhone vha khou ya u dzula Polokwane na Tshifhiwa.
 Musi Tshifhiwa a tshi ¾uwa na mme awe a tshi bva e Polokwane u yo onesa khotsi
  awe na makhadzi wawe uri ene u khou ya u dzhena tshikolo ngei Germany ngauri
  o wana ndambedzo ya u guda zwa vhuinzhiniara ha u lugisa na u fha¾a dzigoloi
  dza ha Mercedes Benz ngauri o vhonala e musidzana o ¾alifhaho nga maanµa

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          10                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

 Naho Tshifhiwa o vha a sa tsha dzula afha hayani, samba ¼a uri o bebwa e na ¼ino
  ¼o ita uri Vho Ana muhura wa Vho Madilaga vha µi sala vha tshi vha pomoka uri
  zwibudzana zwavho a zwo ngo vhulawa nga mmbwa, zwo vhulawa nga shenga ¼ine
  ¼a vha Tshifhiwa. Vho Ana vho µo wanala vha na ¿anga getheni ya Vho Madilaga
  vha tshi khou hasha mishonga.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza nyito i takuwaho sa tshipiµa tsha puloto buguni iyi
ngauri ri vhona hu na u lunzhedzana zwavhuµi ha mafhungo. Tshiwo tshi¿we tshi
tshi µisa tshi¿we u swika ma¾hakheni. Ndi ngazwo bugu iyi i tshi takadza vhukuma.                 [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

7.1      Ndi tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo.√Ngauri
         mafhungo a mu¾a wa ha Madilaga a uri a vha khou ¾anganedza ¿wana o
         bebwaho e na ¼ino, a khou vhifha a tshi ya phanµa/Vho Luvhani vha khou
         lusa u tandulula thaidzo ya u kolelwa uri vho beba shenga nga u tenda u ya
         u amba mu¾anganoni wo rambiwaho nga vha siviki.√                                         (2)

7.2      Vho Madilaga vha bveledzwa sa munna a re na mbiti/a sa lengi u sinyuwa.
         Ndi muthu a si na vhuµifhinduleli nahone a sa imeli zwithu zwa mu¾ani
         wawe. Ndi muthu a si na lufuno. Ndi muthu a sa thetshelesi.

         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                         (2)

7.3      Ndi khu»ano ya nga nn»a.√Ngauri ri pfa Vho Madilaga vha tshi khou
         semana na Vho Luvhani vha tshi simesa uri ndi ngani hu tshi khou ambiwa
         mafhungo nga ¿wana wavho ngeno vhone vhe siho.√                                          (2)

7.4      Vho Madilaga vha dzula vhuponi ha mahayani, Tshandebvu, hune munna
         u dzhiiwa sa ¾hoho ya muµi nahone e ene ane a dzhia tsheo a sa hanedzwi
         nga mufumakadzi wawe.√√                                                                  (2)

7.5      Vho Luvhani vha sumbedza uri vhone vha µo lwa nga nµila dzo¾he uri
         Tshifhiwa a bvelele, zwine zwo fhedza zwo bvelela musi vha tshi pfuluwa na
         ¿wana wavho Tshifhiwa vha ya vha dzula Polokwane, he a swika a dzhena
         tshikolo a phasa zwavhuµi a fhedza a gudela na mushumo Germany.√√                        (2)

7.6      - Vho Luvhani vho vha vha tshi dzula vha tshi kolelwa nga vhahura.
         - Vha farwa nga mutsiko wa malofha.
         - Zwo ita uri vha si ye muµi wavho vha ye u dzula Polokwane.
         - Vhana na vhone vho vha vha tshi kolelwa tshikoloni.
         - Zwo ita uri vhana vha aluwe vha si na ¾hogomelo ya vhabebi vho¾he.

         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                           (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          11                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

7.7      Vhuholefhali a vhu thivheli muthu u bvelela. Tshifhiwa we a bebwa vhathu
         vha ri ndi muholefhali u fhedza a bvelela vhutshiloni a vha inzhiniara./
         U shaya nµivho zwi a dina. Tshifhiwa vha vhona uri ha nga bveleli ngauri a
         bebwa e na ¼ino ¼ithihi, fhedzi a fhedza a tshi vha na pfunzo dza n¾ha
         nahone a guda na mashangoni a seli

         [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√                                                    (2)

7.8      Thaidzo ya Vho Luvhani ya u sathulwa havho na u sa ¾anganedzwa ha
         Tshifhiwa i mbo µi fhela, √√ ngauri Vho Ana vha µa vha humbela pfarelo,
         mu¾a wa Vho Madilaga u a vhuelelana na vhathu vha shango vha thoma u
         ¾anganedza Tshifhiwa.√                                                                   (3)

7.9      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri munna na mufumakadzi vha tea u
         tikedzana kha nyimele dzo¾he tshifhinga tsho¾he ngauri zwa sa ralo ri µo
         µiwana ro no vusa vhuswina, dziphambano, ¾halano na khakhathi dzi sa
         takuwi.√√                                                                                (2)

7.10     Zwo tea, ngauri Vho Madilaga a vha vha tikedzi afha mu¾ani. U pfuluwa
         zwi thusa Vho Luvhani na ¿wana wavho Tshifhiwa uri vha bve kha mitsiko
         ya vhathu nahone Tshifhiwa a kone u isa pfunzo dzawe phanµa zwavhuµi.

                                             KANA

         A zwo ngo tea, ngauri muthu arali e na thaidzo ha tei u shavha/pfuluwa a
         sia muµi/munna/mufumakadzi a yo dzula hu¿we ngauri zwi ita uri vhana
         vha aluwe vha si na ¾hogomelo ya vhabebi vho¾he.√√                                       (2)

7.11     - Ndo vha ndi tshi nga vha vhidza ra dzula fhasi navho mafhungo a
           sengiwa.
         - Ndo vha ndi tshi nga dzhia mulandu wa ya kha vha mulayo.
         - Ndo vha ndi tshi nga vhiga mulandu mukomani.
         - Ndo vha ndi tshi nga vha isa kha vhahulwane vha havho uri vha vha
         kaidze.

         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                           (3)
                                                                                                  [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          12                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
   o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
   o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
   o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo, tshiwo tshi¿we tshi tshi µisa tshi¿we, u
bva mathomoni u swika magumoni a bugu. Nyito i takuwaho ndi tshipiµa tsha
puloto tsha vhuvhili u bva kha kubveledzele kwa mafhungo, hune zwiwo zwi vha zwi
tshi khou tevhekana u swika ma¾hakheni a bugu.

Mbuno

Kha nyito i takuwaho ndi hune ra vhona thaidzo i tshi khou aluwa zwi tshi
¾u¾uwedzwa nga u tevhekana ha zwiwo. Kha nganea iyi ri wana nyito i takuwaho i
tshi khou bveledzwa nga zwiwo zwi tshi tevhekana nga nµila i tevhelaho:

 Thaidzo ya u ¾oµou u pometshedza Aifheli thumbu i si yawe i pfala i tshi khou
  bvela phanµa, izwi zwi khwa¾hisedza nga zwiwo zwo faranaho zwo livha
  ma¾hakheni.
 U wanala ha uri Maria o µihwala ngei Musina dokotelani musi o fheletshedzwa
  nga Aifheli hu u pfumbisa uri na ngoho mihwalo ndi yawe, zwa sumba uri maano
  a Vho-Loshani na Maria a khou shuma.
 U ¾u¾uwedza tsho¾he uri tshiphiri tshi sa µivhonadze, munyanya wa mbingano ya
  Maria na Aifheli u mbo µi dzudzanywa uri u ¾avhanye u vha hone. Vha lushaka
  vho µi vha vhathu vhane vha hanedzana na ¼a u ri Vho-Loshani vha ¾oµani kha
  nzudzanyo dza mbingano ya Aifheli ngeno vha sa tou vha shaka ¼a tsini.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          13                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

 Nga u sa µivha fhungo/tshiphiri, Aifheli o vha ene a no vha imelela havha Vho-
  Loshani, a tshi sumbedza uri vha sa vha hone nzudzanyo dza munyanya dzi µo
  rothola.
 Maria u µi dzulela u vha na valuvalu kana nyofho dza uri tshiphiri tshi nga bvela
  khagala munyanya u sa athu swika nge khonani yawe Thikholelwi a tshi amba nae
  sa a no nga u µivha zwi¿we.
 Naho hu na zwithithisi fha¼a na fha¼a munyanya u fhedza u tshi vha hone,
  nahone muhulusa u takadzaho.
 Thaidzo ya Maria i khou ½a½a i tshi ya musi a tshi humbula uri ¿wana a tshi
  bebwa u µo fana na nnyi, zwa ita uri a dzule a tshi ¾amba nga maµi a mashika a
  munna wawe.
 U ita na u vhudza munna wawe uri vha pfulutshele ¹hohoyanµou.
 U bebwa ha Rotondwa a sa fani na Aifheli khotsi awe nga vala zwo ½ea Maria
  thaidzo i sa takuwi nge a zwi limuwa uri vhathu vha µo zwi humbula uri ndi
  ¿wana wa Vho-Loshani.
 Rotondwa u bebwa nga ¿waha muthihi na Musatondwa ¿wana wa Vho-Loshani
  na Vho-Josephine.
 Vhuvhili havho vha hula vha tshi sumbedza u vha na lufai, lune zwa kanganyisa
  na vha¿we vha vhagudisi tshikoloni
 Vhana avha vha phasa pfunzo dza sekondari vha ya Yunivesithi ya Venµa.
  Henefha ndi hune vhana avha vha funana.
 Hu vuwa khakhathi musi Musatondwa na Rotondwa vha tshi µivhadza vhabebi
  nga ha u funana havho. Ngei kha mu¾a wa Tshipate, Vho-Maria vha tou
  dadadzela kule ngeno Aifheli a tshi khou zwi pfesesa. Mu¾ani wa Vho-Loshani, na
  vhone a vha ¾oµi na u pfa tshithu. Zwiwo zwo¾he hezwi zwa nyito i takuwaho zwi
  ri livhisa kha tshipiµa tsha ma¾hakheni.

Magumo

  Mu¿wali o kona u bveledza nyito i takuwaho i re na zwiwo zwo faranaho zwe zwa
  ita uri ri kone u swika ma¾hakheni. Izwi ri zwi vhona musi maano a u luka
  tshiphiri tsha u pometshedza Aifheli thumbu i si yawe a tshi lunzhedzana
  zwavhuµi.                                                                                       [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Ndi tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo.√ Ngauri ri khou
         vhona vhukwila he Vho-Loshani na Maria vha vhu luka ha uri munyanya u
         tea u ¾avhanyiswa i nµila ya u tsireledza tshiphiri tshine vha ita.√                     (2)

9.2      -Aifheli u bveledzwa sa muthu a sa ¾oµi dzikhakhathi a no funa mulalo.
         -U bveledzwa sa muthu o µalaho lufuno.
         -Muthu a si na vhutevheleli ha zwithu zwi sa fha¾i.

         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                         (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          14                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

9.3      Ndi khu»ano ya nga nn»a.√Ngauri ri pfa nga ha u fhambana ha
         muhumbulo wa Aifheli na mukomana wawe Thathani na muzwala wawe
         Vho Dafita wa uri Vho Loshani vha tshimbidze munyanya ngeno vhe si
         shaka.√                                                                                  (2)

9.4      Vho-Dafita na Thathani vha dzula vhuponi ha mahayani, Folovhoµwe,
         hune u ya nga mvelele vha tenda uri mafhungo a mu¾ani a dzudzanywa nga
         vha mu¾a hu si na u dzhenelelwa nga vhatsinda.√√                                         (2)

9.5      Thathani na Vho-Dafitha vha sumbedza uri Vho-Loshani a vha ¾oµei kha
         nzudzanyo ya munyanya wa Aifheli ngauri vha sumbedza uri vha µo vha
         remisa ¾hoho, zwe zwa fhedza zwo itea musi Aifheli a tshi zwi wana uri
         Vho-Loshani vha na vhushaka na mufumakadzi wawe.√√                                       (2)

9.6      - Zwi vhanga malwadze kha Vho-Maria na Vho-Josephine.
         - Vhu¾ama vhukati ha Aifheli na Vho-Loshani hu mbo µi pfuvha.
         - Vho-Loshani vha mbo µi shanduka vha thoma u shumisa zwikambi lwo
           kalulaho.
         - Zwi ita uri Vho-Loshani vha fhedze vho pfulutshela Shakadza.

         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                           (3)

9.7      Mu¿wali u ¾oµa u bveledza ndivho ya uri zwo¾he zwine vhathu vha ita vho
         dzumbama zwi µo fhedza zwo bvela khagala.√√                                              (2)

9.8      Aifheli u na thaidzo ya uri ndi nga mini Maria na Vho-Loshani vha sa
         tikedzi uri Musatondwa na Rotondwa vha malane, u khakhisana havho zwi
         ita uri Maria a ambe ngoho uri vhana avho ndi vha Vho-Loshani.√√√                        (3)

9.9      Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾oµa u u sumbedza ndi wa uri u sa
         fulufhedzea ha vhathu mbinganoni zwi na masiandaitwa a si avhuµi.√√                      (2)

9.10     Zwo tea, ngauri vhuvhili havho Rotondwa na Musatondwa ndi vhana vha
         dzofha ¼ithihi ¼a Vho-Loshani, ngauralo a zwi tendelwi nga ndavhuko uri
         vhana vha muthu muthihi vha malane.√√                                                    (2)

9.11     - Ndo vha ndi tshi »o amba na Maria uri a litshe munna wanga.
         - Ndo vha ndi tshi »o humbela mashaka a tsini a mi¾a mivhili uri ri dzule
           fhasi ri dzudzanye.
         - Ndo vha ndi tshi »o humbela munna wanga uri vha litshe zwithu zwine
           vha khou ita ngauri zwi µo ri pwashela mu¾a washu.
         - Ndo      vha   ndi    tshi    »o   ya    nda    humbela   thuso    kha
           vhafunzi/vhashumelavhapo uri vha dzhenelele.

         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                           (3)
                                                                                                  [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          15                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 10:           KHUVHANGANYO            YA    FOLUKU·OO           (MBUDZISO
                          NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
 Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

     Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
       shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
       iyi.
     Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
       musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
     Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho
       u itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.
    Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni a
tshibveledzwa. Puloto ya ngano yo khethekanywa ya bva zwipiµa zwiraru,
mvulatswinga, mutumbu na thasululo. Muhumbulo muhulwane ndi zwine
tshibveledzwa tsha khou amba nga hazwo. Tshikhoµo tshi vhumbwa nga mitaladzi
ine yone i vhumba ndima/tshitanza tshi tikedzaho muhumbulo muthihi

Mvulatswinga

        Muanetsheli u ita uri vhathetshelesi vha µilugisele u thetshelesa nga u thoma
         nga u ri, ‘Salungano! Salungano!’

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          16                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

Mbuno

      Hu vha na mu¾angano wa shango ¼o¾he, hu tshi vuwa khanedzano, vha tshi ri
       vhathu kha ri tshile ri sa fi, vha¿we vha ri ri tea u fa. Hu ru¿wa µongololo na
       luaviavi mudzimuni. ¶ongololo ¼i fhiwa mulaedza wa uri vhathu vha tshile u
       ya nga hu sa fheli, vha songo fa, luaviavi lwa ½ewa mulaedza wa uri vhathu
       vha fa vha songo tsha vuwa.
      ¶ongololo ¼a ¾uwa phanµa zwa ½ea vhathu fulufhelo ¼a uri ¼i µo swika phanµa
       ha luaviavi. ¶ongololo ¼o µo wana mbula nµilani, ¼a dzi roµa, ¼a fhedza nga u
       eµela henefho murini. Luaviavi lwa dedengela lwa vhuya lwa swikisa mulaedza
       wa uri vhathu vha fa vha songo tsha vuwa.

Vha¾avhatsindi vha Thengwe

   Tshikhoµo tshone tsho sumbedza fhethu hune vha¾avhatsindi vha wanala
    hone/vhubvo, vhane vha a kona u sola muthu e henefho a sa pfe tshithu,
    vhadziazwiphiri, vha sa buli tsha mbiluni, ndi vhone vhatiki vha Vhavenµa,
    dzi¿anga na u wanwa muno, a si vhavhusi tshavho vha ¾oµa u lima,
    vhadziavhudele na vhulondo, a ho ngo µala vhapfufhi vhunzhi havho ndi
    vhalapfu, kanzhi vhudzulo havho ndi dzithavhani na maµini
Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa zwibveledzwa zwa sialala u bveledza puloto na u tikedza
muhumbulo muthihi muhulwane, afha ndi hune ra vhona zwiitisi zwo iteaho uri
vhathu vha fe vha si tsha vuwa zwo itiswaho nge µongololo ¼a ungwa nga mbula
nµilani, ¼a vho fhirelwa nga luaviavi lwe lwa swikisa mulaedza wa u thoma. Ndi
ngazwo na ½amusi vhathu vha tshi fa vha si tsha vuwa. Kha tshikhoµo ro kona u
vhona hune Vha¾avhatsindi vha dzula hone, mvumbo dzavho na zwine vha zwi
kona.

[Afha vhalingi vho ½ea tsumbo dzavho, vhalingiwa vha nga µi shumisa tsumbo dzo
fhambanaho na idzi, tenda dza vha dzi tshi khwa¾hisedza ¼ikumedzwa.]                              [25]

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI

MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI

PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO

11.1     Ndi tsha mvulatswinga/mathomele, muanetsheli u vha a tshi khou
         eletshedza vhathetshelesi uri kha vha µilugisele u thetshelesa.√√                        (2)

11.2     Gwavhavha ¼i ¾anwa sa phukha ine ya konµelela, i sa fheli mbilu nahone i sa
         bvafhi. √√                                                                               (2)

11.3     Vhombila vha fhedza vho wana mutshila mupfufhi/mu¾uku.√√                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          17                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

11.4     Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.√√                                                 (2)

11.5     Kha ri litshe u bvafha na mazwifhi vhunga zwi na masiandaitwa a si
         avhuµi/Vhubva na mazwifhi zwi nga ita uri muthu a sa µiphi½e vhutshiloni
         hawe ho¾he.√√                                                                            (2)

11.6     Ndivho ya mu¿wali ndi ya u ¾oµa u sumbedza uri u konµelela, u sa fhela
         mbilu, u sa bvafha u sa sumbedzi u vha na mukale zwi µisa zwivhuya
         zwavhuµi vhutshiloni.                                                                    (2)

11.7     - Ndo vha ndi tshi nga tou vha eletshedza uri kha vha ¾utshele maitele
           eneo.√
         - Ndo vha ndi tshi nga humbela vha¿we vhathu vhahulwane uri vha nthuse
           kha u tsivhudza vhombila uri vhubva vhu ¼isa muthu tshika√
         - Ndo vha ndi tshi nga vha dzima zwi¼iwa zwe nda ¾unµa√                                  (3)

PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)

11.8     Murendi u ¾oµa u bvisela khagala zwauri Thovhele Khosi Phiriphiri
         Tshivhase muvhuso wawe u a konµa. √√                                                     (2)

11.9     Ndovhololo heyi i ¾oµou sumbedza uri Thovhele Tshivhase ndi Khosi i re
         na maanµa mahulu. √√                                                                     (2)

11.10    Tshiga tsha tshigarukela tshi khou ombedzela uri Thovhele Tshivhase ndi
         khosi i re na vhuhali, maanµa na tshi¾uhu, i sa ofhi.√√                                  (2)

11.11    I bvisela khagala uri Thovhela Tshivhase ndi mulwi, a si goswi ane u na
         vhu¾ali ha u kona u µipilela musi e nndwani.√√                                           (2)

11.12    U vhaisa vha¿we vhathu nga u vha shakulisa miµini yavho wa fhedza nga u
         i longa mulilo a si zwavhuµi.√√                                                          (2)

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          18                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
 Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
  o Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

 Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.
 Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
 Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Khuµano ndi u sa anµana kana u fhambana ha mihumbulo vhukati ha
vhabvumbedzwa kana vhatambi kana mutambi ene mu½e. Khuµano i na tshaka
mbili dzine dza vha khuµano ya ngomu na khuµano ya nnµa. Kha ino bugu ho
angaredzwa tshaka dzo¾he dza khuµano. Muhumbulo muhulwane ndi zwine µirama
kana ¼itambwa ¼a khou amba nga hazwo. Muhumbulo muhulwane µiramani iyi ndi
wa u lemiwa ha Mashudu nga mme awe, zwine zwa fhedza zwi na masiandaitwa a si
avhuµi.

Mbuno

Buguni iyi hu vha na khuµano dzo fhambanaho dzine dza bvelela hu u thusedza u
bveledza muhumbulo muhulwane wa u lemala ha Mashudu. Khuµano idzi ndi dzi
tevhelaho:

   Khuµano i vha hone vhukati ha Mashudu na Vho-¸efefe musi vha tshi mu rwela
    u vhuya vhusiku.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          19                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

   Vho-¸efefe vha kuµana na Vho-Mari¾a nga ¿wambo wa ene Mashudu. Vho-
    Mari¾a vha semana na Vho-¸efefe vha tshi khou lamulela Mashudu uri a songo
    rwiwa ngauri ndi ¿wana wa musidzana
   Mashudu u kuµana na khaladzi awe Khwa¾hisani a tshi khou mu kaidzela uri u a
    bvafha ngauri ha iti tshithu, u shumelwa nga mme awe ene o dzula.
   Izwi zwi ita uri Vho-Mari¾a vha sinyutshele Khwa¾hisani lune zwa vhanga
    khuµano vhukati havho.
   Vho-Mari¾a vha kuµana na Khwa¾hisani musi a tshi lingedza u vha eletshedza
    uri vha litshe u lema Mashudu.
   Hu vha na khuµano vhukati ha Mashudu na Lufuno musi Lufuno a tshi ri ha
    ¾oµi vhabebi vha Mashudu vha tshi zwi µivha uri vha a funana. Zwithu hezwi
    zwi sinyusa Mashudu.
   Vha dovha hafhu u kuµana musi Mashudu a tshi funana na Tshibio a tshi khou
    itela u vhaisa ene Lufuno.
   Mudededzi Vho-Ludwevha na Mashudu vha a kuµana nge Mashudu a si ¿wale
    mushumo wavho wa tshikolo. Vha fhedza vha tshi mu kaidza na u mu rwa.
   U rwiwa ha Mashudu nga Vho-Ludwevha hu vhanga khuµano vhukati havho na
    Vho-Mari¾a vhane vha fhedza vha tshi vha µela tshikoloni vha vha sema.
   Hu vha na khuµano vhukati ha Khwa¾hisani na mme awe musi a tshi vha
    kaidzela u sema mudededzi Vho-Ludwevha vhane vha tou vha tevhela
    tshikoloni.
   Vho-¸efefe vha kuµana na Mashudu nga murahu ha musi ¾hohoyatshikolo Vho-
    La¾ani vha tshi vha vhudza uri Mashudu ha ¾honifhi vhadededzi nahone ha iti
    mishumo ya tshikolo.
   Mashudu u lwisa Lufuno na Tshibio vhane a khou funana navho vho¾he. Lufuno
    u fhedza a tshi rwiwa nga Tshibio.
   Khwa¾hisani u rwa Mashudu nge a mu wanedza a na Tsa¿wani hayani
   Mashudu u kuµana na mme awe nga u vha sema musi vha tshi hana a tshi ¾uwa
    na Tsa¿wani tshikhuwani, izwi zwi tshi itiswa nga mu¼oro we vha u ¼ora
   Mashudu u fhambana na He¼eni nge He¼eni a wanulula uri Mashudu u khou mu
    dzhiela munna wawe Tsa¿wani. Mashudu u shushedzwa nga lufhanga nga
    He¼eni ene a vho shavhela badani a tshi khou shavha u ¾havhiwa a tshaiswa nga
    goloi.

Magumo

Mu¿wali wa µirama iyi o kona u shumisa khuµano kha u bveledza muhumbulo
muhulwane. Ri wana uri Vho-Mari¾a vha kuµana na vhathu vhanzhi vha tshi imelela
Mashudu musi a tshi kaidziwa kha kutshilele kwawe kuvhi, zwa fhedza zwo ita uri
vho¾he vha lozwe matshilo avho nga ¿wambo wa u lema na u lemiwa ha Mashudu.                       [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          20                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

MBUDZISO YA 13:          U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                         PFUFHI

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

13.1        Zwine zwa khou vhanga u kuµana ndi u vhuya vhusiku ha Mashudu
            musi khotsi awe Vho-¸efefe vha tshi mu kaidza mme awe Vho-Mari¾a
            vha mu imelela. √√                                                                    (2)

13.2     Mafhungo aya a ¾ana tshipiµa tsha mathomo√ ngauri ndi henefha hune
         thaidzo ya u lemiwa ha Mashudu nga mme awe Vho-Mari¾a ya khou thoma
         hone.√                                                                                   (2)

13.3     Vho-Mari¾a ndi mubebi a si na vhuµifhinduleli ane a lema ¿wana.√√                        (2)

13.4     Musi bugu yashu i tshi fhela ri wana Vho-Mari¾a na Mashudu vha tshi
         lovha zwi tshi vhangwa nga u lemala ha Mashudu sa zwe Vho-¸efefe vha
         zwi kaidza musi bugu i tshi thoma.√√                                                     (2)

13.5     Mafhungo aya a dzumbulula mudzedze wa tshifhinga tsha
         zwino/musalauno√ ngauri vhanna vha a kona u dzula na vhafumakadzi na
         vhana vhavho vha lugisa zwithu/mafhungo arali hu na zwine zwa khou dina
         mu¾ani, zwine zwa sumbedza u lingana ha mbeu.√                                           (2)

13.6     Muhumbulo muhulwane wa µirama iyi ndi wa uri u lema ¿wana a zwo ngo
         luga ngauri zwi fhedza zwi tshi vha na masiandaitwa a si avhuµi kha
         vhutshilo ha ¿wana onoyo.√√                                                              (2)

13.7     Mu¿wali u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi a tshi ¾oµa u
         bveledza uri Vho-¸efefe vha khou µisola kha zwe vha rwisa zwone
         Mashudu lwo kalulaho.√√                                                                  (2)

13.8     - Zwi ita uri Mashudu a fhedze a tshi xelelwa nga vhumatshelo hawe
         - Zwi ita uri a fhedze e nde¿wa
         - Zwi ita uri a lozwe vhutshilo hawe
         - O vhulaisa mme awe
         - Mashudu o ¾ahela Tsa¿wani we a wana uri u na mufumakadzi
         [Mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                                            (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          21                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

13.9      Vho ¸efefe                              Vho Mari¾a

          - Vho-¸efefe a vha lemi vhana           -Vho-Mari¾a ndi mubebi ane a lema
                                                  ¿wana

          - Vho-¸efefe vha a kaidza ¿wana         - Vho-Mari¾a a vha kaidzi ¿wana
            musi a tshi ita zwo bvaho
                                                    musi a tshi ita zwo bvaho.
          - Vho-¸efefe vha takalela vhana         - Vho Mari¾a a vha vhoni ndeme ya
            vha tshi funzea                       pfunzo.

          - Vho-¸efefe vho funzea
                                                  - Vho-Mari¾a a vho ngo funzea

         [Mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                                            (3)

13.10    - Ndi nga thetshelesa khotsi anga na khaladzi anga ngauri ndi vhone
           vhane vha khou mpha¾ha.
         - Ndi nga ¾anganedza nyimele ine nda vha khayo.
         - Ndi nga vhudza mme anga uri kha vha farisane na khotsi anga kha u
           nnyalusa.
         - Ndi nga ¾oµa thuso ya vhafunzi uri vha µe hayani u thusa kha iyi
           thaidzo/ dandetande.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                        (3)

13.11    EE/Ndi a tendelana nae.
         - Ngauri vhone mme awe vho tou µiitela nga u mu lema.
         - Ngauri zwa u sema vhathu u zwi guda kha vhone mme awe/Muri u
           vhavhaho u bva tsindeni
         - Ngauri Vho-Mari¾a a vho ngo thetshelesa musi Vho-¸efefe vha tshi vha
           kaidzela u lema Mashudu.

                                             KANA

         HAI/A thi tendelani nae.
         - Ngauri u tea u vha ¾honifha sa mme awe.
         - Ngauri ndi lunyadzo saizwi u sema mubebi zwi tshi sumbedza lunyadzo
         - Ngauri zwe a ita zwi sumbedza u lemala.

         [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                                             (2)
                                                                                                  [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          22                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
 Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
  o Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2

 Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.
 Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
 Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Khuµano ndi u sa anµana kana u fhambana ha mihumbulo vhukati ha
vhabvumbedzwa kana vhatambi kana mutambi ene mu½e. Khuµano i na tshaka
mbili dzine dza vha khuµano ya ngomu na khudano ya nnµa. Kha ino bugu hu
angaredzwa tshaka dzo¾he dza khuµano. Muhumbulo muhulwane ndi zwine µirama
kana ¼itambwa ¼a khou amba nga hazwo. Muhumbulo muhulwane µiramani iyi ndi
wa u sumbedza phambano na dzinndwa vhukati ha vha Swongwozwi na
maforo¾ereke nge maforo¾ereke vha hana u ¾uwa na u µihahedza shangoni ¼a
Swongwozwi zwe zwa fhedza zwo vha na masiandaitwa a si avhuµi..

Mbuno
Buguni iyi hu vha na khuµano dzo fhambanaho dze dza µo bvelela hu u thusedza u
bveledza muhumbulo muhulwane wa phambano na khakhathi dza u lwela shango ¼a
Swongozwi. Khuµano idzi ndi dzi tevhelaho:

   Vhadzulapo vha Swongozwi na Khosi Thovhele Tshilwavhusiku vha kuµana na
    maforo¾ereke nga murahu ha musi maforo¾ereke a tshi humbela u swielelwa lwa
    tshifhinganyana samusi vha vhafhiri vha gondo zwino vhone a vha tsha funa u
    fhira.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          23                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

   Maforo¾ereke na Tshilwavhusiku na vhalanda vhawe vha kuµana nga murahu ha
    musi vha tshi vho dzhara¾ela shango ¼ine ¼i si vhe ¼avho, ¼e vha tou swielelwa.
   Vha½e vha shango vha kuµana na mavhuru musi mavhuru vha tshi vho hana
    musi vha½e vha shango vha tshi sera µara¾a.
   U rwiwa ha muµuhulu wa Vho Lumbule nga maforo¾ereke zwi vhanga khuµano
    vhukati havho na vha½e vha shango.
   U vhulahwa ha mmbwa na u rwiwa ha Mphelekedzeni ¿wana wa Vho
    Mmbangiseni nga tshimebi, vha tshi mu rwela uri o sera µara¾a nga dzi¾hunµu
    zwo vhanga khuµano vhukati havho.
   Luka u kuµana na mufumakadzi wawe Ledia nge a vhudza munna wawe u ri vha
    pfuluwe ene a hana.
   U nyadziwa ha vha½e vha shango nga u shumisa vhatukana na vhasidzana na u
    ¾oµa u renga shango nga kholomo ¾hanu zwi vhanga khuµano vhukati havho.
    Mukoma na mmbi yawe u vhudza maforo¾ereke u ri vha ¾uwe shangoni ¼a
    Swongozwi, izwi zwi vhanga khakhathi musi vha tshi shushedziwa nga tshigidi
    vha shavha.
   U sa tenda u ¾uwa ha Maforo¾ereke Swongozwi zwi vhanga khuµano na
    vhadzulapo zwe zwa swikisa kha nndwa khulu.

Magumo

Mu¿wali wa µirama iyi o kona u shumisa khuµano kha u bveledza muhumbulo
muhulwane. Ri wana uri ho vha na khuµano nnzhi vhukati ha vha Swongwozwi na
maforo¾ereke vha tshi lwela shango zwe zwa fhedza zwo vhulahisa maforo¾ereke nga
vhunzhi.                                                                                          [25]

                                          KANA

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

15.1     Zwine zwa khou vhanga u kuµana ndi u lwela shango. Vha Swongozwi vha
         ri Maforo¾ereke kha vha ¾uwe ngeno maforo¾ereke vha tshi khou hana. √√                   (2)

15.2     Mafhungo aya a ¾ana tshipiµa tsha nyito i takuwaho √ngauri thaidzo ya
         maforo¾ereke ya u hana u ¾uwa shangoni ¼a Swongwozwi i khou bvela
         phanµa/hulela.√                                                                          (2)

15.3     Mukoma u olwa sa muthu ane a vha na nyofho, wa goswi nahone ane a
         zwifha.√√                                                                                (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          24                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

15.4     ¶irama i tshi fhela ri wana uri ho vha na mabulayo manzhi a
         maforo¾erekere e a vhangwa nga mmbi ya Tshilwavhusiku sa zwe zwa
         ambiwa nga mukoma kha nyambedzano. √√                                                    (2)

15.5     Ndi mudzedze wa tshifhinga tsha kale/musalau¼a√ ngauri nga tshifhinga
         tsha kale arali hu na thaidzo ine ya tea u tandululwa mafhungo a hone a
         sumiwa musanda kha khosi/Mafhungo aya ndi a µivhazwakale ya vhukati
         ha Vhavenµa na maforo¾ereke nga misi i¼a ya vhuhosi ha Thovhele
         Tshilwavhusiku. √
         [U bula tshifhinga maraga 1, mbuno ya thikhedzo maraga 1.] √√                            (2)

15.6     Muhumbulo muhulwane ndi wa uri arali na sendelelwa kha shango ¼a
         vha¿we vhathu ni tea u ¾honifha vha ni swielelaho ngauri zwa sa ralo zwi
         nga vhanga dzikhakhathi/Muthu ho ngo tea u tou fhulufhedza tsho¾he
         vhathu vhane a si vha µivhe ngauri zwi nga itea uri vhathu vhenevho vha u
         shandukele. √√                                                                           (2)

15.7     Mu¿wali u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi a tshi ¾oµa u
         bveledza uri Oubaas Piet o vha a tshi khou shushedza vhurumelwa ha
         Khosi Thovhele Tshilwavhusiku.√√                                                         (2)

15.8     - Zwi ita uri Tshilwavhusiku a dzhielwe shango nga Maforo¾ereke.
         - Zwi ita uri hu vhe na mabulayo vhukati ha vhadzulapo vha Swongozwi na
           Maforo¾ereke.
         - Zwi vhanga vhuswina vhukati ha mavhuru na vhadzulapo.
           vha Swongozwi.
         - Zwi ita uri vha¿we vha vhadzulapo vha rwiwe nga maforo¾ereke vha songo
           tshinya tshithu.
         - Zwi ita uri vha¿we vha vhadzulapo vha vhulawe.
         - Zwi vhulahisa maforo¾ereke manzhi nga mmbi ya Tshilwavhusiku.

         [Mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                                            (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          25                                      DBE/2022
                            SC/NSC –Tsumbanµila ya u ¾ola/maka

15.9      Tshilwavhusiku                          Luka

          - Tshilwavhusiku ndi khosi ya           - Luka ndi munna wa tshi¾uhu.

            Vhulenda.

          - Ndi khosi ine ya vhavhalela           -Luka ha vhavhaleli vha¿we vhathu

           vha¿we vhathu

          - Khosi ya u thetshelesa vhalanda       -Luka ha pfi tsha mu¿we

           Vhayo

          - Ndi khosi i sa tendi kha u dzhia      -Luka u tenda kha u dzhia zwa
                                                  vha¿we nga khani.
           zwithu zwa vha¿we nga khani.

         [ Mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                                           (3)

15.10    - Ndi nga vha humbela uri hu vhe na mu¾angano na vhavhulahi uri ri
           dzudzanye mafhungo na u µivha tshiitisi tsha bulayo.
         - Ndi nga ya nda vha pota mapholisani uri vha nthuse.
         - Ndi nga lwa na maforo¾ereke.
         - Ndi nga dzhia vhukando ha mulayo.
         - Ndi nga zwi ¾anganedza nda rabela kha Mudzimu uri a nthuse
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√                                                         (3)

15.11    Ee/Ndi a tendelana navho.
         - Ngauri muthu u tea u tsireledza ndaka yawe.
         - A hu na mulayo une wa vha thivhela u bvaho kha vhavhusi vha
            Swongozwi.

                                               KANA

         Hai/A thi tendelani navho.
         - Ngauri arali muthu a swielelwa kha shango ¼a vha¿we ha iti zwine a funa
         - Ngauri zwi sumbedza u nyadza vha½e vha shango.
         - Ngauri mufhiriwagondo ha na maanµa a u langa vha½e vha shango

          [Mbuno MBILI fhedzi dzi pfalaho.] √√                                                    (2)
                                                                                                  [25]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                           25
                                                          MARAGAGU¹E:                             80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2022/823bf2b2-3fd4-485f-99fd-d883ac2ab7ab) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2022/715846c4-0c54-40a7-af72-279173957ab1) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021/3cbe04b2-5632-4507-966e-4ccd6f7f0243) — Tshivenda HL · QP · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
