# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 28 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023-mg/3eb952d6-c63b-435f-b929-91a7e316f186
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023-mg/3eb952d6-c63b-435f-b929-91a7e316f186)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                          2023

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

                                                                                 MARAGA: 80

                       Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 28.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             2                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI
 Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
 Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na
  phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
 Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
  vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
         bugu/¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A (vhurendi ho randelwaho) kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he dza rathi
         (nganea na foluku¼oo) na/kana n½a dzo¾he (»irama), kha vha make/¾ole
         fhedzi phindulo ya u thoma kha khethekanyo i¿we na i¿we, tenda a vha o
         fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona yone, kha vha make/¾ole
         vha tshi tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make
         sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea:
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             3                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

8.       Mbudziso pfufhi:
         Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
         vha songo ½ea nda¾iso.

9.       Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana
         kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
         kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

10.      Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
         MBUNO/KUHUMBULELE           KWAWE.       Thikhedzo/khwa¾hisedzo/
         ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi
         avhelwaho maraga.

11.      Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
         dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
         memorandamu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             4                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
   o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
   o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1

    - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
      shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka
      mbudziso iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza
      vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
    - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho
      vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
    - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka
      mbudziso iyi

'RI BVA KULE' – NM Musehane

Marangaphanµa

Mitaladzi/vese dza tshirendo ndi mafhungo ane murendi a a ¿wala a tshi khou
shumisa maipfi uri zwine a ¾oµa u zwi amba zwi swike kha vhavhali.
¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha khou amba nga hazwo.
Murendi u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala uri zwithu zwo¾he musi zwi tshi
sala zwi tshi bvelela/khunyelela zwi vha zwo thoma kale.

Mbuno

-   Kha itshi tshirendo nga mitaladzi/vese ya 1 na ya 2, murendi u ¾alutshedza uri
    zwithu zwi tshi sala zwi tshi khunyelela zwi thoma henengei murahurahu hu si
    na nµivho, fhedzi a lingedza nga nµila dzo¾he u swikela a tshi bvelela.

-   Kha mutaladzi/vese ya 3 na ya 4, murendi u sumbedza uri vhathu vha a tambula
    nga maanµa vha tshi ¾oµa nµivho zwi songo tou leluwa, hu¿we zwi ita zwi
    tshi vha konµela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             5                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

- Mitaladzi/vese ya 5 na ya 6 murendi u bvisela khagala u ri urizwithu zwi vhonale
  zwi zwavhuµi ½amusi, vhaiti vhazwo ho vha hu kale vha tshi khou lingedza.

- Mitaladzi/vese ya 7 na ya 8 u amba uri zwo¾he zwo thoma hu si na tshithu, a
  shuma naho zwo vha zwi tshi khou konµa.

- Mitaladzi/vese ya 9 na ya 10, murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri o shuma nga
  maanµa nge a vha na fulufhelo ¼a uri u µo phuletshedza.

- Mitaladzi/vese ya 11 na ya 12, murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri zwo¾he o
  shuma a tshi lavhelela zwivhuya nahone a sa fheli mbilu.

- Mitaladzi/vese ya 13, na ya 14 na ya 15, murendi u bvisela khagala uri zwithu a
  zwi thomiwi ½amusi zwa sokou vuwa zwi tshi khunyelela, zwi dzhia tshifhinga
  tshilapfu na mi¿waha minzhi.

- Mitaladzi/vese ya 16, na ya 17 na ya 18, murendi u ½ea khwa¾hisedzo ya uri
  zwo¾he zwi dzhia tshifhinga na u lindela, hu si na u sokou dzhaha-dzhaha.

- Mitaladzi/vese ya 19, na ya 20 na ya 21, murendi u khwa¾hisedza uri zwo¾he zwi
  dzhia tshifhinga tshilapfu.

- Murendi u khunyeledza nga uri zwithu zwo¾he ri songo vhuya ra µifhura, ra
  µikanganyisa, zwi bva kule a zwi sokou bvelela.

Magumo

Murendi u vhonala a tshi kona u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala
¾halutshedzo ya tshirendo uri zwithu zwo¾he zwi dzhia tshifhinga uri zwi
bvelele/khunyelele. Uri tshifhinga ndi tshone tshi laulaho zwithu uri zwi khunyelele.               [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             6                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'HU TSHI KOVHIWA IFA' – FR Mudau

2.1      Ndi sonethe, √ ngauri ndi tshirendo tsho vhumbwaho nga mitaladzi ya 14.√                   (2)

2.2      Murendi u bvisela khagala uri mushumo wa u kovha ifa u vha u songo
         leluwa ndi tshifhinga tshi konµaho.√√                                                      (2)

2.3      Figara ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 8 i ¾ana vhuµipfi
         ha u pfa vhu¾ungu.√√                                                                       (2)

2.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri muthu mu¿we na mu¿we ifa u a ¼i
         funa, fhedzi zwi vhavha musi u songo vhaliwa kana u vhetshelwa ¼au/U
         kovhiwa ha ifa ndi mushumo u lemelaho vhunga vhana vha khotsi vha tshi
         fhedza vha si tsha anµana.√√                                                               (2)

2.5      Ee. Ndi a tendelana nae.
         - Ngauri uyu wa lupedzi u µi dzula e tsini na khotsi awe a tshi vha thusa
            kha zwo¾he zwe vha vha vha tshi ¾oµa.
         - Ngauri ndi ene mu¾uku, khotsi awe vha pfa u mushumo wavho wa uri
            vha mu ¾hogomele naho vha si tsheeho.

                                               KANA

         Hai. A thi tendelani nae ngauri:
         - Khotsi u tea u funa vhana vhawe vho¾he u lingana.
         - ºwana mu¿we na mu¿we u na pfanelo ya u wana mukovhe kha ndaka
            ya khotsi awe.

         [Maraga mbili kha mbuno mbili] √√                                                          (2)
                                                                                                    [10]

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'MBILU I LILELA U GAVHA' – WMR Sigwavhulimu

3.1      Ndi ¼iriki/A¼egori,√ ngauri tshi vha tshi tshi khou amba nga ha vhupfiwa
         vhune murendi a vha naho kha zwine zwa kwama matshilele a vhathu na
         zwine vha zwi funa.√ / Tsatsaladzo/sathaya, √ murendi u khou sasaladza
         vhathu vha no khou funesa miḓifho ya shango u fhirisa u takadza
         Mudzimu√                                                                                   (2)

3.2      Murendi u tama u bvisela khagala uri muthu u dzulela u tama u vha na
         tshi¿we na tshi¿we fhano shangoni, tshifhinga tsho¾he.√√                                   (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             7                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

3.3      Figara ya muambo ine murendi a i shumisa i ¾ana vhu»ipfi ha u pfa
         vhu¾ungu.√√                                                                                (2)

3.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri naho zwithu zwi zwinzhi fhano
         shangoni, muthu u tea u tenda uri zwi¿we zwi mu fhire, a lilele u wana
         Tshilidzi tsha Mudzimu a kone u tshila/Muhumbulo muhulwane ndi wa uri
         vhathu vha khou funesa miḓifho ya shango u fhirisa u takadza
         Mudzimu.√√                                                                                 (2)

3.5      Ee. Ndi a tendelana nae.
         -   Ngauri mbilu i funesa zwithu zwa shango zwine zwa fhedza muthu a
             tshi khou xela.
         -   Ngauri muthu u funesa zwithu na u hovhelela u µo fhedza a sa tsha
             kona u ita zwa ndeme nga vhutshilo hawe.
         - Miḓifho ya shango yo fareledza vhathu lune vha kundelwa na u bva.

          [Maraga mbili kha mbuno mbili] √√                                                         (2)
                                                                                                    [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'CHRIS HANI' – LR Ndlovu

4.1      Ndi tshirendo tsha e¼edzhi,√ngauri tshi khou elelwa Vho-Chris Hani vhe
         vha vha mulwelambofholowo wa shango ¼ino vha fhedza vha vhulawa/tshi
         amba nga lufu lwa Chris Hani.√                                                             (2)

4.2      Murendi u ¾o»a u bvisela khagala uri lufu lwa Vho-Chris Hani lwo ½a½a u
         vhaisa/kwama vhathu nga nµila ya u tou dzhenelela mbiluni nga maanµa.√√                    (2)

4.3      Figara ya muambo ine murendi a i shumisa i dzumbulula vhuµipfi ha u pfa
         vhu¾ungu.√√                                                                                (2)

4.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri Vho-Chris Hani vha µo dzula vha tshi
         elelwa ngauri vha lwela shango, vhathu vha khou isa phanµa kha zwe vha
         vha vho zwi thoma.√√                                                                       (2)

4.5      Ee. - Ndi a tendelana nae, ngauri Vho-Chris Hani vho lingedza nga maanµa
               u lwela mbofholowo fhedzi ya ri i tshi swika ya wana vho no lovha.
              - Vho-Chris Hani vho µo lovha vha vhulungwa vhutshilo ha
              mbofholowo ha sala vhu tshi swika.

         [Maraga mbili kha mbuno mbili] √√                                                          (2)
                                                                                                    [10]
                                              NA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             8                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'TSHIPIMBI' – TR Ratshi¾anga

5.1      Ndi sathaya.√ Ngauri murendi u khou sasaladza tshipimbi uri a si tshithu
         tshavhuµi.√                                                                                (2)

5.2      Murendi u tama u bvisela khagala uri muthu wa tshipimbi u fhedza a tshi
         ita zwithu zwi si zwavhuµi nahone nga mbiti ngauri u vha a sa thetshelesi
         vha¿we.√√                                                                                  (2)

5.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu ri tea u zwi thanyela uri ri sa
         vhe vhathu vha tshipimbi vhunga tshi tshi µisa mbiti nahone ri tea u
         thetshelesa vha¿we √ uri ri dzule ro takala.√                                              (2)

5.4      Thounu ya fhasi ya tshirendo itshi i bvisela khagala mutevhetsindo u
         ongolowaho,√ ngauri u vha na tshipimbi ndi zwithu zwi
         vhavhaho/¾ungufhadzaho.√                                                                   (2)

5.5      Ee/Ndi a ima nae ngauri:
         - Muthu wa tshipimbi u dzula mbilu yawe i tshi khou vhavha.
         - Muthu ane a si vhe na tshipimbi u dzula o takala hu si na tshi mu
            khakhisaho.

         [Maraga mbili kha mbuno MBILI dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa
         kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.] √√                          (2)
                                                                                                    [10]

                                  ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                                  30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             9                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa
dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu.
   o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10)
   o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 )
   o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga    (4 - 5 )
   o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga    (2 - 3 )
   o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga    (0 - 1 )

ADENDAMU
 Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
  dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
 Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
 Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Marangaphanµa

Puloto ndi u lunzhedzana ha mafhungo u bva bugu i tshi thoma u swika i tshi fhela.
Puloto i a khethekanywa ya bva zwipiµa zwi ngaho sa mathomele, u bveledza
mafhungo/nyito i takuwaho, ma¾hakheni, nyito i waho na thasululo. Nyito i
takuwaho/u bveledza mafhungo ndi tshipiµa tsha puloto hune mu¿wali a bveledza
mafhungo/zwiwo zwi tshi tevhekana u swika ma¾hakheni a bugu.
Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa
u bveledza mafhungo a bugu yawe. Ri na tshaka dza vhaanewa sa dendele, mupikisi,
mulu¾anyi na vha¿we vhaanewa vhathusi.

Mbuno

Kha nganea iyi ri wana mafhungo a tshi takuwa musi Vho Luvhani vha tshi ½a½a u
sa pfesesana na Vho Madilaga nga ha u vhifha muvhilini havho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             10                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

 Vho Madilaga mafhungo a vha dina lwe vha pfa vha si tsha funa na u amba na
  Vho Luvhani.
 Vho Madilaga vha vhudza Vho Luvhani uri kha vha ngalangadze mihwalo ine vha
  vha nayo kana vha lindele musi ¿wana a tshi bebwa vha mu ise fhethu ha vhana
  vha si na vhabebi.
 Ayo mafhungo a dina Vho Luvhani lwe vha fhedza vha tshi ¾uwa hayani hu
  vhusiku vha ya ha mme avho vha songo onesa muthu.
 Vho Luvhani vha fhedza vha tshi humiselwa vhuhadzi havho nga Vho Muvhi na
  Vho Mainganye sa makhadzi afho mu¾ani.
 Vho-Luvhani vha beba ¿wana we a vha e na ¼ino ¼ithihi ¼a n¾ha ngei sibadela tsha
  Vhutshidzi.
 Mafhungo a u bebwa ha ¿wana e na ¼ino ¼ithihi a µivhadzwa na kha vhamidia kha
  radio Fha¾alushaka.
 Vho Maambavha¿we vha takuwa vha livha sibadela uri vha tou vhona nga ma¾o
  avho zwe vha pfa kha radio.
 Mafhungo a ½a½a u vhifha musi Vho Ana muhura wa Vho Luvhani vha tshi sema
  Tshifhiwa uri ndi shenga nahone u µo luma ¿wana wavho.
 Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani musi vha tshi lingedza u vha ¾alutshedza
  zwine muhura wavho Vho Ana vha vha semisa zwone musi vhana vha tshi khou
  lwela mpopi.
 Thaidzo i ½a½a u hula musi vhana vha Vho Madilaga vha tshi kolelwa na
  tshikoloni uri ha havho hu na shenga. Izwi zwi ita uri Vho Luvhani vha vhe na
  thaidzo khulu ngauri vha tshi ¾oµa thuso kha Vho Madilaga, a vha tendi u pfa
  tshithu, vha ri shango ¼o no ¾angana ngazwo, na vhone vha vho pfi khotsi a
  shenga.
 Vho Luvhani vha lingedza u tandulula thaidzo yavho nga u ya kha vha siviki vhe
  vha vha µisela Vho Nicholson nga kha mu¾angano wa siviki. Avho vha fhedza vha
  bvisela khagala uri Tshifhiwa a si shenga. Vho Madilaga vha ½a½isela Vho
  Luvhani thaidzo nga u ya u vha mangala kha khaladzi avho uri u khou itela
  ¿wana wavho bembela ngeno hu vhone vhe vha sa ye musanda vha tshi sumbedza
  uri a vha zwi dzheni. Vho Mainganye vha kaidza khaladzi ¼a lala.
 Vho Luvhani vha lingedza u tandulula thaidzo yavho nga u pfulutshela
  Polokwane na vhana vhavho.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa vhahulwane u bveledza nyito i takuwaho nga
u bveledza zwiwo zwo faranaho zwi sumbedzaho u aluwa ha thaidzo dza
pfudzungule mu¾ani wa ha Madilaga dzo aluwa zwavhuµi u bva musi Vho Madilaga
vha tshi dzhenelela, u bebwa ha ¿wana e na ¼ino, ndingedzo nga vha muhasho, u
pfuluwa na u bvelela ha Tshifhiwa hune ha vha hone ma¾hakheni.                                      [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             11                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

7.1      Ndi khuµano ya nnµa,√ ngauri Vho Madilaga vha tshi vhona Vho Ana vho
         mbo µi thoma u semana uri kha vha humele murahu nahone vha songo tsha
         kanda muµini wavho.√                                                                       (2)

7.2      - Vho Luvhani ndi mufumakadzi wa vhulenda.
         - Muthu ane a kona u konµelela.
         - Muthu wa u hangwela a sa fari nga mbilu.
         - Vha a ¾avhanya u fhela mbilu/A vha funi khakhathi

         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                           (2)

7.3      - Mu¾angano wo thusa uri vhathu vha kone u pfesesa uri Tshifhiwa a si
           shenga.
         - Ndi ¿wana wa vhukuma, a si muholefhali, a hu na tsho khakheaho khae.

         [Maraga 2 kha mbuno MBILI] √√                                                              (2)

7.4      Ndi tshipiµa tsha nyito i waho,√ ngauri ri wana thaidzo ye vha ha Madilaga
         vha vha vhe nayo ya ¿wana wa u bebwa e na ¼ino ¼a n¾ha i khou welela
         nahone Vho Ana na vhone vha µa u humbela pfarelo.√                                         (2)

7.5      Mafhungo aya a ri humbudza zwa murahu ngauri Vho Ana ndi muhura wa
         Vho Madilaga vhe vha µo vha sema vha tshi vha semela uri vha na ¿wana
         wa shenga ane u a luma, nahone vho vhuya vha ¾oµa ¿anga uri i µe i bwele
         mishonga afha muµini wa Vho Madilaga/Vho Ana vha teketela Tshifhiwa
         musi nwana wavho a tshi khou lilela mpopi wa Tshifhiwa.√√                                  (2)

7.6      Siangane na fhethuvhupo ha Tshandebvu vhune ha vha vhupo ha
         mahayani, zwi ¾u¾uwedza uri vhathu sa vhahura arali vha khakhisana vha
         tea u farelana, uri vhutshilo vhu ye phanµa.√ Ndi zwine ra vhona Vho Ana
         vha tshi ¾u¾uwedzea u ya u humbela pfarelo ha Vho Madilaga nge vha
         kolela Tshifhiwa na u vhaisa mu¾a wo¾he.√
         [Maraga 1 kha mbuno na 1 kha thikhedzo]                                                    (2)

7.7      Mu¿wali u shumisa Vho Ana u kaidza vhathu:
         - Uri u funesa mafhungo a vha¿we a si zwavhuµi/
         - Kha u sa kolela vha¿we vhathu vhutshiloni/
         - Uri mazwifhi ha fha¾i a tou pwasha/
         - Uri muthu arali o khakha u tea u humbela pfarelo.

         Thikhedzo: Ngauri buguni ri vhona Vho Ana vha tshi ya ha Vho Madilaga
         u humbela pfarelo uri vhutshilo vhu bvele phan»a.

         [Maraga 1 kha ndivho na 1 kha thikhedzo]√√                                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             12                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.8      Vhuµipfi ha u vhaisala/sinyuwa/pfa vhu¾ungu.√√                                             (2)

7.9      Mu¿wali u ¾o»ou kaidza na u eletshedza vhathu uri a si mbonalo ya muthu
         ine ya langa u bvelela hawe/Vhathu vha tea u tikedzana arali mu¿we
         wavho a »iwana e kha nyimele i kon»aho/Vhuholefhali a si tshivhi, ri tea u
         ¾anganedza nyimele.
         [Maraga 2 kha mbuno i pfalaho.]                                                            (2)

7.10     Masiandaitwa o vha a uri:
         - Zwi ita uri hu dzule hu na dzikhakhathi afha muµini.
         - Vho Madilaga vha pfuluwa na kamarani vha ya vha eµela kha i¿we.
         - Muµi wa Vho Madilaga u swika hune wa fhandekana, Vho Luvhani vha
            ya vha dzula Polokwane
         - Vho Luvhani vho farwa nga mutsiko wa malofha/Vho Luvhani vho beba
           nga muaro
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                                               (2)

7.11     - Ndo vha ndi tshi µo ¾anganedza ¿wana wanga nda mu funa.
         - Ndo vha ndi tshi µo ya kha madokotela uri vha mpfunze nga nyimele ine
           ¿wana wanga a vha khayo.
         - Ndo vha ndi tshi µo pfuluwa nda ya nda dzula hu¿we.
         - Ndo vha ndi tshi µo ¾oµa thuso na kha vhafunzi uri vha nkhwa¾hise.

         [Maraga 3 kha mbuno THARU dzi pfalaho.] √√√                                                (3)

7.12     Hai, a thi mu pfeli vhu¾ungu, ngauri:
         - U bebwa muthu e na ¼ino ¼a n¾ha a hu na tsho khakheaho.
         - Sibadela vha a ¼i bvisa ¼ino i¼o.
         - Muthu u vha a si muholefhali, nahone e si shenga.

                                               KANA

         Ee, ndi a mu pfela vhu¾ungu ngauri:
         - Vhathu vho vha vha tshi dzula vha tshi mu amba vha tshi ri ndi 'shenga'.
         - Tshikoloni o vha a sa µifhelwi na vhana vha hawe.
         - Khotsi awe a vho ngo kona u mu ¾anganedza na nyimele yawe.

         [Maraga 2 kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                                  (2)
                                                                                                    [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             13                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa
dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu.
   o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10)
   o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 )
   o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga    (4 - 5 )
   o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga    (2 - 3 )
   o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga    (0 - 1 )

ADENDAMU
 Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
  dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
 Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
 Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Marangaphan»a

Puloto ndi u lunzhedzana ha mafhungo u bva bugu i tshi thoma u swika i tshi fhela.
Puloto i a khethekanywa ya bva zwipiµa zwi ngaho sa mathomele, u bveledza
mafhungo/nyito i takuwaho, ma¾hakheni, nyito i waho na thasululo. Nyito i
takuwaho/u bveledza mafhungo ndi tshipiµa tsha puloto hune mu¿wali a bveledza
mafhungo/zwiwo zwi tshi tevhekana u swika ma¾hakheni a bugu.
Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa
u bveledza mafhungo a bugu yawe. Ri na tshaka dza vhaanewa sa dendele, mupikisi,
mulu¾anyi na vha¿we vhaanewa vhathusi.

Mbuno

 Maria u langana na Vho-Loshani u pometshedza Aifheli mihwalo ine a vha nayo.
 Aifheli u fheletshedza Maria dokotelani Musina afho ndi hune zwa
  khwa¾hisedzwa uri Maria o µihwala. Aifheli a tshi vhudzwa izwo a takala na u
  ¾anganedza mihwalo iyo sa yawe.
 Aifheli na Maria vha tendelana uri vha tea u malana nga mutshato. Vha langana u
  thoma nga u µivhadza vhabebi vhavho.
 Mu¾a wa ha Loshani u tiwa sa wone une wa µo vha tshipiµa tsha u dzudzanya
  munyanya.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             14                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

 Vhukatini ha nzudzanyo dzenedzi, hu µi vha na phungo i khou pfalaho ya uri
  khuvha mihwalo ya Maria ndi ya Vho-Loshani, fhedzi vhane vha ralo a vha ngo
  kona u thithisa mushumo, vha tou vhonala sa vhadziavivho.
 Munyanya u vha hone, wa nakesa henefho kha ¼a Folovhoµwe, nga murahu ha
  uyo munyanya, mu¾ani wa ha Loshani hu bebwa ¿wana wa musidzana,
  Musatondwa, ngei mu¾ani wa ha ¸etshipate hu bebwa wa mutukana, Rotondwa.
 Vho Maria vha kombetshedza Aifheli uri vha pfulutshele ¹hohoyanµou uri vha
  dzumbetshedze mafhungo avho.
 Vho Maria vha ita na u ¾amba nga mashika vha tshi itela u kanganyedza tshiphiri
  tshavho.
 Vhana vho dzhena zwikolo zwa phuraimari na sekondari vho¾he, vha fhedza nga
  u ya Yunivesithi ya Venµa vho¾he.
 Vhuvhili havho vha ¾anganedza Murena musi vhe henefho Yunivesithi ya Venµa,
  vha fhedza nga u funana.
 Rotondwa na Musatondwa vha µivhadza vhabebi vhavho nga ha u funana havho.
  Mu¾ani wa ha Musatondwa, vhabebi vho¾he a vha zwi ¾anganedzi nge vha vha
  vha tshi µivha tshiphiri, ngei ha Rotondwa, ane a zwi pfesesa ndi khotsi, Aifheli,
  ngeno Vho-Maria vha tshi tou pfuu sa tshimange.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa vhahulwane u bveledza nyito i takuwaho, he
ra vhona nyito i tshi takuwa musi Vho-Loshani na Maria vha tshi langana u
pometshedza Aifheli mihwalo i si yawe. U malana ha Aifheli na Maria nga
munyanya, u bebwa ha Rotondwa na Musatondwa vhane vha fhedza vha tshi
funana na u khakhisana, zwi ri swikisa ma¾hakheni.                                                  [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Ndi khuµano ya ngomu.√ Ngauri mihumbulo ya Vho-Maria i khou
         lwedzana ngauri vha µivha ngoho, mu¿we muhumbulo u ¾oµa vha tshi
         phula tshiphiri ngeno mu¿we u tshi ri vha songo amba.√                                     (2)

9.2      - Vho-Aifheli ndi muthu wa lufuno a funaho mu¾a wawe.
         - Ndi munna a fulufhedzeaho kha mufumakadzi wawe.
         - Ndi muthu a sa funi u vhaisa mu¿we muthu.

         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                           (2)

9.3      U funana ha Rotondwa na Musatondwa zwi na ¾hu¾huwedzo kha u
         bveledza magumo a ¼ishandi nga nµila heyi:
         - Rotondwa u khakhisa Musatondwa
         - Tshiphiri tshi fhedza tsho bvela khagala.
         - Zwi shonisa Vho-Loshani na Maria.
         - Maria u goda thundu dzawe a humela hayani ha hawe.
         - Aifheli u hangwela Maria vha dovha vha dzula vho¾he
         - Vho-Loshani vho shanduka tshidakwa.

         [Maraga 2 kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                                  (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             15                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.4      Nyito i takuwaho/U bveledza mafhungo,√ ngauri tshiphiri tshi kwamaho
         Vho-Maria vhane vha vha na ¿wana na Vho-Loshani tshi khou ½a½a u vha
         ¼a musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi vho funana.√                                       (2)

9.5       Mafhungo a u hana Rotondwa na Musatondwa vha tshi malana a ri
         humbudza murahu musi Vho-Loshani vha tshi ½ea Vho-Maria muhwalo.√√                         (2)

9.6      Siangane na fhethuvhupo ha sibadela kha vhupo ha mahayani zwa
         musalauno hune muthu a tshi khou lwala u valelwa ha µi µa vhathu vha
         tshi mu vhona, zwi ¾u¾uwedza Vho-Maria vha kombetshedzea u tshuwa vha
         vho sokou tetemela musi mihumbulo i tshi khou lwedzana u phula
         tshiphiri. Vho-Maria vha tou zwi »ivha uri tshine tsha khou vha vhangela
         vhulwadze ndi mini.

         [Maraga 1 kha mbuno na 1 kha thikhedzo]√√                                                  (2)

9.7      - Mu¿wali u tama u ri gudisa uri shangoni tshiphiri tshi a bvela khagala.
         - Nga Vho-Loshani ri dovha ra guda uri hu na khonani dzi¿we dzi sa
           fulufhedzei kha khonani dzadzo.

          [Maraga 1 kha ndivho na 1 kha thikhedzo]√√                                                (2)

9.8      Vhuµipfi ha u vhaisala/pfa vhu¾ungu.√√                                                     (2)

9.9      Mu¿wali u ¾o»a u vhudza vhavhali uri vhathu vha ¾utshele zwiphiri nahone
         vha fhulufhedzee mbinganoni ngauri zwa sa ralo zwi vha na masiandaitwa a
         si avhu»i.√√                                                                               (2)

9.10     - Zwo fhedza zwo ita uri Vho-Maria vha fhedze nga u vha na vhulwadze
           ha mbilu.
         - Zwo ita uri Vho-Maria vha gode thundu dzavho vha humele hayani ha
           havho.
         - Musatondwa na Rotondwa vha fhedza vho tshinyana.
          [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                             (2)

9.11     - Ndo vha ndi tshi µo humbela vha¿we vhathu vhahulwane vha lushaka uri
           vha ambe na mme anga uri vha pfesese.
         - Ndo vha ndi tshi µo humbela vhashumelavhapo uri vha nthuse kha
           dandetande he¼i.
         - Ndo vha ndi tshi µo pfuluwa na Musatondwa ra yo dzula kha ¼i¿we
           shango ra kona u malana.

          [Maraga 3 kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                                (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             16                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.12     Ndi a vha pfela vhu¾ungu ngauri:
         - Vha mala musadzi a sa fhulufhedzei.
         - Vha tenda na u themendela muthu ane a khou vha khakhela a tshi
             tshimbidza munyanya wa mbingano yavho.
         -   Vha alusa ¿wana a si wavho vha sa zwi µivhi.

                                               KANA

         A thi vha pfeli vhu¾ungu ngauri:
         -   Vha fhulufhelesa khonani yavho.
         -   Vha langwa nga musadzi.
         -   A vha thetshelesi tsivhudzo i bvaho kha mashaka avho.

         [Maraga 2 kha mbuno MBILI dzi pfalaho.] √√                                                 (2)
                                                                                                    [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             17                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 10:           KHUVHANGANYO              YA    FOLUKU·OO          (MBUDZISO
                          NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa
dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu.
   o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10)
   o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 )
   o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga    (4 - 5 )
   o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga    (2 - 3 )
   o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga    (0 - 1 )

ADENDAMU

 Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.
 Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
 Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho u
  itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.
 Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Marangaphan»a

Zwiwo zwo faranaho/puloto ndi ndunzhe ndunzhe ya zwiitei, hune tshi¿we tshiwo
tsha µisa tshi¿we. Muhumbulo muhulwane wa lungano ndi zwine lungano lwa amba
zwone/ndi thero ine mu¿wali/muanetsheli wa lungano a ¾oµa vhavhali/vhathetshelesi
vha tshi zwi µivha. Muhumbulo muhulwane wa lungano ulu ndi wa u ¾oµa
vhathetshelesi/vhavhali vha tshi µivha uri hu na vhathu vhane vha takadzwa nga u
vhaisa vha¿we. Vhathu vhenevho kanzhi vha fhedza zwithu zwi tshi vha ¾anutshela,
zwa vho vha ¼a ¾hoho/vhulaha/vhaisa/pfisa vhu¾ungu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             18                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Mbuno

[Afha vhalingi vho ½ea tsumbo dzavho, vhalingiwa vha nga µi shumisa tsumbo dzo
fhambanaho na idzi, tenda dza vha dzi tshi khwa¾hisedza ¼ikumedzwa.]

Zwiwo zwo farekanaho kha lungano ulu zwo livhiswa kha u bvisela khagala
muhumbulo muhulwane wa uri muthu a takadzwaho nga u vhaisa vha¿we zwawe a
zwi naki ndi zwi tevhelaho:
o Mutukana we a vha o rumiwa ha makhadzi wawe u vhiga lufu lwa khaladzi awe
    u ¾angana na munna a re na ¼igoma ¼ihulu.
o Munna onoyo u dzhiela mutukana uyo zwi¼iwa a zwi ¼a zwo¾he.
o Munna uyo ane a vha a tshi nga mpengo, u posa uyo mutukana ngomani iyo.
o Mutukana uyo u vhudzwa uri a imbe arali a totiwa.
o Munna uyo u dzhena miµini yo vhalaho a tshi µiphina nga u fhiwa zwi¼iwa na
    halwa. Vhathu vha takadzwa nga u pfa ngoma i re na tshithu tshi no imbelela
    ngomu.
o Munna uyo u takadzwa lunzhi nga u tota u¼a mutukana uri a imbelele ene a tshi
    wana zwa u ¼a ngeno u¼a mutukana a sa mu fhi, maanµa kha u¼a mutukana a
    fhungudzea nga nµala, vhunga uyo munna a tshi fhedza vhege yo¾he a kha eneo
    maitele.
o Uyo munna u swika kha mu¿we muµi une wa vha u na halwa, maitele a µivha
    enea¼a a u wana zwi¼iwa nga u vhaisa u¼a mutukana nga u mu tota a imbelela, a
    fhedza a songo ¼a.
o Muµi wonoyo u vha u wa makhadzi wa uyu mutukana.
o U ri u swika, munna uyo a mvumvusa vhathu nga ngoma yawe, vhathu vha vha
    na µora ¼a u ¾oµa u vhona tshi re ngomani vha mu kambisa, a lala, vha vula
    ngoma yawe, vha bvisa u¼a mutukana.
o Ngomu ngomani vha longa ½otshi, u¼a munna a tshi vuwa, a tshi kambuluwa, a
    tshi tota ngomani lu no swika luraru, ½otshi dza mu luma a mbo ri sia.
Tsumbo dza mirero:
- Dzi tshi ya vungani dzi ranga u pangiswa
- Phala i wana musuki, mutshini u fhira ngaho
- Hu laiwa vhazwale, ndi hune tsiwana ya laiwa hone.
o Murero wa u thoma: Dzi tshi ya vungani dzi ranga u pangiswa. Muanetsheli u
    sumbedza uri vha¿we vhathu vha tshi ¾oµa u pfisa mu¿we muthu vhu¾ungu, vha
    thoma nga u mu ungeledza nga u mu ½ea zwi mu takadzaho uri a si zwi limuwe
    uri ndi hone a tshi khou dzhena khomboni. Zwi ralovho na kha ulwu lungano
    lwa munna na ngoma yawe, hune maipfi “dzi tshi ya vungani”, “u
    vhulawa,”ranga u pangiwa,” “u thakhiwa,” a a bvumelana.
o Murero wa vhuvhili: Phala i wana musuki, mutshini u fhira ngaho. Mu¿wali u
    ¾oµa u sumbedza uri hu na vhathu vha no µiphina nga zwithu zwine vha si zwi
    shumele, zwine ri zwi vhona na kha ulu lungano, munna a tshi µiphina nga u
    vhaisa uyu mutukana.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             19                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

o Murero wa vhuraru: Hu laiwa vhazwale, ndi hune tsiwana ya laiwa hone. Murero
  uyu u tou khawa¾hisedza uri a si na tshawe a nga kona u wana zwi¾uku kha vha
  re na zwavho vhone vha vha vha khou µiphina nga u vhona thambulo yawe.

Magumo

Muanetsheli/mu¿wali u vhonala a tshi kona u shumisa zwiwo zwi farekanaho na
maipfi a bvumelanaho zwa lungano na mirero u bvisela khagala muhumbulo
muhulwane wa uri hu na vhathu vhane vha takadzwa nga u pfisa vha¿we vhu¾ungu
fhedzi na vhone vha fhedza vha tshi ¾angana na zwi vhavhaho. Izwi mu¿wali u zwi
kona nga u shumisa lungano lwa munna na ngoma yawe na mirero miraru.                                [25]

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        PFUFHI

MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI

PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO

11.1     Tshiitisi ndi tsha uri µongololo ¼e vhathu vha vhea fulufhelo kha¼o uri ¼i µo
         swikisa mulaedza u ¾avhanya, ¼i tshi vho ungwa nga mbula, luaviavi na u
         ongolowa halwo lwa swikisa mulaedza wa uri vhathu vha µo fa.√√                             (2)

11.2     Ngano dza vhathu/phukha na vhathu,√ ngauri lu na vhabvumbedzwa vha
         vhathu na vha phukha.√                                                                     (2)

11.3     Musi µongololo ¼i tshi litsha u swikisa mulaedza wa ndeme kha Mudzimu,
         ¼a vho ungwa nga mbula, ¼a ¼a ¼a farwa nga khofhe, ¼i tshi sala ¼i tshi swika
         he ¼a ru¿wa, ¼a vha ¼o no lenga.√√                                                         (2)

11.4     Vhuµipfi ha u dinalea.√√                                                                   (2)

11.5     Vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi µivha uri mulaedza wa luaviavi u µo
         swika u lenga vhunga na lwone lu tshi tshimbila nga u ongolowa u fhirwa
         nga µongololo, fhedzi lwa vha lwone lwo swikaho phanµa. √√                                 (2)

11.6.    Vhathu vha songo nyadza muthu vho sedza zwine a vha zwone/matshilele.
         Muthu ane wa mu fhulufhela a nga vha ene ane a u nisa nga ¾honi/shonisa
         vhutshiloni.√√                                                                             (2)

11.7     Wa µongololo wa uri vhathu vha tshile u swika nga hu sa fheli ngauri:
          Lufu lu a vhavha, lu dzhia mashaka ashu ri tshi kha µi a funa.
          U tshila tsho¾he zwo vha zwi tshi µo thusa uri ri µivhe na
           vhomakhulukuku vhashu. √√                                                                (2)

                                                 NA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             20                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

 PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)

11.8     Murendi u ¾oµa u sumbedza uri vha a kona u sola muthu/u amba muthu e
         henefho a sa zwi pfe.√√                                                                    (2)

11.9     Ipfi „ngwaniwapo‟ kha Vha¾avhatsindi ndeme ya¼o ndi ya u sumbedza
         vhuhulu havho zwi tshi kwama µivhazwakale uri ndi vhone vhe vha waniwa
         kha vhuno vhupo musi dzi¿we tshaka dzi tshi µa.√√                                          (2)

11.10    Heyi figara ya muambo i buletshedza uri Vha¾avhatsindi ndi vhone vha½e
         vha hune ha rerelwa hone(zwifho), vhudzulo havho ndi milamboni,
         maishani na mabakoni.√√                                                                    (2)

11.11    Muhumbulo muhulwane ndi wa uri Vha¾avhatsindi ndi vhathu vhane vha
         kona u fara zwiphiri zwihulwane zwa shango.√√                                              (2)

11.12    Ee.
         Ndi a zwi takalela ngauri:
          A si vhathu vha dzikhakhathi/dzinndwa
          Ndi vhathu vha sa bvafhi, vhane tshavho ha vha u funa u lima.
          Ndi vhathu vhane vha fara zwiphiri
          Ndi vhathu vha re na vhudele, vha no kona u fara zwithu
             zwavhuµi .
             [Maraga tharu kha mbuno tharu dzi pfalaho] √√√                                         (3)
                                                                                                    [25]

                                         ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             21                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki                          i
re mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa
dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu.
   o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10)
   o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 )
   o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga    (4 - 5 )
   o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga    (2 - 3 )
   o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga    (0 - 1 )

ADENDAMU

 Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.
 Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
 Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Marangaphan»a

Khu»ano ndi u fhambana/u sa anµana vhukati ha vhatambi/zwigwada kana mutambi
ene mu½e. Hu na tshaka mbili dza khu»ano - ya nn»a ine ya vhonala zwi khagala
vhukati ha vhatambi/zwigwada na ya ngomu ine khayo mihumbulo ya mutambi ene
mu½e ya lwedzana ngomu hawe. Vhatambi ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali
a vha shumisa u bveledza mafhungo a »irama yawe.

Mbuno

Khu»ano dza nn»a

- Mashudu na Vho-¸efefe vha a kuµana musi vha tshi khou mu kaidzela u vhuya
  vhusiku.
- Vho-¸efefe vha lu¾ana na Vho-Mari¾a musi Vho-Mari¾a vha tshi khou imelela
  Mashudu kha zwiito zwawe zwi sa ¾anganedzei.
- Mashudu u rwiwa nga Khwa¾hisani a tshi khou mu rwela vhubva hawe ha u sa
  ¾o»a u shuma mishumo ya hayani na u funesa hawe vhatukana.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             22                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

- Khwa¾hisani u semana na mme awe Vho-mari¾a musi Khwathisani a tshi lingedza
  u vha eletshedza kha u lema havho Mashudu.
- Musi Mashudu a tshi pfa uri Lufuno u vho funana na Susan, ho mbo µi vuwa
  khuµano khulu vhukati havho.
- Lufuno na Tshibio vha fhambana lune vha fhedza nga u lwa vha tshi lwela
  Mashudu.
- Mashudu u lu¾ana na mudedezi Vho-Ludwevha nge Mashudu a si ite mushumo
  wa tshikolo.
- Vho-Mari¾a vha lu¾ana na Vho-Ludwevha musi Vho-Mari¾a vha tshi vha semela
  uri vha khou ½eesa Mashudu mishumo ya tshikolo.
- Mashudu u rwiwa nga khotsi awe Vho-¸efefe vha tshi khou mu rwela uri ha iti
  mishumo ya tshikolo nahone ha ¾honifhi vhadededzi tshikoloni.
- Vho-Mari¾a vha semiwa nga ¿wana Mashudu a tshi vha semela uri a vho ngo mu
  bikela mbuvha na musi vha tshi hana uri a si ¾uwe na Tsa¿wani nga murahu ha
  musi vho vha na muloro u shushaho.
- He¼eni na Tsa¿wani vha a kuµana musi vha tshi khou lwela u vhuya ha Tsa¿wani
  na mu¿we musadzi wa Ven»a.
- Mashudu na He¼eni vha a kuµana musi vha tshi lwela Tsa¿wani lune a fhedza o
  mu shushedza nga lufhanga, Mashudu a shavhela badani a mbo »i thulwa nga
  goloi a lovha.

Khu»ano ya ngomu

- U lemwa ha Mashudu nga Vho-Mari¾a hu vhanga khuµano ya nga ngomu khavho
  musi vha tshi »isola lune vha vho fhedza vha tshi µivhulaha.
- Mashudu a tshi µisola musi a tshi wanulusa uri Tsanwani u na mufumakadzi.
- Tsa¿wani a tshi humbula nga ha uri He¼eni a tshi µo pfa nga ha Mashudu u µo ri
  mini.

Magumo

Vhukoni havhuµi ha mu¿wali hu vhonala musi a tshi kona u shumisa vhatambi u
bvisela khagala khu»ano dzo fhambanaho mafhungoni a »irama iyi. Vho-Mari¾a vha
lema Mashudu na u pikisana na munna, vha a µivhulaha nga philisi khathihi na u
fhambana ha vha¿we vhatambi zwi thusedza u bveledza khuµano afha »iramani iyi.                      [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

13.1     Tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Vho-Mari¾a na Khwa¾hisani, ndi u
         itelwa mishumo ya hayani ha Mashudu nga mme awe ene o dzula hu si na
         tshine a khou ita. √√                                                                      (2)

13.2     Khwa¾hisani u olwa sa ¿wana ane a sa pfane na vhubva, a dovha a vha na
         mikhwa yavhuµi/o olwa sa muthu a re na vhuµifhinduleli zwi tshi µa kha
         mishumo ya hayani.√√                                                                       (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             23                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.3     Nyito i takuwaho/U bveledza mafhungo,√ngauri ri wana mafhungo a
         vhubva ha Mashudu a tshi khou ½a½a a tshi ya phanµa.√                                      (2)

13.4     Mafhungo a vhubva ha Mashudu a fhedza a tshi mu ita uri a litshe na
         tshikolo ngauri a vha a sa funi u vhala bugu na u ita mishumo ya tshikolo
         zwe a fhedza a tshi ¾ahela tshikhuwani na Tsanwani.√√                                      (2)

13.5     Aironi ya µirama/·ishandi ¼a ¼itambwa ¼i vha hone musi ri½e vha vhavhali ri
         tshi zwi µivha uri He¼eni u khou tou shushedza Mashudu nga lufhanga
         ngeno ene a sa zwi µivhi/Musi Mashudu a tshi ¾ahiswa nga Tsa¿wani vha ya
         tshikhuwani a tshi humbula uri ha na musadzi ngeno ri½e ri tshi zwi µivha
         uri u na musadzi/Musi Mashudu a tshi zwifhela khotsi awe uri o vha o
         rumiwa vhengeleni nga Vho-Mari¾a ngeno a tshi bva ha Tsa¿wani
         mu¾hannga wawe.
         [Na dzi¿we tsumbo dzi pfalaho]√√                                                           (2)

13.6     Mafhungo a bvukulula thounu ine ya vha n¾ha ya Vho-Mari¾a na
         Khwa¾hisani,√ ngauri vho¾he vha bvisela khagala vhuµipfi ha u
         dinalea/vhaisala nga zwine zwa khou vhangwa nga Mashudu.√                                  (2)

13.7     Mulaedza muhulwane wa µirama iyi une mu¿wali a tama ri tshi u guda ndi
         wa uri u lema vhana a si zwavhu»i ngauri zwi na masiandaitwa a si avhu»i.
         Zwe Vho-Mari¾a vha ita zwa u lema havho Mashudu zwi fhedza zwi tshi ita
         uri Mashudu a xelelwe nga vhumatshelo hawe, ene na mme awe vha lozwe
         vhutshilo havho. Vhabebi vha tea u tikedzana kha u alusa vhana zwavhuµi.

         [Maraga 1 kha muhumbulo, na 1 kha thikhedzo.] √√                                           (2)

13.8     Mu¿wali vho shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga nµila heyi u itela uri
         Mashudu a sumbedze Khwa¾hisani uri zwine a khou amba a hu na hune
         Mashudu a khou zwi vhea hone, nahone a zwi ambi tshithu khae, ha na
         ndavha nazwo. √√                                                                           (2)

13.9     Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela nga tshifhinga tsha musalauno hune
         vhana vha lemala vha sa kaidziwi nga ndavha ya uri vha na pfanelo
         dzavho. √√                                                                                 (2)

13.10    Mu¿wali u shumisa He¼eni ndivho yawe i ya uri muthu a songo tamba nga
         u shushedza vha¿we vhathu/He¼eni we a µo shushedza Mashudu nga
         lufhanga a fhedza Mashudu a tshi thulwa nga goloi a lovha.√√                               (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             24                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.11    Ee, ndi a vha pfela vhu¾ungu, ngauri:
         - Vho-¸efefe ndi muthu ane a µidina nga u kaidza Vho-Mari¾a kha
            vhuµifari havho kha Mashudu vhu songo µaho fhedzi vha sa
            thetsheleswe. √√                                                                        (2)

13.12    - Ndo vha ndi µo ¾oµa u µivha uri ndi ngani a si tsha mpfuna.
         - Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhabebi vhawe uri vha nnyambele nae uri ri
           songo fhambana.
         - Ndo vha ndi tshi µo humbela na vhafunzi uri vha nthuse kha uri ri songo
           fhambana.
         - Ndo vha ndi tshi µo tenda uri ri fhambane vhunga hu ene a si tsha
           funaho.

         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                          (3)
                                                                                                    [25]

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa
dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu.
   o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10)
   o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 )
   o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga    (4 - 5 )
   o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga    (2 - 3 )
   o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga    (0 - 1 )

ADENDAMU
 Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.
 Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
 Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2             25                                    DBE/2023
                                      SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Marangaphan»a

Khu»ano ndi u fhambana/u sa anµana vhukati ha vhatambi/zwigwada kana mutambi
ene mu½e. Hu na tshaka mbili dza khu»ano: ya nn»a ine ya vhonala zwi khagala
vhukati ha vhatambi/zwigwada na ya ngomu ine khayo mihumbulo ya mutambi ene
mu½e ya lwedzana ngomu hawe. Vhatambi ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali
a vha shumisa u bveledza mafhungo a »irama yawe.

Mbuno
Khu»ano ya nga ngomu i vha hone musi Vho Gangashe na Vho Mudzulikutama
vha tshi khou vhilahedzwa nga zwiito zwa Maforo¾ereke vhane vha khou tambudza
vhadzulapo na u dzhara¾ela shango ¼e vha tou swielelwa lwa tshifhinganyana.
- Khosi Vho Tshilwavhusiku vha vha na khuµano ya nga ngomu musi vha tshi
   khou dinwa nga zwine mavhuru vha si tsha ¾o»a u ¾uwa shangoni ¼avho.
- Mphelekedzeni u kuµana na maforo¾ereke musi a tshi rwelwa uri u wanala a tshi
   khou ¾o»ou tswa khuhu, zwe ha fhedza ho vhulawa na mmbwa dzawe mbili na
   ene a fhedza o lovha nga n¾hani ha mafuvhalo.
- Ledia u lu¾ana na munna wawe Luka musi Ledia a tshi mu eletshedza uri vha
   pfuluwe.
-   Luka u sinyuswa nga Piet we a ri Afrika ¼i na vha½e vha¼o vhane vha
    vha vharema.
- Luka u sinyuswa nga Derek a tshi ri vharema na vhone ndi vhathu a si
   dziphukha.
- Hu na khu»ano vhukati ha Maforo¾ereke na vhalanda vha Tshilwavhusiku, lune
   Maforo¾ereke a vho vha shushedza nga zwigidi.
-   Ntsieni u kuµana na Maforo¾ereke musi vha tshi mu rwela uri kholomo ye a vha
   a tshi khou i hama yo raha khamelo.
- Vhalanda vha Tshilwavhusiku vha kuµana na Maforo¾ereke nga murahu ha musi
   vha tshi rwa Ntsieni, madzuloni a u ri hu dzudzanywe mafhungo vha vho
   shakuliswa.
- Tshilwavhusiku u vha na khuµano ya nga ngomu a humbula u lugisela u bva
   pfumo ¼a u lwa na Maforo¾ereke.
-   Mmbi ya Thovhele Tshilwavhusiku i kuµana na Maforo¾ereke lwe vha fhedza
    vha tshi tsho¾hela mafore¾ereke vhusiku vha vha vhulaha.

Magumo

Vhukoni havhuµi ha mu¿wali hu vhonala musi a tshi kona u shumisa vhatambi u
bvisela khagala khu»ano dzo fhambanaho mafhungoni a »irama iyi. Khuµano
khulwane ye ya vhangwa nga u »ihahedza ha Maforo¾ereke kha shango ¼a
Tshilwavhusiku zwi fhedza zwi tshi vha vhulaisa nga vha½e vha shango                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P2-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017-memo/47e78142-6dd7-4cdc-8fe7-6ecc48c6bb72) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2023/d2bceb46-9032-46e4-a5b4-1e44398ca343) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
