# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2023, 26 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · tshivenda. Question paper, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRAAD 12

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                          2023

                                                                               MARAGA: 80

                                                                  TSHIFHINGA: Awara 2½

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 26.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2            2                               DBE/2023
                                            SC/NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Vhalani idzi ndaela nga vhuronwane phanµa ha musi ni sa athu u thoma u
         fhindula mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ḽo¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
         kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A: Vhurendi                               (30)
         KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo                  (25)
         KHETHEKANYO YA C: ¶irama                                 (25)

4.       Fhindulani MBUDZISO  ¹HANU      dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
         VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO – Mbudziso ya
         KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO

         Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO                                YA     B
         (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):

          Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama
           dze na guda.
          Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
           NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA
           B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C.
           Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela
           u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
          Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2           3                              DBE/2023
                                           SC/NSC

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

          Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
           a 250 u ya kha a 300.
          Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama
           dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450.
          Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga
           dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
           pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO
         IºWE na IºWE nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani KHETHEKANYO IºWE NA IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A: I anganyelwa u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B: I anganyelwa u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C: I anganyelwa u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2             4                               DBE/2023
                                             SC/NSC

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
    NOMBORO YA MBUDZISO                LUSHAKA LWA       MARAGA       NOMBORO YA
                                         MBUDZISO                        SIA¹ARI
1. 'Ri bva kule'                       Mbudziso ndapfu      10              6
2. 'Hu tshi kovhiwa ifa'                Mbudziso pfufhi       10                     7
3. 'Mbilu i lilela u gavha'             Mbudziso pfufhi       10                     8
4. 'Chris Hani'                         Mbudziso pfufhi       10                     9

                                            NA
Vhurendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE.
5. 'Tshipimbi'                           Mbudziso pfufhi   10        10
*PFESESANI:      Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na
                 fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
                 MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C.
                 Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso
                 nthihinthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho.
6. Nandi ndi shenga?                Mbudziso ndapfu     25                          11
7. Nandi ndi shenga?                    Mbudziso pfufhi       25                    11
8. Isha ¼a Mi¾odzi                     Mbudziso ndapfu        25                    14
9. Isha ¼a Mi¾odzi                      Mbudziso pfufhi       25                    14

                                           KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho.
10. Khuvhanganyo ya foḽukuloo     Mbudziso ndapfu     25               17
11. Khuvhanganyo ya foḽukuloo           Mbudziso pfufhi       25                    18
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho.
12. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso ndapfu        25                    21
13. U lema hu fhira u lotshelwa         Mbudziso pfufhi       25                    21
14. Tshilwavhusiku                     Mbudziso ndapfu        25                    24
15. Tshilwavhusiku                      Mbudziso pfufhi       25                    24

*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
            NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
            A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
            MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2              5                             DBE/2023
                                              SC/NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo ho teaho.

      KHETHEKANYO                 MBUDZISO      TSHIVHALO TSHA          LUSWAYO
                                                 MBUDZISO DZO              (√)
                                                   TEAHO U
                                                  FHINDULWA
A: Vhurendi
   (Vhurendi ho randelwaho/            1–4              2
   vhonwaho)
A: Vhurendi
   (Vhurendi vhu songo                 5                1
   randelwaho/vhonwaho)
B: Nganea/Foluku¼oo
   (Mbudziso ndapfu kana              6 –11             1
   Mbudziso pfufhi)
C: ¶irama
   (Mbudziso ndapfu kana              12–15             1
   Mbudziso pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi
                   ha uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI
                   NTHIHI.
                   A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2                6                           DBE/2023
                                                SC/NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dziṅwe kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso i tevhelaho.

RI BVA KULE – NM Musehane

1        Mugumoni wa shango ¼a vhushayanµivho,
2        Ro phuphudzika ra vhuya ra tutuwa,
3        Ro tekateka na¼o ri tshi ¾oµa nµivho,
4        Ra thunyuwa ¼o no ri kovhelela,
5        Vha tshi vhona ri fhano,
6        Ri bva kule ha mashango.

7        Henengei vhubvani vhu sa sii muthu,
8        Ro pikanyedza zwi tshi ha¾a,
9        Phanµa tshedza tsha taidza,
10       Ra vha na fulufhelo ¼a u swika,
11       Ra lavhelela zwivhuya ro zwondolola,
12       Henefho nyawedzo ya vhutshilo ra lindela.

13        Muhuyu u tshi sala u tshi a½wa mahuyu,
14        Goni ¼i tshi sala ¼i tshi fhufha malegelegeni,
15        Makole o vhala o vhonwaho.
16        Ndi tshifhinga tshi elaho zwo¾he,
17        Ni si welewele tshifhinga ni songo µivha,
18        Ngauri zwi bva kule.

19        Muthu a tshi sala a tshi pfi vhone,
20        Shango ¼i tshi dalafhala ¼a tswukuluwa,
21        Ndi tshifhinga tsha zwo¾he zwi tshilaho,
22        Zwo¾he zwi bva kule,
23        Vhutshilo hashu ho ralo-vho,
24        Ni si µipofudze ma¾o no ruµa.

Murendi kha itshi tshirendo u tama ri tshi zwi dzhiela nzhele uri zwithu zwi dzhia
tshifhinga uri zwi swike hune zwa bvelela/khunyelela.

No µisendeka nga fhungo i¼i, sengulusani nµila ine murendi a shumisa ngayo
mitaladzi/vese u bvisela khagala ¾halutshedzo ya tshirendo itshi.

Phindulo ya½u i tea u vha maanea a maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300.                   [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2             7                                 DBE/2023
                                             SC/NSC

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso
dzi tevhelaho.

HU TSHI KOVHIWA IFA – FR Mudau
1        Bugu dza vulwa dza vhalwa
2        Ramilayo a kupula biko
3        Mukoma wa ndaka o sia o ¿wala
4        ·ino ndi µuvha ¼a mukovho wa ifa.
5        Ma¼aifa a sedzana khofheni
6        Zwifha¾uwo zwo vhifhelwa he µure
7        Vhana vha khotsi vha nga vha sa fhedzana
8        Ndaka ya ¼ino ndi mulimo ngoho iyi ndo i vhona
9        Iwe tanzhe mukovhe wau ndi ...,
10       Ndo u vhudza nde lupfumo lu mavuni ¿wananga
11       Khomba dzanga mbili ifa ¼a½u ndi ...,
12       Vhalani Bugu ya Mateo 5 ndimana ¾hukhu ya ...,
13       Lupedzi lwanga thi nga hangwi u µinetisa hau
14       U zwo¾he kha n½e, zwanga zwo¾he ndi zwau!

2.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u.                           (2)

2.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama             u   zwi   bvisela khagala nga
         mutaladzi/vese ya 2, 'Ramilayo … biko'.                                                 (2)

2.3      Figara ya muambo ine murendi a i shumisa kha mutaladzi/vese ya 8 i
         dzumbulula hani vhuµipfi hawe?                                                          (2)

2.4      Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga itshi
         tshirendo ndi ufhio?                                                                    (2)

2.5      Ni a tendelana na na nḓila ine ifa ¼a khou kovhiwa ngayo afho kha
         mitaladzi/vese dza 13–14? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI.                      (2)
                                                                                                 [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2             8                                 DBE/2023
                                             SC/NSC

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso
dzi tevhelaho.

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu
1        Mbilu i µuµumela i sa fhidzi,
2        I lingedza u gavha madzanga a shango,
3        Ya thenisa muya-vhuthu
4        Nga u u nyalisa vhu¾ungu-pha¾ho.

5        Mbilu sa miri ya deme.
6        I lwedzanaho u gavha tshilidzi tsha µuvha,
7        Kha i vhanyuludze tserekanywa dza madzanga a shango
8        I lilele u gavha Tshilidzi tshidzo ya muya.

9        Mbilu yo pinikwa vhupulini ha ½ama,
10       I vhalavhala yo lianela µinzwini,
11       Mbilu sa µongololo yo katana kha muµifho wa shango
12       I µo kundwa u swikisa mulaedza wa tshidzo.

3.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u.                           (2)

3.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama             u   zwi   bvisela khagala nga
         mutaladzi/vese ya 1, 'Mbilu … fhidzi'.                                                  (2)

3.3      Figara ya muambo ine murendi a i shumisa kha mutaladzi/vese ya 5 i
         dzumbulula hani vhuµipfi hawe?                                                          (2)

3.4      Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga itshi
         tshirendo ndi ufhio?                                                                    (2)

3.5      Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku re kha
         ndima/tshitanza tsha 3? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI.                        (2)
                                                                                                 [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2              9                              DBE/2023
                                              SC/NSC

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso
dzi tevhelaho.

CHRIS HANI – LR Ndlovu

1        Lufu lwau lwo rengeµisa khuµa dza shango,
2        Mbilu dza vhathu dza dzikuswa sa maµi a tshi dzikuwa
3        Lufu lwau lwo khanikha na he mbonzhe ha vha hu si na
4        Na vha sa athu u bebwa mudzinginyo uyu vho u pfa
5        Vha tetemela ngomu vhuaweloni he vha awela.

6        Wo nga kholomo yo hweswaho dzhogo
7        Maµuvhani a thambulo ya u tambula hau,
8        Wo nga mbongola yo hweswaho masaga,
9        Musi Afrika Tshipembe ¼o siamela mbeµa malaloni
10       Wa kundwa u vhona tshedza tshi tshi thoma u sendela.

11       Wo fa a wo ngo fa
12       U khou tshila naho zwo ralo
13       Hau vhutshilo a vhu dzimi sa tshikenzekenze
14       Vhu khou nzhangama sa mulilo wa munzhanganzhanga
15       Lwayoni lwau ho nambatela vha si na mbalo.

16       Nga nungo tshisima wa lingedza u kapa,
17       Maµi a tshi thunyuluwa a wana wo no ½enga,
18       Nga nungo tshedza wo lingedza u ri hovhela
19       Tshedza tshi tshi swika tsha wana wo no theuwa
20       Mavu a sa shone u ½anzwa biko ¼a muvhili wau

4.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u.                         (2)

4.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u             zwi   bvisela khagala nga
         mutaladzi/vese ya 3, 'Lufu lwau … hu si na'.                                          (2)

4.3      Figara ya muambo ine murendi a i shumisa kha mutaladzi/vese ya 9 i
         bvukulula hani vhuµipfi hawe?                                                         (2)

4.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         ndima/tshitanza tsha 3?                                                               (2)

4.5      Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku re                         kha
         ndima/tshitanza tsha 4? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI.                      (2)
                                                                                               [10]

                                         NA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2             10                              DBE/2023
                                             SC/NSC

VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso
dzi tevhelaho.

TSHIPIMBI – TR Ratshi¾anga

1        Tshipimbi ndi tshikhuna
2        Ndi vhushai ha muhumbulo
3        A kaidzwaho a pfa,
4        Ndi a fhedzaho e mu¾ali

5        Vho tshinyaho ndi vhabebi,
6        Vhe vha ralo u tshivha,
7        Vhunga avho vhe maµenzhe,
8        A vhana vhavho vho¾he.

9        Haho mu¾ali na muthihi,
10       We a ¾alifha nge a thanya,
11       Vhu¾ali na u vuµa ndi phiriswa,
12       Dzo rathiswaho nga vho bebaho.

13       Tshipimbi tshi sika mbiti,
14       Ngeno a si natsho a tshi pembela,
15       Sa zwi¼a yo fura mukhaha ya khanya,
16       I sa khukhulwi nga thongwana.

5.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.                         (2)

5.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u            zwi   bvisela khagala nga
         mutaladzi/vese ya 13, 'Tshipimbi … mbiti'.                                            (2)

5.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                                             (2)

5.4      Thouni ya tshirendo itshi i thusedza hani u dzumbulula mutevhetsindo?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)

5.5      Ni   a    ima     na   na    murendi    kha    zwine   a  amba             kha
         ndima/tshitanza tsha 4? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                      (2)
                                                                                               [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2           11                              DBE/2023
                                           SC/NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.

NGANEA

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

Bugu ya nganea yo dzudzanyeaho zwavhuḓi i vha i na puloto i tevheleleaho lwa
vhudele.

No ḓisendeka nga ḽikumedzwa iḽi, sengulusani nḓila ine muṅwali a shumisa ngayo
vhaanewa vhahulwane u bvisela khagala nyito i takuwaho sa tshiṅwe tsha zwipiḓa
zwi vhumbaho puloto.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                        [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

'Vha khou ṱoḓa mini muḓini wanga? Vho Ana! Vho Ana! Kha vha bve nga gethe
heḽiḽa ḽe vha dzhena ngaḽo! A thi ṱoḓi na u vha vhona. Kani vho ḓa u bwela dziṅwe
phamba? Ndi ri …'
Vho Luvhani vho mbo ḓi ḓa vha vha fara zwanḓa zwe vha vha vha tshi khou zwi
ṱharamudza musi vha tshi khou amba.                                                5
'Khotsi a Lufuno, a ri iti ngauralo. Vhone vho no thetshelesa zwe avha Vho Ana vha
ḓa ngazwo?'
'Zwino? Kha ri vha thetshelese ri pfe zwo vha hwalaho.'
'Luvhani, inwi ni tou nga a ni vha ḓivhi havha muthu. Vha tou pfi
vhomutandangauweriwanemakwati. Hafhu havha Vho Ana ndi vhone vhe vha vha 10
vha tshi dzulela u goḓa ṅwana washu vha tshi ri ndi shenga. Zwino ri nga vha
thetshelesa hani?'
Vho Luvhani vho ḓo fara khakhathi ya u luvhelela Vho Madilaga vha vhuye vha
tende u dzula na Vho Ana. Vho Madilaga vho µo fhedza vho tenda u dzula fhasi
vha thetshelesa zwa maramani a Vho Ana.                                            15
'Aa!' Vho Ana vha ralo vha khou losha.
'Aa!', ndi Vho Luvhani vha tshi vha bvumela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2          12                             DBE/2023
                                          SC/NSC

'Vho Luvhani, hezwi vha tshi vhona n½e ndo ḓifunga nda ḓa, ndi uri a thi na mulalo
hafha mbiluni yanga. Ngoho nṋe ndo tou ḓa nga nṋe mu½e, ndo ri a thi rumeli lini.
Ha hezwi zwine havha vhaṋe vha muḓi vha khou nnyita, ndo ḓa ndi tshi khou zwi 20
lavhelela uri muthu mu¿we na mu¿we o takalaho a nga zwi ita. Na nṋe ndo
vha muṱuṱuwedzi muhulu wa uri shango ḽi zwi tende uri nangoho Tshifhiwa ndi
shenga.'
'Naho ho itwa zwoṱhe, ha vhidziwa na Vho Nicholson uri vha ri ṱalutshedze n½e
naho ngomu hanga ndo zwi pfesesa, ndo ḓi µiita wa vengo na vivho nda ṋaṋa u 25
hasha phungo mmbi. Zwino hei, a hu na tshe nda vhuyelwa ngatsho. Luvalo lwanga
a lu ntendeli ndi tshi dzula ndi kha vengo. Ndi ngazwo ndi fhano. Ndi khou ri ndi
farelwe.'

Hafho nḓuni ha thoma he hwii! Vho Luvhani vha pfa vha si tsha kona u ḓifara vha
mbo ḓi ṱhukhula tshililo tshavho. Vho Ana na vhone a zwo ngo vha sia fhethu, na 30
vhone vho tshi bvumela. Vhathu vhoṱhe vhuraru havho vho ri u lila vha bvisa na
vhuphugwane. Fhedzi nga murahu vho ḓo ri vho no fhumula, vha kona u amba. Vho
amba, mu¿we na mu¿we a bvisa zwa khanani yawe. Zwe zwa takadza ndi zwa uri
nga murahu vho ḓo swika he vha pfesesana vha farelana. Musi vho no farelana, Vho
Luvhani vho ḓo ita tie vha nwa vhoṱhe.                                           35
'Vho Ana,' Ndi Vho Luvhani.
'Aa!'
Nṋe ndi khou livhuha zwe vhone vha vha na tshivhindi, vha ḓifunga uri haya
mafhungo ri a ladze.

                                                                     [Ndima ya 10]

7.1      Ndi lushaka lufhio lwa khuµano lwu ¾aniwaho afho mathomoni a
         tshibveledzwa tshe na vhala kha mafhungo o ½ekedzwaho? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                    (2)

7.2      Mafhungo e na vhala afho n¾ha, a dzumbulula mvumbo-µe ya Vho
         Luvhani? ¸eani mbuno MBILI.                                                       (2)

7.3      Mu¾angano wa vhadzulapo vha Tshandebvu u vha na thusedzo-µe kha
         magumo a ¼ishandi a bugu iyi? ¹alutshedzani nga mbuno MBILI.                      (2)

7.4      Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾anwaho nga mafhungo aya?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                          (2)

7.5      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani kha u ni humbudza zwa
         murahu buguni iyi?                                                                (2)

7.6      Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani kutshilele kwa Vho Ana
         mafhungoni e na vhala afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u                          (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2           13                              DBE/2023
                                           SC/NSC

7.7      Ndi ifhio ndivho ya muṅwali ya u shumisa Vho Ana sa mubvumbedzwa
         buguni iyi? Tikedzani phindulo yaṋu.                                                (2)

7.8      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvisela khagala vhuµipfi-µe ha Vho
         Madilaga?                                                                           (2)

7.9      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une muṅwali a tama u u swikisa kha
         vhathu nga nganea iyi?                                                              (2)

7.10     Ndi afhio masiandaitwa a ḓiswaho nga u sa ṱanganedza u vhifha muvhilini
         ha Vho Luvhani nga Vho Madilaga buguni iyi? Sumbedzani nga mbuno
         MBILI.                                                                              (2)

7.11     U ya nga kuvhonele kwaṋu, no vha ni tshi nga itani nga nyimele ine Vho
         Luvhani vha ṱangana nayo buguni iyi? Bulani ZWIRARU                                 (3)

7.12     Ni a pfela vhuṱungu Tshifhiwa sa ṅwana o bebwaho e na ḽino ḽithihi?
         Tikedzani phindulo yaṋu.                                                            (2)
                                                                                             [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2              14                               DBE/2023
                                              SC/NSC

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

Bugu ya nganea yo dzudzanyeaho zwavhuḓi i vha i na puloto i tevheleleaho lwa
vhudele.

No ḓisendeka nga ḽikumedzwa iḽi, sengulusani nḓila ine muṅwali a shumisa ngayo
vhaanewa vhahulwane u bvisela khagala nyito i takuwaho sa tshiṅwe tsha zwipiḓa
zwi vhumbaho puloto.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                            [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA B

Vhulwadze ha Vho-Maria ndi ha mbilu. Madokotela a vho ngo fhedza tshifhinga
tshilapfu vho vha valela lini. Vho ri u vha ¾ha¾huvha, vha wana uri zwo tea uri vha
dzule maḓuvhanyana vhe vhuongeloni; u bva afho vha mbo ḓi ṋewa mishonga ine
vha ḓo fanela u i shumisa musi vhe hayani.
Hu na zwine nda wana zwo tea uri ndi ni vhudzise ni a ḓivha. Fhedzi a si zwi no           5
dina mufumakadzi wanga. Ndi ngani ni sa ṱoḓi Rotondwa a tshi malana na
Musatondwa? Mmbudzeni uri ndi tshithu-ḓe tshine na sa tshi pfesese kha vhana
havha vhavhili; khamusi na nṋe ndi ḓo tshi pfesesa.' Vho-Aifheli vha ralo vha tshi
khou ita na u swoṱa-swoṱa mahaḓa a uyu mufumakadzi wavho vho dzula masofani
vha tshi khou swiṱula.                                                                    10
'A thi ri ndo vha vhudza uri ndi ngani; vhone vha tou pili, vhe ḽa ḓa afha ḽi a
kovhela; nṋe ndi vhona zwi so ngo fanela uri ṅwananga a male muthu ane a mu
fhira lini.' Ndi hone Vho-Maria vha tshi amba nga ipfi ḽa vhulenda.
'Zwenezwo fhedzi-fhedzi mme a Rotondwa?' Vho-Aifheli vha ralo vha tshi
takusela na ipfi nṱha. Vho-Maria vho ri u sedza avha Vho-Aifheli khofheni musi            15
vha tshi ralo, vha mbo ḓi thoma u tetemela; vha ri haya mafhungo ndi one ane a
khou vha vhangela hovhu vhulwadze.
Naho Vho-Maria vho vha vha tshi tou hagala zwi tshi ḓa kha mbingano ya
Rotondwa na Musatondwa, Vho-Aifheli vho vhona hu si na tshine tsha nga ita uri
havha vhana vha si dzule vhoṱhe. Mafhungo a vhukale Vho-Aifheli a vha vhoni               20
uri ndi one ane a nga thivhela vhathu vho funanaho u malana. Vho-Aifheli vho
vho ḓo vhona zwo tea uri haya mafhungo vha tou a dzudzanya zwavhuḓi na
khotsi a Musatondwa; Vho-Loshani. Na zwenezwo a zwo ngo dzhia tshifhinga
vha so ngo vhonana vha rera ngaḽo heḽi fhungo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2           15                              DBE/2023
                                           SC/NSC

'Fhungo heḽi nṋe ndi wana ḽi tshi nkonḓela vhukuma. Nṋe hafhaḽa ha havho 25
Vho-¸etshipate ndi vhidzwa khotsimunene, zwino vhushaka hovhu ri si nga si
vhu dzhie sa miswaswo. Naho ri sa ḓivhi uri ho ḓa hani; fhedzi ngauri vhathu vha
ha ¸etshipate vha ndzhia sa khotsimunene, fhungo heḽi ḽone ndi wana ḽi tshi
ntsomela tshoṱhe. Vhana havha vha nga si malane.' Vho-Loshani vha ralo vha tshi
ita na u kweta tshitiko nga tshaṋda tshamonde.                                   30
'Iwe vhathu, naa mafhungo aya khe a tshi nga a ḓo konµa. Vhone vha tou vha na
vhuṱanzi ho ḓalaho ha uri a ri vhathu vhathihi. Vha ha Ṋetshipate na vha ha
Loshani a vha vhuyi vha vha dzofha ḽithihi. Tshipate vhone vha dzhiiwa sa
khotsimunene nga u vhonala havho vha tshi phalala hafha¼a Tshipate. U malana
ha vhana vhashu ndi zwone zwine zwa nga vhumba vhushaka hone-hone. 35
Vho-Loshani he¼i fhungo kha ri ¼i vhone ¼i fhungo ¼ine ¼a vha ¼a ndeme.'

                                                                    [Ndima ya 11]

9.1      Ndi lushaka lufhio lwa khuµano lwu ¾aniwaho nga u tetemela ha
         Vho-Maria mafhungoni e na vhala afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u.                 (2)

9.2      Mafhungo e na vhala afho n¾ha, a dzumbulula mvumbo-µe ya Vho-Aifheli?
         ¸eani mbuno MBILI.                                                                  (2)

9.3      U funana ha Rotondwa na Musatondwa zwi vha na mushumo-µe kha
         magumo a ¼ishandi buguni iyi? ¹alutshedzani nga mbuno MBILI.                        (2)

9.4      Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾anwaho nga mafhungo aya?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

9.5      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani kha u ni humbudza zwa
         murahu buguni iyi?                                                                  (2)

9.6      Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani vhu»ifari ha Vho-Maria
         mafhungoni e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u                                      (2)

9.7      Ndi ifhio ndivho ya muṅwali ya u shumisa Vho-Loshani sa mubvumbedzwa
         buguni iyi? Tikedzani phindulo yaṋu.                                                (2)

9.8      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvisela khagala vhuµipfi-µe ha
         Vho-Maria?                                                                          (2)

9.9      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une muṅwali a tama u u swikisa kha
         vhathu nga nganea iyi?                                                              (2)

9.10     Ndi afhio masiandaitwa MAVHILI a ḓiswaho nga u sa ṱanganedza u funana
         ha Rotondwa na Musatondwa nga Vho-Maria buguni iyi?                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                            DBE/2023
                                         SC/NSC

9.11     U ya nga kuvhonele kwaṋu, no vha ni tshi nga itani nga nyimele ine
         Rotondwa a khou ṱangana nayo buguni iyi? Bulani ZWIRARU.                        (3)

9.12     Ni a pfela vhuṱungu Vho-Aifheli sa munna wa Vho-Maria? Tikedzani
         phindulo yaṋu nga mbuno MBILI.                                                  (2)
                                                                                         [25]

                                      KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                          Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2             17                           DBE/2023
                                             SC/NSC

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – RV Tshikovhi

Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

Vhaanetsheli vha ma¿walwa a sialala vha shumisa zwiwo zwo faranaho na maipfi a
bvumelanaho u bvisela khagala muhumbulo muhulwane kha vhathetshelesi.

Ni tshi shumisa ma¿walwa a sialala a tevhelaho; sengulusani nµila ine zwiwo zwo
faranaho na maipfi a bvumelanaho zwa shumiswa ngaho u bvisela khagala
muhumbulo muhulwane ma¿waloni aya.

TSHIBVELEDZWA TSHA C

LUNGANO

'Munna na ngoma yawe'

'O dzula henefho ha bvelela munna'
'Uyo munna a dzhiela uyo mutukana zwi¼iwa'
'A ri u fhedza a posa uyo mutukana nga ngomu ngomani'

                                        NA

TSHIBVELEDZWA TSHA D

MIRERO

'Hu laiwaho vhazwale ndi hune tsiwana ya laiwa hone'
'Dzi tshi ya vungani dzi ranga u pangiswa'
'Phala i wana musuki, mutshini u fhira ngaho'

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                       [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2               18                               DBE/2023
                                               SC/NSC

MBUDZISO YA 11:            KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                           PFUFHI

Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso.

TSHIBVELEDZWA TSHA E

KU¶ELE KWA LUFU – RV Tshikovhi

Salungano! Salungano!
Kalekale musi lufu lu sa athu u vha hone, ho vhuya ha vha na mu¾angano wa vhathu
vha tshaka dzo¾he vhe vha vha vha tshi khou tshila nga tshifhinga tshenetsho. Kha
mu¾angano uyo ho vha hu tshi khou rerwa nga ha lufu. Vha¿we vhathu vho vha vha
tshi sumbedza uri vha vhona tsha khwi½e ri sa fi ngeno vha¿we vha tshi ri tsha                 5
khwi½e ndi musi ri tshi fa. Mu¾angano uyo wo dzhia tshifhinga tshilapfu vhukuma
hu sa tandwi ¼i no fukwa.
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu ha rumeliwa µongololo na luaviavi uri zwi
swikise vhupfiwa ha vhathu nga ha lufu kha Mudzimu.
¶ongololo ¼one ¼o vha ¼o vhudzwa zwauri ¼i swike ¼i ambe zwauri vhathu vha khou                10
tama u tshila vha sa fi u swikela nga hu sa fheli. Uyu wo vha u wone muhumbulo wa
vhanzhi. ¶ongololo ¼o mbo µi takuwa na zwenezwo ¼a dzhena nµilani.
Luaviavi lwone lwo mbo µi laedzwa uri lwone lu ambe uri ndi khwi½e vhathu vha
tshi fa. Luaviavi lu tshi sala lu tshi takuwa ndi musi µongololo ¼o no vha kule
vhukuma. Zwenezwo zwa sia vhathu vhanzhi vhe na fulufhelo ¼a uri hu µo thoma u                 15
swika mulaedza wa µongololo. ¶ongololo musi ¼i nµilani, ha swika he ¼a ¾angana na
mbula. ·a ¼a ¼a fura ¼a eµela henefho fhasi ha muri.
Luaviavi lwone lwa µa lwa fhira lwa vhuya lwa ¾haphudza lwendo lu songo awela
nµilani. Lu tshi sala lu tshi swikisa mulaedza wo ralo nahone wa ¾anganedzwa. Ha
pfi lu swike lu ambe zwauri vhathu vha µo fa.                                                  20
¶ongololo ¼i tshi karuwa ¼a mbo µi dovha ¼a dzhena nµilani. ·i tshi kha µi vha vhukati
na lwendo ¼a ¾angana na luaviavi lu tshi vho humela murahu. ·o ri u swika ¼a
½ekedza khumbelo ya uri vhathu vha khou tama u tshila vha sa fi u swika nga hu sa
fheli. Zwe ¼a vhudzwa zwo vha zwauri ho ¾anganedzwa fhungo ¼a u thoma; ngauralo
vhathu vha µo fa. Ndi henefha he lufu lwa thoma hone.                                          25
Ha vha hone u fa ha lungano.
                                                                             [Sia¾ari ¼a 95]

11.1     Ndi tshifhio tshiitisi tshi itaho uri vhathu vha pfi a vha nga tshili u ya nga
         hu sa fheli?                                                                              (2)

11.2     Lungano ulu lu wela kha lushaka lufhio lwa ngano? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                                     (2)

11.3     Ndi ngafhi hune muanetsheli a sumbedza vhutsilu ha µongololo
         mafhungoni a lungano ulu?                                                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2               19                             DBE/2023
                                               SC/NSC

11.4     U swikiswa ha mulaedza nga µongololo u lenga kha Mudzimu wa uri
         vhathu vha µo tshila u ya nga hu sa fheli, zwi ¾ana hani vhuµipfi ha vhathu?           (2)

11.5     U swikisa mulaedza nga luaviavi u thoma kha Mudzimu zwi thusedza hani
         u bveledza magumo a ¼ishandi?                                                          (2)

11.6     Ndi ifhio pfunzo ine muanetsheli wa lungano ulu a ¾oµa
         vhathetshelesi/vhavhali vha tshi i guda nga u shumisa luaviavi na
         µongololo?                                                                             (2)

11.7     Inwi ni takalela mulaedza ufhio kha wa µongololo na wa luaviavi?
         Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                               (2)

                                          NA

TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

VHA¹AVHATSINDI VHA THENGWE – VR Tshikovhi

1        Avha ndi Vha¾avhatsindi vha tshiheni!
2        Tshiheni tsha Nyaphungatshena
3        Tsho phungaho mavhele na vhana.
4        Ndi vhone nnda ndumela shevhoni,
5        Vhane vha u fhedza wo dzula henefho.

6        Ndi vhone Vhango½a
7        Vhabikwa na ive, ive ¼a vhibva
8        Vhango½a vha sala.

9        Ndi vhone ngwaniwapo wa Venµa,
10       A thi rumeli mutsinda.
11       Ndi ya nga ndo¾he musanda
12       Thi luvhelwi.
13       Ndi vhone mu¾oµa ndimo
14       A sa ¾oµi shango ¼a muthu.
15       Ndi zwifho zwa mativha, mabako na zwisima.

16       Ndi vhone vha vhulungu vhutete
17       Vhu no lunzhedzwa nga a re na nzhele;
18       Vha si na nzhele vha a fhaladza.
19       Ndi vhone vha no fulela nnµu vho dzula;
20       Vha takuwa nga u vhea sunzwa!
21       Ndi vhone vhane vha µola maswi a mu½enzhe;

22       Ndi vhone vhane vha µivhona nga tshivhoni.
23       Tsha dzivha Fundudzi.
                                                                          [Sia¾ari ¼a 138]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2            20                             DBE/2023
                                            SC/NSC

11.8     Ndi zwifhio zwine murendi a ¾oµa u vhudza vhathu nga mitaladzi/vese ya 4
         na ya 5?
         'Ndi vhone ... henefho.'                                                            (2)

11.9     Sumbedzani ndeme ya ipfi 'ngwaniwapo' zwi tshi kwama vha¾avhatsindi
         vha Thengwe.                                                                        (2)

11.10    Figara ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 15 i µisa
         kuhumbulele-µe kha vhavhali?                                                        (2)

11.11    Muhumbulo muhulwane u ¾aniwaho nga ndima/tshitanza tsha 2 ndi ufhio?                (2)

11.12    Ni a takalela u µiwana ni muthihi na Vha¾avhatsindi vha Thengwe?
         Tikedzani nga mbuno THARU.                                                          (3)
                                                                                             [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                       25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2            21                              DBE/2023
                                            SC/NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

Mafhungo a bugu ya µirama arali a shaya khuµano a a rothola, zwa sia vhavhali vha
tshi vha na vhuludu na u kundelwa u tevhela nyelelo ya mafhungo zwavhuµi.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhatambi u bvisela khagala khuµano buguni iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA G

VHO-MARI¹A:          Zwa mulovha a zwo ngo nndinela hone. Zwino afho ho
                     zwimbaho a hu khou vhavha naa ṅwananga?
                     Ngoho khotsi aṋu vha ya konḓa ṅwananga. Uyu Khwaṱhisani
                     ene-vho ha ngo vhuya a ḓiimisela u pfa muhumbulo wa
                     muṅwe lini. A thi ḓivhi uri na mulayo wa hone o u wana 5
                     ngafhi? A vhuye a tou ri ha pfi mafhungo a vhasadzi zwo
                     fhela. Khotsi vha vhuya vha tou ri 'Khwaṱhisani', u ḓo wana
                     muthu a tshi tou nga a sa vunḓekana a tshi ya henengei.
                     (Vho-Mariṱa vha ralo vha sea sa muthu ane a khou pfela
                     vhuṱungu hoyu ṅwana wavho)                                   10
MASHUDU:             Izwi zwa uyu ngoho u nga vhuya wa ri a si zwa fhedzi. Areḓi
                     mmawe! Ndi fhano ndi na nḓala khulu heyo. A thi ḓivhi na uri
                     ndi nga tou ḽa mini. (U ralo a mbo ḓi rothisa miṱodzi)
VHO-MARI¹A:          Ndi ni itele tie kana gofhi naa ṅwananga? Arali ni khou ṱoµa
                     nyamunaithi i hone firidzhini, kani ndi ni dzhiele wone!     15

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2           22                              DBE/2023
                                           SC/NSC

MASHUDU:     A hu tshe na tshiṅwe tshine nda ṱoµa. Zwenezwo zwi ḓo vha
             zwo luga. (U ralo o µi dzula kha sofa. Hu dzhena
             Khwaṱhisani)
KHWA¹HISANI: Naa vhone vha ḓo vhuya vha awela-vho lini? Ndi amba hune
             vha kha ḓi ṱwa vha tshi shishinika na dzibodo ngeno iyi                   20
             ndeṅwa yavho yo dzula i si khou ita tshithu. Vha vhona hu
             hone vha tshi khou tonda naa? Vhone na muṋangoni watsho u
             nga si vhuye wa humbula uri vho swika lini.
VHO-MARI¹A:  Inwi Khwaṱhisani, muthu arali o balelwa nga vhaṅwe hangei
             nnḓa a songo bvisela vuvu ḽawe ngeno hayani. Nṋe ngauri ndo               25
             beba a tho ngo tsha fanelwa nga u ita tshithu naa? Iyo
             nyonyoloso ya hone ndi ḓo i ita lini-ha mathina?
KHWA¹HISANI: A hu na nyonyoloso i no khou itwa ndi u lema fhedzi. Na
             lwone Mashudu lwa hone a lu vhuyi lwa zwi vhona uri lu khou
             loiwa masiari tshivhangalala. Khalwo lu vhona lu tshi khou                30
             tondiwa vhukuma. Lwo katana nṱha ha sofa sa ṋowa ni lu
             vhone. A hu na na mushumo na muthihi u no ḓihwa. Muthu a
             vhuya a dzula iṱali u humbula vhatukana fhedzi. Pheleha ya
             pheleha yeneyi.
VHO-MARI¹A:  Nangwe arali e pheleha ndi pheleha yanga. Kana ndi khou mu                35
             lowa kana a thi mu lowi a si zwaṋu. (Vha ralo vho faredza tie
             na zwiṅwe zwidyangudyangu nga ṱhireyi vha tshi isela
                     Mashudu)
KHWA¹HISANI: Mathina iyi tie vha khou lugisela yone ndeṅwa yavho?
             Nazwino ndi zwi zwihulu, a thi humbuli uri hu kha ḓi vha u 40
             tonda-vho hovhu.
MASHUDU:     Inwi Khwaṱhisani, ni khou tou gwa mini kha nṋe hi? Nde¿ wa
             ni khou tou ḓiamba. Avha vhasidzana vhane na ṱwela u vha
             ṅwalela marifhi vhone a si dzipheleha? Nazwino areḓi!
             (U a sea muhoyo)                                           45

                                                                   [Lu¾a I Bono III]

13.1     Ndi mini tshi vhangaho khuḓano vhukati ha Vho-Mariṱa na Khwaṱhisani
         mafhungoni e na vhala afho nṱha.                                                    (2)

13.2     Khwaṱhisani u olwa sa muthu-ḓe afho mafhungoni e na vhala afho nṱha?                (2)

13.3     Mafhungo e na vhala afho nṱha a ṱana tshipiḓa tshifhio tsha puloto?
         Tikedzani phindulo yaṋu.                                                            (2)

13.4     Mafhungo e na vhala afho nṱha a na ṱhuṱhuwedzo-ḓe kha zwe zwa fhedza
         zwo bvelela kha Mashudu magumoni a buguni iyi?                                      (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2           23                             DBE/2023
                                           SC/NSC

13.5     Ndi ngafhi hune ra wana mu¿wali a tshi ri bveledzela aironi ya μirama
         buguni iyi.                                                                        (2)

13.6     Mufhindulano u re vhukati ha Vho-Mari¾a na Khwa¾hisani afha
         mafhungoni e na vhala u dzumbulula thounu na vhuμipfi-μe?                          (2)

13.7     Ndi ufhio mulaedza muhulwane une mu¿wali a tama ri tshi u dzhiela n¾ha
         nga mafhungo a μirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                (2)

13.8     Vhalani mutaladzi wa 45: (U a sea muhoyo) ¹alutshedzani uri ndi ngani
         mu¿wali a tshi khou shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga n»ila heyi?                  (2)

13.9     Mudzedze wa tshifhinga u na ¾hu¾huwedzo-μe          kha    vhuμifari      ha
         Mashudu mafhungoni e na vhala afho n¾ha?                                           (2)

13.10    Ndi ndivho ifho ya mu¿wali ya u shumisa He¼eni sa mubvumbedzwa
         μiramani iyi?                                                                      (2)

13.11    Ni a pfela vhuṱungu Vho-¸efefe nga zwe zwa bvelela kha Vho-Mari¾a musi
         μirama iyi i tshi swika magumoni? Tikedzani phindulo ya½u.                         (2)

13.12    No vha ni tshi nga ita mini arali ho vha hu inwi Lufuno musi Mashudu a
         tshi ri ha tsha ni funa? Bulani ZWIRARU.                                           (3)
                                                                                            [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2              24                               DBE/2023
                                              SC/NSC

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

Mafhungo a bugu ya µirama arali a shaya khuµano a a rothola, zwa sia vhavhali vha
tshi vha na vhuludu na u kundelwa u tevhela nyelelo ya mafhungo zwavhuµi.

No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhatambi u bvisela khagala khuµano buguni iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                            [25]

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA H

PIET:        U a ḓivha ṅwananga, hafha fhethu ndi havhuḓi nga maanḓa ho vuḓa, ha
             rothola ha ḓifha, ndi fhethu he nda vhuya nda lora ndi tshi tshila hone.
             Phanḓa a thi tsha ya.
LUKA:        Na nṋe u pfuluwa hafha fhethu zwi ḓo nkonḓela nga maanḓa, hafha ndi
             shangoni. Ndo ṱanganedza vhurifhi vhu no bva kha Vho Potgieter vha 5
             tshi ṱahisa uri ri dzudzanye vhupo uhu nga nḓila ya manakanaka ine ya
             langea. Tshi¿we hafhu, vha khou amba uri hune vha vha hone a si
             havhuḓi, vha tama uri ri vha sendele fhano.
PIET:         Vhukuma, hafha ndi Amsterdam, ndi hayani! Nṋe a hu na hune nda
             kha ḓi ya hone. Ndi fhano ndi hayani. Vhaḓuhulu vhanga vha ḓo fela 10
             fhano. Ndi ḽone shango ḽavho heḽi! Ḽi na dzithavha dzo pfumaho miri,
             hatsi vhudaladala na milambo ya maµi manzhi. Heḽi shango ndi mpho
             ya Mudzimu. Ndi ḽone bako ¼a vhudzumbamo kha maswina ashu. Arali
             hu na vhane vha ḓo ri khakhela, riṋe ri ḓo lwa u swika shotha ḽa u
             fhedza ḽi tshi rotha kha tsinga dzashu. Ndi ¼one shango ḽe vhokhotsi 15
             ashu vha ḽi lora vha tshi lorela ri½e vhaḓuhulu vhavho.
             (Hu dzhena mukegulu Ouma na Ledia musadzi wa Luka.)
LUKA:        Ledia, u dinwa ngani u tshi nga a wo ngo takala.
             (U a mu kuvhatedza.)
LEDIA:        A thi tshe na khuhu tshitumbani. Iwe u sokou hwala maḓithu ane a 20
             khou fhedza khuhu dzashu. U vhona u nga zwi a ntakadza.
OUMA:        Iwe Piet na iwe Luka ni sokou ima ima, ngeno thakha yashu i tshi khou
             fhela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL)/P2             25                             DBE/2023
                                             SC/NSC

PIET:        Ndi khou ḓa henefho u ṱolela zwo pwasheaho. Vhoinwi vhasadzi ni
             dinwa nga u amba nga u thathaba. Ri ḓo tandululisa hani thaidzo ni 25
             tshi amba na nga zwanḓa.
             (Hu bva Oubas Piet na Ouma.)
LUKA:        Nga lufuno lwa mbilu yanga kha iwe, zwe zwa bvelela zwa khanikha
             mbilu yau nga u ralo na nṋe a zwi nga litshi u nṱokonya. Ri bva kule
             nga maanḓa Ledia. Vhokhotsi ashu vho takuwa Kapa nge vha ¿aliswa 30
             nga kuvhusele kwa Mabirithania kha kusi kwe kwa vha ku kwashu.
             (Ma¾o ¾aµulu.) Sedzai hangei he maṱo anga a lilala. Sedza zwe gole ¼a
             ita. U tswukuluwa ha lukole a si ¿wambo wa maḓumbu ane a ḓo rithea.
             Arali u na maṱo a no vhona, nkhanelelei nga nyambo dzo talatadzwaho
             u tswukani ha lukole.                                                   35
LEDIA:       N½e ndi ri, Arali zwi tshi konadzea, ra tou pana gariki, ra kuvhanganya
             zwi re zwashu, ra fhirela phanḓa, zwi nga vha khwi½e. Vhonai, hune ra
             vha hone ro sokou vhukati ha vhatsinda woyoo! A ri pfani nga nyambo,
             nahone a ri anµani. Arali u tshi mpfuna, thetshelesa zwine nda amba.

                                                                       [Lu¾a II Bono I]

15.1     Ndi mini tshi vhangaho khuḓano vhukati ha Vho Luka na Vho-Ledia
         mafhungoni e na vhala afho nṱha?                                                     (2)

15.2     Vho Luka vha olwa sa muthu-ḓe mafhungoni e na vhala afho nṱha?
         Tikedzani phindulo yaṋu.                                                             (2)

15.3     Mafhungo e na vhala afho nṱha a ṱana tshipiḓa tshifhio tsha puloto?
         Tikedzani phindulo yaṋu.                                                             (2)

15.4     Mafhungo aya e na vhala afho nṱha a na ṱhuṱhuwedzo-ḓe kha zwe zwa
         fhedza zwi tshi bvelela kha Vho-Ledia magumoni a buguni iyi.                         (2)

15.5     Ndi ngafhi hune ra wana mu¿wali a tshi ri bveledzela aironi ya ḓirama
         buguni iyi.                                                                          (2)

15.6     Mufhindulano u re vhukati ha Vho-Luka na Vho-Piet afha mafhungoni e na
         vhala u dzumbulula thounu na vhuḓipfi-ḓe?                                            (2)

15.7     Ndi ufhio mulaedza muhulwane une muṅwali a tama ri tshi u dzhiela n¾ha
         nga mafhungo a ḓirama iyi?                                                           (2)

15.8     Vhalani mutaladzi 19: (U a mu kuvhatedza). Ṱalutshedzani uri ndi ngani
         muṅwali a tshi khou shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga n»ila heyi?                    (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2           26                       DBE/2023
                                           SC/NSC

15.9     Mudzedze wa tshifhinga u na ṱhuṱhuwedzo-ḓe kha vhuḓifari ha Vho-Piet
         mafhungoni e na vhala afho nṱha?                                         (2)

15.10    Ndi ifhio ndivho ya muṅwali ya musi a tshi shumisa Khosikhulu
         Tshilwavhusiku sa mubvumbedzwa ḓiramani iyi?                             (2)

15.11     Ni a pfela vhuṱungu Vho-Ledia kha zwe zwa bvelela khavho musi ḓirama
         iyi i tshi swika magumoni? Tikedzani phindulo yaṋu.                      (2)

15.12    No vha ni tshi nga ita mini arali ho vha hu inwi Vho-Nyaphophi musi
         Mphelekedzeni a tshi vhuya hayani o rwiwa lu isaho lufuni? Bulani
         ZWIRARU.                                                                 (3)
                                                                                  [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:            25
                                                         MARAGAGU¹E:              80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021/3cbe04b2-5632-4507-966e-4ccd6f7f0243) — Tshivenda HL · QP · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2022/823bf2b2-3fd4-485f-99fd-d883ac2ab7ab) — QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2022/715846c4-0c54-40a7-af72-279173957ab1) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
