# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2009 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the November 2009, 22 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009-memo/7e95e0f9-8596-49c5-9678-79caf2559c40
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2009
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009-memo/7e95e0f9-8596-49c5-9678-79caf2559c40)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2009 · tshivenda. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009/b2e03b20-332a-44c8-84a0-1b2546d0320d) — QP · 2009 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                    NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREIDI 12

                   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                           BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                      ·ARA 2OO9

                                     MEMORANDAMU

MARAGA: 80

                          Memorandamu uyu u na masia¾ari a 22.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                           DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)

(VHA  SHUMISE   ADENDAMU                KHATHIHI      NA     RUBRIKI         I     RE
MAFHEDZISELONI)

ADENDAMU

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
   Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
   Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei:
        o Maraga 3 kha o wanaho mbuno 6-7
        o Maraga 2 kha o wanaho mbuno 3-5
        o Maraga 1 kha o wanaho mbuno 0-2

Tshilwavhusiku tsha Ha-Ramabulana – LR Ndlovu

Thero ndi muhumbulo muhulwane wa tshirendo une ra u wana musi ro vhala
tshirendo u bva mathomoni u swika tshi tshi fhela. Murendi u amba nga ha vhuhali
ha Ramabulana a tshi lwela shango.
Murendi u khou vhilahedzwa nga u sa dzhielwa n¾ha ha Tshilwavhusiku tsha ha
Ramabulana naho vho lwela na u phulusa shango kha maswina.

•   Vese 1 Murendi u shumisa ipfi '¾honi' zwine zwa amba u shona. Murendi u
    amba uri Afrika Tshipembe/Vun»u ¼a Devhula/Ven»a nga ¼i shone kha zwe ¼a
    itela Makhado.
•   Vese 2, Murendi u shumisa ipfi '¾hamu' ¹hamu i shuma u rwa muthu o
    khakhaho. Sa zwenezwo murendi u tama vun»u ¼a Devhula ¼i tshi pfiswa
    vhu¾ungu nga zwe ¼a itela Makhado.
•   Kha vese 3, ri wana 'tsole'. Zwi amba u ½ewa khaidzo nga u tou rwiwa, tshine
    tsha vha tshiga tsha khaidzo. Murendi hafha u tama shango ¼a Ven»a ¼i tshi
    kaidziwa nga u tou pfiswa vhu¾ungu nge ¼a kundelwa u hulisa mishumo ye
    Makhado a itela lushaka.
•   Kha vese 4, ipfi 'ziamedza' ndi u tsika mu¿we muthu nga zwo vhifhaho sa u ½ea
    samba. Sa zwenezwo murendi u vhona Ve½da ¼i songo fara Makhado zwavhu»i
    nge ¼a kundelwa u vhona mishumo yawe mivhuya. Ndi u se¿wa/samba hezwi.
•   Vese 5: Ipfi 'tshiangaladzi' ndi tshiga. Murendi u shaya u vhona tshiga (tsha
    khumbudzo) tshine tsha »o ita uri Makhado a humbulwe ngatsho.
•   Vese 6: Ipfi 'mihuvho' ¼i ri »isela muhumbulo wa u takala ha vhathu vha tshi
    hulisa na u renda muthu. Murendi u shaya u vhona vhathu vha tshi hulisa na u
    renda Makhado kha mishumo ye a itela lushaka.
•   Vese 7, Ipfi 'dzadza' ¼i khou amba labi ¼o ¾ahalaho ¼i sa »ivhalei. Afha zwi
    sumba uri naho Makhado o ita zwivhuya a vho ngo vhuya vha mu livhuwa na
    nga tshithu tshi sa »ivhalei, naho tshi tshi nyadzisea hani.
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2            3                              DoE/·ara 2009
                                         NSC – Memorandamu
•      Vese 8, Ipfi 'mbokoti' zwi amba muthu wa vhuhali vhukuma o lwelaho lushaka
      sa ene khosi Makhado; ipfi 'milwaho' zwine zwa amba o faho a vhulungwa.
•     Kha Vese 11, murendi o shumisa ipfi 'hagala'. Zwi amba u halifha kana u lwela
      tshithu wo »iimisela. Khosi Makhado o lwela shango o halifha nahone o
      »iimisela uri ¼i si rengwe nga vhasili.
•     Kha vese 13 ipfi 'tshirengululi' ¼i sumbedza uri Makhado o »isela vhathu
      mbofholowo na u sumbedza uri vhuhali hawe ho vhofholola vhathu.

•     Vese 14 na 15, Murendi o shumisa ipfi 'pfumo' na tshi¾angu, sa zwiga zwa
      tsireledzo. Murendi u sumbedza khosi Makhado o vhulaha zwifhe¾i
      (vhatsho¾eli) zwa shango a »isa mbofholowo nga mufumo awe.
•     Vese 17: Ipfi 'rungunye' ndi u bvela nn»a kana u mela ha tshithu tsha vhonala
      sa musi muthu o swa zwa vhonala nga u rungunya kana mbeu i tshi mela.
      Murendi u tama dzina ¼a khosi Makhado ¼i tshi vhonala kha bugu dza
      »ivhazwakale ya lushaka.
•     Vese 18 ipfi ‘Shaka’ ¼ine ¼a vha dzina ¼a khosi ya vhuhali I vhonalaho I tshi nga
      onoyu Makhado.
•     Kha vese 19, ipfi 'makumba' hafha ¼i amba mishumo mivhuya ye khosi
      Makhado a sia o itela lushaka, vhathu vha tea uri vha i bveledze i ye phan»a, na
      kha vese 20 ipfi 'vhaalameli', ¼i ambaho ri½e ro salaho uri kha ri i bveledze i ye
      phan»a.

Murendi o kona kha kunangele kwa maipfi e a shumiswa u bveledza thero ya
tshirendo itshi.                                                                                    [10]

                                         KANA

MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)

Ro ¾angana – AC Bvumbi

2.1       Ndi ¼iriki. 9                                                                             (1)

2.2       Vhafunani/muthu wa tshinnani na wa tshisadzini. 9                                         (1)

2.3       U ilafha/onga/¾hogomela9.                                                                 (1)

2.4       Ndi wa u ita zwithu khathihi vha tshi thusana kha zwo¾he. 9                               (1)

2.5       O takala. O takalela u vhona mufunwa wawe a mu funaho na u mu thusa
          kha zwithu zwinzhi/U kho»a lufuno lune vhuvhili havho vha vha nalwo.
          99                                                                                        (2)

2.6       A zwi tendisei, zwo »ala makaluli khazwo/hu na u kalula ha lufuno na u
          thusana/Zwi a tendisea – vha hone vhafunani vhane vha tikana kha zwo¾he,
          na vhane vha fa vha tshi fela lufuno. 99                                                  (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          4                            DoE/·ara 2009
                                       NSC – Memorandamu

2.7      O shumisa ¼imethafore. U fhedza nga u sumbedza uri ene na mufunwa
         wawe vha lwa na vhathu vhane vha lila u vha thithisa na u vha lu¾anya kha
         lufuno lwavho. 99                                                                      (2)
                                                                                                [10]

                                       KANA

MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi)

Vhungoho – TA Ravhanga

3.1      Nga    ha   mbonalo    ya       vhungoho/zwine     vhungoho        ha      vha         (1)
         zwone/vhungoho/ngoho. 9

3.2      Khwinthethe. 9                                                                         (1)

3.3      Noaxe/diabolo. 9                                                                       (1)

3.4      Vha mbilu dzo furaho tshimbevha/vhadziatshimbevha. 9                                   (1)

3.5      Ndi wa u sumbedza uri vhathu a vha funi vhungoho/vhathu ngoho vha a i
         sanda/ngho a i kundwi nga vhuvhi. 99                                                   (2)

3.6      Ndi zwone, ngauri a hu na na tshithu na tshithihi tshi kundaho vhungoho.
         99                                                                                     (2)

3.7      Sa tshithu tshi thusaho/imelelaho vhathu. (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.)
         99                                                                                     (2)
                                                                                                [10]

                                       KANA

MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)

Tshidakwa – T Makhado

4.1      Sathaya/Tsatsaladzo. 9                                                                 (1)

4.2      Muthu a sa pfi musi a tshi laiwa. 9                                                    (1)

4.3      U ri tshidakwa tshi langa vhashai (vha si na zwavho), nahone a hu na tshine
         tsha bveledza. 9                                                                       (1)

4.4      Vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni nahone ho »ala
         dzithaidzo/zwi kon»aho/a tshi nga shanduki. 99                                         (2)

4.5      Ndi ha u sa takala/u dinalea nga u vhona zwine vhutshilo ha tshidakwa ha
         vha zwone/u pfa vhu¾ungu musi a tshi vhona n»ila ine tshidakwa tsha
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           5                              DoE/·ara 2009
                                        NSC – Memorandamu
          »ifarisa ngayo. 99                                                                       (2)

4.6       Uri vhathu vha litshe u tshila vhutshilo ha vhudakwa ngauri a vhu na
          tshivhuya khaho. 9                                                                       (1)

4.7       Zwi bvisela khagala uri vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni
          tshifhinga tsho¾he lune u fa na u tshila ndi hatsho. 99                                  (2)
                                                                                                   [10]

                                          NA

VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO

MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)

(VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE
MAFHEDZISELONI)

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
   Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
   Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei:
        o Maraga 3 kha o wanaho mbuno 6-7
        o Maraga 2 kha o wanaho mbuno 3-5
        o Maraga 1 kha o wanaho mbuno 0-2

Lufu – PP Nemaenzhe

Zwiga zwa u vhala ndi zwiga zwine mu¿wali a zwi shumisa kha u bveledza thouni na
redzhisi¾ara hu u itela u pfukisa mulaedza. ¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine
tshirendo tsha amba zwone.

Tshirendo hetshi tshi amba nga ha lufu. Ndi uri vhathu vha songo ofha lufu ngauri
lufu ndi vhutshilo.
U bveledza mulaedza uyu khagala murendi o shumisa zwiga zwa u vhala zwi
tevhelaho: tshithoma/tshiawelo, kholoni, semi kholoni na khoma.
U ¾alutshedza mihumbulo ine murendi a ¾o»ou i bveledza tshirendoni itshi nga u
shumisa zwiga zwa u vhala:

•     Kha ndima 1 vese i¿we na i¿we yo fhela nga tshithoma/tshiawelo. Murendi u
      sumbedza u vhina mihumbulo yawe nga u tou buletshedza nga mbuno dzo
      fhelelaho a tshi sumbedza uri na vha re vhuongeloni na dzikerekeni vha fhedza
      vho lovha.
•     Ndima 2, vese 1 murendi o shumisa khoma phan»a ha ipfi 'lufu' zwine zwa
      sumbedza tshiga tsha khesura/u awelanyana. Murendi u awelanyana a konou
      bvela phan»a a tshi khwa¾hisa zwine a amba zwauri lufu lu a ofhisa. Musi vese
      iyi i tshi fhela ho shumiswa tshiga tsha u vhala tsha kho¼oni u sumbedza uri vese
      iyi i tevhelwa nga u buletshedza mi¿we mihumbulo yo vhalaho u bveledza
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           6                        DoE/·ara 2009
                                        NSC – Memorandamu
      vhathu vho fhambanaho/vhanzhi vha ofhaho lufu. Mutaladzi 5 ho shumiswa
      semikho¼oni u sumbedza u khethekanya zwigwada zwa vhathu.
•     Kha ndima 2, vese 2 murendi o shumisa semikho¼oni mafhedziseloni a vese u
      bvisela khagala muhumbulo wa vhathu vhane vha shaya u pfesesa lufu.
•     Ndima 2 vese 4, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wawe wa u
      sumbedza vhathu vha ofhaho vhuhali ha lufu.
•     Kha ndima 3, vese 9 murendi o shumisa khoma mafheleloni a vese u sumbedza
      uri muhumbulo wa vhu¾ungu vhu wanalaho kha lufu a wo ngo fhelela, wo
      rathela wa ya wa fhelela kha vese 10.
•     Ndima 4, vese 11 yo fhela nga khoma u sumbedza muhumbulo wa uri naho lufu
      lu tshi vhavha, lu isa vhathu vhutshiloni.
•     Ndima 4, vese 12 na 13 na 14 mihumbulo ya hone yo khunyelela vhunga
      murendi o shumisa zwithoma mafheloni. Muhumbulo ndi wa u sumbedza uri
      lufu na vhutshilo ndi tshithu tshithihi/muthu a fa o wana vhutshilo.

Murendi o shumisa zwiga zwa u vhala nga n»ila i fushaho kha u bveledza
¾halutshedzo ya tshirendo itshi.                                                             [10]

                                        KANA

MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)

Lufu – PP Nemaenzhe

6.1      Vhuongeloni na dzikerekeni. 9                                                       (1)

6.2      Ngauri vhathu vha kundelwa u lu »ivha uri lu dzula lu hone vhutshiloni
         havho/Vha shaya nungo dza u lu thivhela. 9                                          (1)

6.3      U ri sumbedza uri lufu lu ofhiwa nga vhathu vhanzhi ngauri a vha koni u
         khaula vhuhali halwo/u lu fhelisa. 99                                               (2)

6.4      Khesura. 9                                                                          (1)

6.5      Vhu¾ungu vhune lufu lwa »isa kha vhathu/Vhune vhathu vha vhu pfa. 9                 (1)

6.6      Okzimoroni (·imethafore), 9 wa u sumbedza uri vhu¾ungu ha lufu ndi
         mu»ifho wa vhutshilo. 9                                                             (2)

6.7      U vhona lufu sa n»ila i isaho vhathu vhutshiloni/Lufu ndi khunyelelo ya
         vhutshilo. 99                                                                       (2)
                                                                                             [10]

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:                    30

                                           NA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                          Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         7                            DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu
KHETHEKANYO YA B: NGANEA

MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu)

TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA
(VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI)

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
  o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
  o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
         Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
         Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
         Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a

Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha
mahayani/musanda/tshikoloni/mu»ini kana dzi»oroboni. Siangane ndi nyimele yo
tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo
kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u
wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga »i ri ndi
zwine mu¿wali a khou rera nga hazwo.

Dzimbuno/Mutumbu

   Thero ya nganea iyi yo »isendeka kha zwa uri vhuhovheleli ho kalulaho vhu a
    dzhenisa muthu kha zwiito zwi songo »aho, sa vhugevhenga. Vhathu kha ri
    fushee nga zwine ra vha nazwo ngauri ri nga vhuya ra wana ro »idzhenisa kha
    vhugevhenga vhune ha sa vhuedze tshaho.
   U bveledza thero heyi mu¿wali o shumisa fhethuvhupo (Ven»a) ho bvelaho
    phan»a sa ¼okhishini ya ¹hohoyan»ou.
   Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho ndi vhathu vho dzulaho zwavhu»i
    nahone vhuvhili havho vha a shuma.
   Siangane ya mu¾a hoyu wa ha ¸e¾hulwe i ita uri mu¾a hoyu u vhe na
    vhuhovheleli. Vha tshilela u ¾o»ou vhonwa nga u isa vhana vhavho zwikoloni
    zwi »uraho, na u koloda thundu i »uraho nga one mavhonwa.
   Zwikolodo zwi ½a½a u »ala ngauri i¾ali na madzanga ndi manzhi.
   Vhubindudzi henefha Ven»a vhu hone, Vho-Luvhone vha lila u koloda tshelede
    kha Luambo a re ramabindu, zwa »i bala.
   Bannga dzi a kolodisa vhathu masheleni. Vho-Luvhone vha lingedza u koloda
    tshelede banngani fhedzi vha kon»iselwa nga muvhala wa lukanda lwavho.
   Nga tshifhinga tshenetshi tshivhi vha¿we vhathu vha ita tshelede nga n»ila dzi
    songo lugaho. Vho no fa dzimvalo.
   Vho-Luvhone vha farwa tshan»a nga murathu wavho Dzhalagoma wa ¼ivemu.
   Mu¾a hoyu wo fhedza wo dzhena kha zwa vhugevhenga, Yunivesithi zwa u
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          8                             DoE/·ara 2009
                                       NSC – Memorandamu
      rengisa mbanzhe zwo vha zwi tshi konadzea – ndi he Vho-Eme¼i vha dzhena
      fhasi kha u rengisela matshudeni mbanzhe.
     Kha ¼ifhasi ¼ene¼i ¼o vilinganaho ngaurali, Vho-Luvhone vha »idzhenisa tsho¾he
      kha zwa vhugevhenga hu u itela u wana tshelede.
     Vhutshilo ha vha havhu»i kha mu¾a uyu nga tshelede ya u tswa na u rengisa
      mbanzhe, vha ita na u wana ¾honifho vhathuni.
     Mulayo u ita wawo mushumo, Vho-Eme¼i vha farwa nga mapholisa.
     Kha tshifhinga tshenetshi tsho »alaho tshan»anguvhoni vha fhedza vho bva.
     Izwi zwi ita uri vha tou ½a½a u fa luvalo.
     Ndi nga tshifhinga tshenetshi hune na Vhakhreste vha vha vhe kha wavho
      mushumo wa u losha Mudzimu.
     Magevhenga, sa vhathu vho faho dzimvalo vha pulana u homboka vhana vha
      Mudzimu vhe kerekeni.
     Mudzimu ane a shuma tshifhinga tsho¾he u ita mushumo kha Dzhalagoma a
      mbo »i rembuluwa.
     Dzhalagoma u la¾a vhutshilo hawe ha vhutshinyi, vhuhwarahwara na vhuvemu,
      a ambulula zwiphiri zwo¾he a tshi itiswa nga u rembuluwa hawe afha kerekeni.               [25]
     Vhunga mulayo u n¾ha ha zwo¾he, magevhenga aya a fhedza o farwa.

      Mapendelo
      Zwi khagala uri siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo khulwane
      kha u bveledza thero.      Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho vha tshi
      ¾u¾uwedzwa nga izwi zwo¾he vho fhedza vho dzhena khomboni i sa bvei – vha
      fhelela thumbuni ya lukhohe.

                                       KANA

MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

8.1       Ndi Vho-Luvhone vhane vha vha munna wa Vho-Eme¼i. 99                                   (2)

8.2       Nga ha zwikolodo zwo »adzaho mu»i; zwo ¾u¾uwedzwa nga u funesa
          zwithu zwa n¾hesa/vhuhovheleli/madzanga. 99                                            (2)

8.3       Vhe mu»ini wavho/¼okhesheni ya ¹hohoyan»ou. 9                                          (1)

8.4       Vho-Eme¼i. 9                                                                           (1)

8.5       Capricon tshi re Pietersburg, nga Vho-Eme¼i. 99                                        (2)

8.6       Vho-Luvhone: Vha vhilaedzwa nga zwikolodo, a vha tou vha muthu wa u
          ¾o»esa zwa n¾ha. 9
          Vho-Eme¼i: Vha sumbedza zwikolodo zwi sa vha vhilaedzi, vha funesa zwa
          n¾hesa. (Ndi muthu wa mphwamadzanga.) 9                                                (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         9                           DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu
8.7      Vho-Luvhone ndi mudededzi ngeno Vho-Eme¼i vha tshi shuma ¼aibrari ya
         yunivesithi ya Ven»a. 99                                                             (2)

8.8          Vha ya ha Luambo wa ramabindu u koloda tshelede a vha dzima. 9
             Vho ya u koloda tshelede banngani zwa bala. 9
             Maano a Vho-Luvhone a u ya u tswa goloi o mo»a. (Mbili dzadzo)                  (2)

8.9      Ndi a tendelana nazwo. Vho vha vha tshi dzula nga u vhilahela kha
         mushumo une vha khou ita wa u reila magevhenga/Vho tou dzheniswa nga
         ¾hoho kana nyimele kha vhua»a hovhu. 99                                              (2)

8.10     Vhathu a vho ngo tea u »ibvisa kha thaidzo ya zwikolodo nga u »idzhenisa
         kha zwa vhugevhenga ngauri vha nga fhedza vho wela khomboni. 99                      (2)

8.11     U farwa nga mapholisa wa pfiswa vhu¾ungu, sa zwo bvelelaho kha Vho-
         Luvhone na Vho-Eme¼i. 99                                                             (2)

8.12     A vhu pfali, 9 vha dzhenisa mu¾a wavho zwikolodoni nga u funesa zwa
         n¾hesa, ngeno vhone zwi tshi nga a zwi vha dini. 99                                  (3)

8.13     Ndi vhona zwo tea uri vha farwe vha ¼e mitshelo ya zwe vha shumela.
         Hezwi zwi »o ita uri vha sa tsha dovha u »idzhenisa kha zwa vhugevhenga,
         zwa dovha zwa kaidza na vha¿we vhathu kha u ita zwa vhugevhenga. 99
         (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.)                                                      (2)
                                                                                              [25]

                                      KANA

MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW MAGAU

(VHA  SHUMISE   ADENDAMU                KHATHIHI       NA    RUBRIKI         I     RE
MAFHEDZISELONI)

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
 o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
         Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
         Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
         Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2

ADENDAMU

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         10                             DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu
Marangaphan»a

Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha
mahayani/musanda/tshikoloni/mu»ini kana dzi»oroboni. Siangane ndi nyimele yo
tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo
kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u
wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga »i ri ndi
zwine mu¿wali a khou rera ngazwo.

Dzimbuno/Mutumbu
(Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzo¾he mbuno ya
u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15)
•   Thero ya bugu iyi ndi vivho. Mu¿wali u tama u sumbedza uri vivho ¼i a
    dzhenisa muthu khomboni, nahone a ¼i vhuedzi tsha¼o.
•   U shumisa fhethuvhupo ha mahayani hu sa athu u bveledzwaho hune ha vha na
    musanda, na vhathu vho ½ewaho maan»a a u tshea milandu. Ndi Ven»a ¼a
    mulovha/vhukati.
•   Vhathu vha na n»ila dzavho dzo fhambanaho dza u tshea milandu zwi tshi ya
    nga siangane/kualutshele/kutshilele/kuvhonele kwavho.
•   Hu shumiswa na vhamusanda vhane vha vha na maan»a a n¾ha ha avha magota.
•   Nga maan»a e vhanna avha, Vho-Mukhotho, Vho-Mandiwana na vhafunzi na
    Vho-Mamidze vha ambadzwa, vho ¾u¾uwedza Vhamusanda uri vha
    kombetshedze Vho-Lugisani uri vha pfulutshele Dovhoni hu itela u thithisa
    mabindu a Vho-Lugisani.
•   Naho Vho-Lugisani vho wana Dovhoni ho salela murahu, vho swika vha ¼i
    bveledza ¼a Dovhoni.
•   Vhatovholi vha Vho-Lugisani vha ¿wala vhurifhi vha tshi »iita Vho-Lugisani sa
    vha no khou ¾o»ou vhewa vhuhosi Dovhoni, vha tshi khou shumisa vhuimo
    havho na n»ivho ya zwa musanda.
•   Hezwi zwi lu¾anya Vho-Lugisani na vhamusanda.
•   Vhamusanda vha shumisa maan»a avho u pandela Vho-Lugisani.
•   Mafhungo o vhifha a fhelela mapholisani. Ndi henefho he Tshammbenga a bula
    tshiphiri tsha u shengedzwa ha Vho-Lugisani.
•   U tambula ha Vho-Lugisani hu a fhela.

Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo kha u bveledza thero.
Vho-Lugisani vho tambudzwa nga maan»a zwi tshi khou ¾u¾uwedzwa nga siangane
na fhethuvhupo he vha davhuka hone. Naho vhatambudzi vha Vho-Lugisani vho
vha vho dzumbama, vho fhedza vho wanululwa vha pfiswa vhu¾ungu.
                                                                                               [25]

                                      KANA

MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)

BULAYO ·O TALIFHANO – AW Magau

10.1     U vhukati ha vhafunzi Vho-Mamidze 9 na Vho-Mandiwana. 9                               (2)
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                             DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu

10.2     Musanda Mphagane, 9 khoroni u sengisa milandu. 9                                      (2)

10.3     Ndi Phundulu. 9                                                                       (1)

10.4     Tshiozwi. 9                                                                           (1)

10.5     Wa Vho-Rabambukwa, 9         wo vha u wa uri vho fhisa tshitumba na
         tshi¾anga. 9                                                                          (2)

10.6     Vha fana ngauri vhuvhili havho vha tama zwithu zwa Vho-Lugisani zwi sa
         tshimbili/Vha a vha vhivha/tshivha Vho-Lugisani uri vha si bvelele. 9 9               (2)

10.7     A ho ngo vha na ¾hanzi ye ya mu vhona a tshi fhisa. 9 9                               (2)

10.8     Vho dzhia rannda dza fummbili dza Vho-Tshikwe¾a ya uri vha »o vha
         dzudzanyela mulandu. 9 9                                                              (2)

10.9     Vho-Lugisani vho hana mulandu wa u sukumedzelwa tshaloni ha vhafunzi
         Vho-Mamidze u tshi vhigwa musanda/Vho-Lugisani vho hanedza n»ila dze
         Vho-Mandiwana vha vha vha tshi tsheisa zwone mafhungo/milandu
         musanda. 9 9                                                                          (2)

10.10    Vho-Lugisani vha tshea milandu vha sa sedzi tshifha¾uwo, ngeno
         (Vhavenda)Vho-Mandiwana vha na tshan»anguvhoni/tshi¾alula. 9 9                        (2)

10.11    Vho farwa nga mapholisa vha valelwa dzhele »uvha ¼e Vho-Lugisani vha
         vhewa vhuhosi kha shango ¼a Dovhoni. 9 9                                              (2)

10.12    Ndi pfa ndo takala 9 nga zwe zwa bvelela khavho, ngauri vho tambudza
         Vho-Lugisani vha ita na u vha vhulahisela ¿wana/ vhutulu ho ¼a mufhomi.
         99                                                                                    (3)

10.13    Ndi wavhu»i ngauri u reila zwi a vha fha¾a uri vha vhe na vhumatshelo
         havho havhu»i. 9 9                                                                    (2)
                                                                                               [25]

                                      KANA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         12                             DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu

MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu)

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

(VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI)

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
  o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
  o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
         Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
         Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
         Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a

Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha
mahayani/musanda/tshikoloni/mu»ini kana dzi»oroboni. Siangane ndi nyimele yo
tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo
kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u
wana u bva kha mafhungo a bugu a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga »i ri ndi
zwine mu¿wali a khou rera nga hazwo.

Dzimbuno/Mutumbu

(Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzo¾he mbuno ya
u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15)

•   Mu¿wali u khou sasaladza vhutendatenda kha zwa vhuloi uri a si zwavhu»i
    ngauri zwi a dzhenisa muthu khomboni/khakhathini.
•   U shumisa fhethuvhupo ha mahayani ho no bvelaho phan»a hune ha kha »i vha
    na vhanzhi vha tendaho kha zwa vhuloi.
•   Ho shumiswa siangane ya Vho-Maemu ya mme vho vhuyaho vha pandelwa nga
    vhuloi u khwa¾hisedza u lowa havho.
•   Ho shumiswa makhadzi vhane vha vha na vhupfiwa mu»ini, nahone vha
    tendaho kha zwa vhomaine/dzi¿anga kha u ¾u¾uwedza uri vhukuma mmbwa
    hei¼a a si mmbwa ndi phele.
•   Nzulele ya mu¾a une Mawela a khou aluwa khawo na ¾hu¾huwedzo ya mme awe
    zwi ita uri na ene a tende kha zwa vhuloi.
•   Ndi tshifhinga tshine vhathu vha vha vho no »owela zwa u vutshelana, ha
    shumiswa ipfi makhomoreidi.
•   U wanala ha pi¾irolo zwi a leluwa nga ¿wambo wa tshifhinga, zwa vho ita uri
    Mawela a lelutshelwe kha pulane dzawe.
•   Mawela o no farwa nga Vho-·ialama a zwo ngo dzhia tshifhinga uri vha founele
    mapholisa, vhunga vhu hone vhudavhidzani ha musalauno.
•   Vhafunzi vha ½ekedza vhu¾anzi vha tshi tikedzwa nga tshinepe, ndi zwithu zwa               [25]
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         13                             DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu
    ano ma»uvha hezwi.
•   Mawela u a farwa a gwevhiwa.

Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo kha u bveledza thero
kana ndivho ya bugu iyi ngauri zwo ¾u¾uwedza uri Mawela a »iwane a dzhele nga u
¾o»ou vhulaha Vho-Maemu nge a vha a tshi khou tenda uri ndi muloi, ngeno a si na
vhu¾anzi nazwo.

                                      KANA

MBUDZISO 12

MAFELABAMBWA – NE Sigogo

12.1     Ndi Vho-Sara9 vha tshi amba na Vho-Maemu. 9                                           (2)

12.2     Ndi Mawela, 9 vho itiswa nga u »ivha uri vho no mu shela muya wa uri u
         gadiswa nga phele vhusiku, nga zwenezwo vha na vhu¾anzi uri u na vengo
         khavho/navho. 9                                                                       (2)

12.3     Vho a wana kha muhalivho Vho-Ma¾odzi. 9                                               (1)

12.4     Saga ye ya vha i nga ngomu hayo yo tou kokodzwa nga tshaini ye ya vha yo
         nembelela fhasi ha goloi. 9                                                           (1)

12.5     Ndi Vho-Ma¾odzi9 na Vho-Sara. 9                                                       (2)

12.6     Muambi wa Tshipi»a 1 u tenda kha zwa vhuloi, 9 ngeno wa Tshipi»a 2 a
         sa tendi khazwo. 9                                                                    (2)

12.7     Mawela o fela zwine a si zwi »ivhe vhunga o tou tenda zwe a pfa zwauri
         mmbwa iyo ndi phele, nahone Vho-Maemu ndi muloi. O tou shumiswa u
         bveledza ndavhelelo dza makhadzi na mme awe, ngeno ene a sa zwi »ivhi
         uri u khou dzheniswa khakhathini (Kana zwi¿we zwi pfalaho.) 99                        (2)

12.8     Mawela o dzheniswa nga ¾hoho kha mafhungo a vhuloi ha Vho-Maemu a
         fhedza o no tou a ita zwihulu, zwa mu sia e khomboni/khakhathini. 99                  (2)

12.9     Vhafunzi vho »o humbela u ½ea vhu¾anzi khothe vha kona u ¾alutshedza
         zwa musi vha tshi vhona goloi ya Vho-Ramasunzi i tshi khou tshimbila yo
         haka tshithu nga fhasi, vha khwa¾hisa nga u sumbedza na tshinepe. 99                  (2)

12.10    Muambi wa Tshipi»a 2 ha tendi kha zwa vhuloi, ngeno ¿wana wawe a tshi
         tou fombe khazwo. 99                                                                  (2)

12.11    O fhedza o farwa a gwevhelwa u dzula dzhele mi¿waha ya 22 hu si na faini.
         99                                                                                    (2)
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2            14                          DoE/·ara 2009
                                         NSC – Memorandamu

12.12     Ndi pfela vhu¾ungu Mawela, nga mulandu wa u wela-wela hawe kha zwithu
          vhumatshelo hawe ho mbo »i tumuwa/A thi mu pfeli vhu¾ungu ngauri u
          khou ¼a mitshelo ya zwe a shuma (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.) 99                   (2)

12.13     Ndi muthu o vhaisalaho nga maan»a. 9 Vha vhaisala zwo tea ngauri o
          kaidza havha vhaambiwanavho vha tou sa pfa, zwino ane a vho fanela u
          ima-ima na mafhungo haya vho no vha vhone. 99                                        (3)
                                                                                               [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:                     25

                                           NA

KHETHEKAYO YA C: ¶IRAMA

MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu)
HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya, NA Milubi
MUTSHUTSHU – LL Mafenya
(VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI)

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
  o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
  o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
         Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
         Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
         Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2

ADENDAMU

Marangaphan»a
Khu»ano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha
kuhumbulele, mvelele kana kuvhonele kwavho kwa vhutshilo.      Thero ndi
muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i
tshi fhela.
Dzimbuno/Mutumbu
(Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzo¾he mbuno ya
u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15)

•       Thero ya iyi »irama pfufhi yo »isendeka kha zwa u tshutshudzana. Nangoho
        mutshutshudzi wa mulandu a si mulifhi wawo.
•       Khu»ano i simuwa musi Ntshavheni a tshi pfa mutshutshu u bvaho kha
        khonani dzawe wa uri u laulwa nga mufumakadzi sa izwi o mala
        mufumakadzi a shumaho, nahone o funzeaho.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         15                              DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu
•      Ndivho ya »irama iyi ndi u eletshedza vhathu uri vha songo tshila vha tshi
       tevhela zwa u tshutshudzwa nga vhathu ngauri vha »o sala vho tshinyalelwa.
•      Ntshavheni o vhuya o sinyutshela Alice mufumakadzi wawe nga zwe a pfa nga
       khonani dzawe, hezwi zwa »isa khu»ano khulwane vhukati havho.
•      U khwa¾hisa lwendo lwa u fhelekedza Vho-¸engwe½ani makhuwani nga
       »uvha ¼ine mufumakadzi a khou ya nga¼o khosoni; hezwi zwo itelwa u
       konyolola mufumakadzi uri a songo ya khosoni.
•      U hanisa Alice u ¾o»a mukegulu wa u sala na vhana. Hezwi Alice a zwi mu
       fari zwavhu»i vhunga a tshi vhona khoso iyo i ya ndeme kha mushumo wawe,
       nahone o »i »owela u ya na nga ma»uvha.
•      U fhedza a tshi ri Alice kha dzule u ya khosoni uri muμini hu sale hu na
       muthu.
•      Ntshavheni u dovha hafhu a ku»ana na khonani yawe Funzani we a vha a tshi
       khou mu eletshedza kha zwe a vha a tshi khou farisa zwone Alice.
•      U iledza Alice u ½amela goloi ya Matibe.
•      Khu»ano i vhifha tsho¾he musi Ntshavheni a tshi rwa Alice, Alice u a ¿ala a
       ¾uwa.
•      U ¾uwa ha Alice ho mbo »i »isa u fhela ha khu»ano kha avha vhavhili.
•      Ntshavheni ene o vho sala a tshi »isola musi a tshi vho zwi vhona uri vhathu
       vhe a vha a tshi khou tevhedza ngeletshedzo dzavho vho vha vha tshi kho tou
       mu tshutshudza.
Mapendelo: Mu¿wali o kona u shumisa khu»ano nga ½dila ine ya kona u bveledza
thero ya »irama. Ntshavheni o pfa mutshutshu wa vhathu a fhedza o »ipwashela
                                                                                                [25]
mu»i.

MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi)

VHA ¶ILINDE – NA Milubi

14.1     Vho-Funani, 9 vhe Pi¾ori, 9vho ya mu¾anganoni. 9                                       (3)

14.2     Ndi mbonalo ya maha»a na khana zwa Vho-Funani/Ndi u vhumbea
         havho/lunako lwavho. 9                                                                 (1)

14.3     Ndi musidzana a sa shoni nahone a funesaho vhanna/wa mbilu mmbi ane a
         funa u pha»aladza tshitshili tsha HIV. 99                                              (2)

14.4     Kani o tokomelwa, ngeno Wanani o thanyela thungo. 99                                   (2)

14.5     Wanani o fhedza o dzhena na Vho-Funani kha zwa vhudzekani vhu songo
         tsireledzwaho. 99                                                                      (2)

14.6     Vho-Funani vha »ivha zwauri Wanani o tou ke, ha na tshitshili, ngeno
         Vho-Thina vha tshi zwi »ivha uri u na tshitshili, nahone zwi »ivhiwa nga
         vhathu vhanzhi. 99                                                                     (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           16                                 DoE/·ara 2009
                                        NSC – Memorandamu
14.7     Ndi u shavha u »iita wa fhasi, 9vho »iwana vho no lala na Wanani. 9                         (2)

14.8     14.8.1      Hai, 9 a si u ya nga ha Kani, ndi u ya nga ha Wanani. 9                         (2)

         14.8.2      Hai, 9 vho ¼a resitorenteni ya Superdiner. 9                                    (2)

14.9     Muthu a songo fhurwa nga muthu ane a sa »ivhe kutshilele kwawe, a
         »idzhenisa nae kha zwa vhudzekani a songo »itsireledza. 99                                  (2)

14.10    Ee, 9 ndi muthu wa u luga o sokou fhurea-vho a vho dzhena khomboni99/
         Hai, vho wana zwe vha tou zwi ¾o»a – ndi philiphise.                                        (3)

14.11    Ndo vha ndi tshi »o lwisa u sa »idzhenisa kha zwa vhudzekani na luthihi/
         U sa »idzhenisa kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho. 99                              (2)
                                                                                                     [25]

                                        KANA

MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu)
MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe
(VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI)

Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
  o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
  o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
         Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
         Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
         Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2

ADENDAMU
Marangaphan»a
Khu»ano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha
kuhumbulele, mvelele kana nyito. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une
ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela.
Dzimbuno/Mutumbu

(Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzo¾he mbuno ya
u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15)
•       Thero ya iyi »irama yo »isendeka kha zwa u tambudzwa ha vhana na
        vhafumakadzi mi¾ani.
•       Mu¿wali u khou kaidza vhabebi/vhokhotsi vha tambudzaho vhana na
        vhafumakadzi. Hezwi mu¿wali o zwi bveledza nga u shumisa khu»ano.
•       Khu»ano i simuwa musi Vho-Buku¾a vha tshi tambudza vhana vhavho
        Tsumbedzo na Ntshengedzeni, mufumakadzi a tshi pfa vhu¾ungu.
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                           DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu
•      Vha rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri, Vho-Takalani vha
       tshi lingedza u kaidza na vhone vha a rwiwa.
•      Vha dovha hafhu vha mu rwa nge vha wana o dzula na mme awe Vho-
       Takalani, vha ri ndi ngani a sa yi u vhala bugu.
•      Vha kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ¿wana wavho Ntshengedzeni.
•      Vha tshi yela Ntshengedzeni rumuni vha mu kombetshedza u ita zwa
       vhudzekani nae ene a sa funi.
•      Vha mu vhidzela rumuni yavho a sa ye, vha fhedza nga u mu rwa.
•      Muofhe khonani ya Ntshengedzeni u lingedza u mu eletshedza na u mu
       shushedza nga ha vhananyana vha itaho zwa vhudzekani na vhokhotsi avho;
       ene a si thetshelese a ita tshikhuna.
•      Khaladzi awe Tsumbedzo na mme awe Vho-Takalani vha lingedza u amba
       nae nga u vhona a si tshee na mutakalo, a si bvele khagala.
•      Ntshengedzeni u shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, khotsi awe
       vha mu tevhelela vha fhedza vha mu rwa.
•      Ntshengedzeni u ya ha vhashumelavhapo a fhedza o iswa sibadela u ¾olwa, a
       wanala a na thumbu. Hezwi zwi ita uri mme awe vha dinalee vhukuma.
•      Vho-Takalani vha vhudzisa mukalaha nga ha mafhungo aya a u lala havho na
       ¿wana, vha rwiwa nga thanda vha wela fhasi vha sin»wa na nga mafeisi
       khofheni.
•      Vho-Buku¾a vha fhambana na mapholisa vha ri vha songo dzhenelela zwa
       mu»ini wavho, zwi kwama vhone ngauri ¿wana ndi wavho a si wa mu¿we.
       Vho-Buku¾a vha fhedza vho farwa, vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo
       havho ho¾he.
Mapendelo: Mu¿wali o kona u shumisa khu»ano nga n»ila ine ya kona u bveledza
thero ya bugu iyi.                                                                           [25]
                                      KANA

MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi)

MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe

16.1     Ndi khotsi9 na ¿wana. 9                                                             (2)

16.2     Ndi ngauri khotsi awe vha khou mu tambudza lwa vhudzekani. 99                       (2)

16.3     Ndi muthu wa tshi¾uhu/a tambudzaho/a sin a lufuno nahone a sa koni u
         »ifara/»ilanga. 99                                                                  (2)

16.4     A hu na ane vha mu funa. 9Tsumbedzo vha a mu rwa, ngeno
         Ntshengedzeni vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani. 9                                (2)

16.5     Vho-Buku¾a vho ya kamarani ya Ntshengedzeni vha swika vha mu tshipa/
         vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani. 99                                        (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                          Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           18                             DoE/·ara 2009
                                        NSC – Memorandamu
16.6     Ndi zwauri Vho-Buku¾a          vha   khou   tambudza   Ntshengedzeni        lwa
         vhudzekani. 99                                                                          (2)

16.7     Vho fhedza vho farwa nga mapholisa vha gwevhelwa u dzula dzhele
         vhutshilo havho ho¾he. 99                                                               (2)

16.8     16.8.1      Ee, 9 mme awe, khaladzi awe na khonani yawe vho lingedza u
                     mu vhudzisa nga zwi mu dinaho a sokou fhumula a sa ambe
                     tshithu9/ Hai, o vha a tshi khou ofha zwine a khou ¾angana
                     nazwo ngauri khotsi awe vho mu vhudza uri a amba vha »o mu                  (2)
                     vhulaha.

         16.8.2      Ee, 9 o lingedza u mu eletshedza kha zwa vhutshilo sa khonani
                     yawe. 9                                                                     (2)

16.9     Mafhungo a u tambudza vhana na vhafumakadzi o vhifha nahone a wedza
         muthu khakhathini/Vhathu kha ri litshe zwa u tambudza vhana. 99                         (2)

16.10    Hai, 9 ndi mbadelo yavho ngauri vha tambudza vhana na mufumakadzi.
         99                                                                                      (3)

16.11    Ndo vha ndi tshi »o ¾avhanya nda zwi vhiga mapholisani kana kha
         vhashumelavhapo (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.) 99                                      (2)
                                                                                                 [25]

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:                        25

                                                                   MARAGAGU¹E:                   80

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2
                                           Downloaded from hlayiso.com                 19                                                                                          DoE/·ARA 2009
                                                                                NSC – Memorandamu

RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA VHURENDI

KHOUDU              7                         6                       5             4                                3             2                                          1
              Vhuswikeleli              Vhuswikeleli             Vhuswikeleli Vhuswikeleli                     Vhuswikeleli Vhuswikeleli                             U sa
              ha n¾hesa                 ha n¾ha                  ho dziaho    vhu fushaho                      ho           Ha fhasi                                 swikelela
                                                                                                               linganelaho
                 80 –100%                  70 – 79%                60 – 69%            50 – 59%                  40 – 49%      30 – 39%                                  0 – 29%
              -U ¾alutshedza ¾hoho      -U ¾alutshedza ¾hoho     -U sumbedza u
Zwi re        lwa vhudzivha,            lu re n¾ha ha            pfesesa ho            - U ¾alutshedza          -Ndingedzo zwadzo     - U sa pfesesa ¾hoho.          -Phindulo i na
ngomu na      zwipi»a zwo¾he zwo        ndinganyo, zwipida       khetheaho nahone o       ¾hoho lwa khwine a    dza u fhindula        -Phindulo i na ndovhololo      vhushakanyana na
              kwamiwa lu fushaho.       zwo¾he zwo               ¾alutshedza ¾hoho        hu ngo kwamiwa        mbudziso.             nahone tshiṅwe tshifhinga      ¾hoho fhedzi
luambo         -Phindulo yo vhewaho     kwamiwa lu               zwavhu»i.                zwipi»a zwo¾he nga    -Phindulo i ¾ana u    i tshi amba zwo bvaho.         mafhungo ha
               lwa n¾ha n¾hesa:         vhuedzaho.               -Phindulo i no »i        vhu»alo.              pfesesa hu songoho    -Muhumbulo a wo ngo ya         tevhelelei, kana o
               90%+. Phindulo yo        -Phindulo yo             pfala yo ½ewa.         - Hu na dzi¿we          kule ha ¾hoho.        kule, ¾halutshedzo yo          tou bva tsho¾he.
               vhewaho lwa n¾hesa:      fhelelaho.               -Mi¿we mihumbulo         mbuno dzavhu»i        -Mihumbulo a i        khakheaho/mihumbulo a i        -Ndingedzo ya
               80 – 89%.                 -Mihumbulo minzhi       i pfalaho yo ½ewa,       dzi tikedzaho         kholwisei nahone      tikedzwi u bva                 fhasisa ya u fhindula
              -Mihumbulo minzhi          i pfalaho yo ½ewa, ya   hone i si yo¾he          ¾hoho.                hu na u tikedza u     tshirendoni.                   mbudziso. Mbuno
              yo dziaho i khou           tikedzwa zwavhu»i u     nahone i songo         -Vhunzhi ha             bva tshirendoni       -U pfesesa lushaka na          ¾hukhu dzo
              ¾an»avhudzwa ya            bva tshirendoni.        tikedzwa nga n»ila     mafhungo o              hu¾uku.               tshirendo ha fhasisa.          ¿walwaho a dzi na
              tikedzwa u bva kha        -U pfesesa               yo lavhelelwaho.       tikedzwa, fhedzi       -Mugudi ha ngo         -·ikumedzwa ¼a fhasi           thikhedzo kha
              tshirendo.                havhu»isa ha lushaka     -Hu na tsumbo ya u     kanzhi lu sa tou       pfesesa lushaka lwa    nahone ¼i ¾ahelaho             tshirendo.
              -U pfesesa lwa n¾hesa     lwa ma¿walwa na          pfesesa lushaka lwa    tendisea.              ma¿walwa na            vhupulani , zwa mbo            -U pfesesa lushaka
              kha lushaka holwu lwa     tshirendo                ma¿walwa na            -Mutheo wa             tshirendo itsho na     thithisa nyelelo ya            na tshirendo ha
              ma¿walwa na                -Phindulo yo            tshirendo.             kupfeseselwe kwa       kathihi.               mafhungo.                      fhasisa.
              tshirendo.                dzudzanywa               -Tshivhumbeo tshi      lushaka lwa            -Phindulo i ¾ana       -Vhukhakhi ha luambo na        -Zwi a kon»a u
              -Mafhungo a re na         zwavhu»i.                re khagala na          ma¿walwa na            vhupulani ho           tshitaila tshi si tshone zwi   amba uri ¾hoho yo
              ndunzhendunzhe.           -Mathomo na              nyelelo ya             tshirendo zwi hone.    khakheaho.             ita uri tshipi»a tsha          fhindulwa.
              - Mathomo na              magumo zwavhu»i.         mafhungo a             - Dzi¿we tsumbo dza     -Mafhungo ha ngo      ma¿walwa hetshi tshi sa        - A hu na tsumbo ya
              magumo zwa n¾hesa.        -Mafhungo na             pfalaho.               tshivhumbeo.            tevhekana             bvelele nahone tshitaila a     vhupulani.
              - Mihumbulo yo            kuhumbulele zwi a        -Marangaphan»a na      - Phindulo i ¾ahela     zwavhu»i.             tshi elani na ndivho ya u      - Luambo lwa
              vhekanywa na u            tevhea nga vhulelu.      magumo na dzi¿we       nyelelo yo              -Hu na tsumbo dza     ¿wala ha akademi.              fhasisa. Tshitaila na
              fha¾wa zwavhu»i           - Luambo, khalo na       phara zwo              dzudzanyiwaho           vhukhakhi ha                                         khalo zwo
                -Luambo, khalo na       tshitaila zwo            dzudzanywa hu na       zwavhu»i i re na        luambo. Khalo na                                     khakheaho.
              tshitaila zwo vhibvaho,   lulamaho nahone          ndunzhendunzhe.        ndunzhendunzhe.         tshitaila a zwi tei                                  - A hu na
              zwi nyanyulaho, zwo       zwo teaho ndivho.        -Nyelelo ya            -Vhukhakhi vhu¾uku      ndivho ya kuṅwalele                                  ndunzhendunzhe.
              lulamaho.                  ·ikumedzwa              phindulo i a kona u    kha luambo, khalo       kwa akademi.
                                         ¼avhu»i.                tevhelea.              na tshitaila.
                                                                 - Luambo, khalo na     -Hunzhi zwo tea.
                                                                 tshitaila hunzhi
                                                                 zwo llulama.

                      8 – 10                      7                      6                       5                      4                          3                         0–2

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com
                                                               20                                                                  DoE/·ara 2009
                                                        NSC – Memorandamu

RUBRIKI YA U MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA NGANEA NA ¶IRAMA: 25
Kha vha dzhiele nzhle phambano i re kha kuavhele kwa maraga kha tshivhumbeo na zwi re ngomu
KHOUDU NA                        ZWI RE NGOMU (15)                                              TSHIVHUMBEO NA LUAMBO (10)
KUAVHELE KWA MARAGA              U¾alutshedza ¾hoho. Vhudzivha ha                               Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na
                                 mihumbulo, u tikedza na u pfesesa                              ¼ikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo
                                 tshibveledzwa.                                                 shumiswaho kha phindulo.

Khoudu 7     Vhuswikeleli ha     •    U ¾alutshedza ¾hoho lwa vhudzivha,      Vhuswikeleli ha   - Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
             n¾hesa                   zwipi»a zwo¾he zwo kwamiwa nga          n¾hesa            - Marangaphan»a na magumo zwa n¾hesa.
80 – 100%                             vhu»alo.                                Maraga: 8 – 10    - Mihumbulo ya dzudzanywa zwavhu»i nahone yo
                                 •    Phindulo ya ¾hesa: 90%+. Phindulo ya                        fha¾wa zwavhu»i.
             Maraga: 12 – 15
                                      n¾hesa: 80 – 89%.                                         - Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a
                                                                                                  nyanyula nahone zwo lulama.
                                 •    Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i
                                      tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
                                 •    U pfesesa ha n¾hesa ha lushaka lwa
                                      ma¿walwa na tshibveledzwa.
Khoudu 6     Vhuswikeleli ha     •    U ¾alutshedza ¾hoho lwa n¾ha ha         Vhuswikeleli ha   - Phindulo yo dzudzanywa zwavhu»i.
             n¾ha                     ndinganyo, zwipi»a zwo¾he zwo           n¾ha              - Marangaphan»a na magumo zwavhu»i.
70 – 79%                              kwamiwa lwo linganaho.                  Maraga: 7         - Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
             Maraga: 11          •    Phindulo yo dodombedzwaho.                                - Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo
                                                                                                  tea ndivho.
                                 •    Ho ½ewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i
                                                                                                - ·ikumedzwa ¼avhu»i.
                                      tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
                                 •    U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na
                                      tshibveledzwa havhu»isa.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com21                                                                     DoE/·ara 2009
                                                         NSC – Memorandamu

Khoudu 5     Vhuswikeleli ho     •    U sumbedza u pfesesa nahone a              Vhuswikeleli ho    - Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya
             dziaho                   ¾alutshedza ¾hoho zwavhu»i.                dziaho               mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
60 – 69%                         •    Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.        Maraga: 6          - Marangaphan»a na magumo na dzi¿we phara zwo
                                                                                                      dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
             Maraga:   9 of 10   •    Mi¿we mihumbulo i pfalaho yo ½ewa,
                                                                                                    - Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
                                      fhedzi hu si yo¾he nahone i sa tikedziwe
                                                                                                    - Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo
                                      nga n»ila yo lavhelelwaho.
                                                                                                    lulama.
                                 •    Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa
                                      ma¿walwa na tshibveledzwa.
Khoudu 4     Vhuswikeleli vhu    •    U ¾alutshedza ¾hoho lwa khwi½e, a si       Vhuswikeleli vhu   - Hu na dzi¿we tsumbo dza tshivhumbeo.
             fushaho                  zwo¾he zwipi»a zwo kwamiwaho nga           fushaho            - Phindulo i ¾ahela nyelelo yo dzudzanyiwaho
50 – 59%                              vhu»alo.                                   Maraga: 5            zwavhu»i i re na ndunzhendunzhe.
             Maraga: 8           •    Hu na dzi¿we mbuno dzi tikedzaho                              - Vhukhakhi vhu¾uku ha luambo, khalo na tshitaila
                                      ¾hoho.                                                          hunzhi zwo tea.
                                                                                                    -Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
                                 •    Mihumbulo minzhi yo tikedzwa fhedzi a
                                      hu na vhu¾anzi vhu pfalaho/tendiseaho.
                                 •    U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na
                                      tshibveledzwa lwa mutheo.
Khoudu 3     Vhuswikeleli ho     •    Ndingedzo zwadzo dza u fhindula            Vhuswikeleli ho    - Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
             linganelaho              mbudziso.                                  linganelaho        - Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
40 – 49%                         •    Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha                         - Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na
             Maraga: 6 of 7           vhu¾ukusa.                                 Maraga: 4            tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya ma¿walwa a
                                                                                                      akademi. Phara dzo khakhea.
                                 •    Mihumbulo a i ¾u¾uwedzi nahone hu na
                                      u tikedza hu¾uku zwi bvaho kha
                                      tshibveledzwa.
                                 •    Mugudi ha ngo vhuya a pfesesa lushaka
                                      lwa ma¿walwa na tshibveledzwa.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2009-memo/d9fc3c05-4a56-456c-8d7d-2de8e276f064) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009-memo/35a0a4b3-e4cf-430e-ac54-3de8bbc6393f) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P2-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016-memo/9473e436-aa45-4356-bbb6-e675fbe0c7fd) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2012-memo/c31e80da-d55b-4c2c-90e5-42177f43f830) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2009/babc6cfb-22df-4aaa-8f9b-e689cc61330e) — Tshivenda HL · QP · 2009 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
