# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2009 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the November 2009, 20 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009/b2e03b20-332a-44c8-84a0-1b2546d0320d
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2009
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 20

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2009 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009/b2e03b20-332a-44c8-84a0-1b2546d0320d)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2009 · tshivenda. Question paper, 20 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009-memo/7e95e0f9-8596-49c5-9678-79caf2559c40) — Memo · 2009 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                    NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                       GIREIDI 12

                   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                           BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                        ·ARA 2OO9

MARAGA: 80

TSHIFHINGA: awara 21/ 2

                              Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 20.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      2                                 DoE/·ara 2009
                                        NSC

PFESESANI

Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u thoma u fhindula
mbudziso:

1.       Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
         mbudziso.

2.       Ni songo »idina nga u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani sia¾ari ¼a Zwi re
         Ngomu ni swae nomboro dza mbudziso dzo »isendekaho kha bugu dze na
         guda ¿waha uno.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na khethekanyo THARU:

         •    KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30)
         •    KHETHEKANYO YA B: Nganea (25)
         •    KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25)

4.       Tevhedzelani ndaela dzo ½ewaho mathomoni a khethekanyo i¿we na i¿we
         nga vhuronwane.

5.       Fhindulani mbudziso ¹HANU dzo fhelela: tharu kha KHETHEKANYO
         YA A, nthihi kha KHETHEKANYO YA B na nthihi kha KHETHEKANYO
         YA C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni wane thuso.

6.       Nomborani phindulo dza½u sa zwe mbudziso dza nomboriswa zwone kha
         bammbiri ¼a mbudziso.

7.       Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

8.       ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

9.       Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         •    KHETHEKANYO YA A: minetse ya 40
         •    KHETHEKANYO YA B: minetse ya 55
         •    KHETHEKANYO YA C: minetse ya 55

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          3                        DoE/·ara 2009
                                            NSC

ZWI RE NGOMU

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE NA DZIºWE
NOMBORO                      MBUDZISO                              MARAGA
1. Tshirendo: Tshilwavhusiku Mbudziso ndapfu                             10
  tsha Ha-Ramabulana
                                              KANA
2. Tshirendo: Ro ¾angana             Mbudziso pfufhi                           10
                                              KANA
3. Tshirendo: Vhungoho               Mbudziso pfufhi                           10
                                              KANA
4. Tshirendo: Tshidakwa              Mbudziso pfufhi                           10
                                                NA
Vhurendi vhu songo randelwaho: Fhindulani mbudziso NTHIHI
5. Tshirendo: Lufu            Mbudziso ndapfu                                  10
                                              KANA
6. Tshirendo: Lufu                   Mbudziso pfufhi                           10

KHETHEKANYO YA B: NGANEA
Fhindulani mbudziso NTHIHI*
7. Tshi »o lilwa            Mbudziso ndapfu                                    25
                                              KANA
8. Tshi »o lilwa                     Mbudziso pfufhi                           25
                                              KANA
9. Bulayo ¼o ¾alifhaho               Mbudziso ndapfu                           25
                                              KANA
10. Bulayo ¼o ¾alifhaho              Mbudziso pfufhi                           25
                                              KANA
11. Mafeladambwa                     Mbudziso ndapfu                           25
                                              KANA
12. Mafeladambwa                     Mbudziso pfufhi                           25

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI
13. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu                                    25
                                     KANA
14. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi                 25
                                     KANA
15. Milomo ya ½ukala        Mbudziso ndapfu                 25
                                     KANA
16. Milomo ya ½ukala        Mbudziso pfufhi                 25
*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU
               NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       4                               DoE/·ara 2009
                                         NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso dzo¾he nga u vhea luswayo kha uyu
mutevhe wa u sedzulusa:

        KHETHEKANYO                   MBUDZISO   TSHIVHALO TSHA
                                                 MBUDZISO TSHO                  X
                                                     TEAHO
A: Vhurendi                      1–4                   2
   (Tshirendo tsho randelwaho)
A: Vhurendi                      5–6             1
   (Tshirendo tshi songo
   gudelwaho)
B: Nganea                       7 – 12           1
   (Mbudzdiso ndapfu kana
   mbudziso pfufhi)
C: ¶irama                       13 – 16          1
   (Mbudzdiso ndapfu kana
   mbudziso pfufhi)
*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na ya C, fhindulani MBUDZISO
               NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                          Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       5                                  DoE/·ara 2009
                                         NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho.

VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO

MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo
vhudziswaho:

         TSHILWAVHUSIKU TSHA HA-RAMABULANA – LR Ndlovu

         1     Afrika Tshipembe nga ¼i niwe nga ¾oni
         2     Vun»u ¼a Devhula ¼i rwiwe nga ¾hamu
         3     Vun»u ¼i ½ewe tsole
         4     Nge ¼a ziamedza khosi Makhado

         5     Tshi ngafhi tshiangaladzi tsha khumbudzo
         6     I ngafhi mihuvho ya phululedzo na thendo
         7     ·i ngafhi dzadza ¼a u mo½a biko
         8     Kha mbokoti iyi yo milwaho nga mavu

         9     Mavu a ¼a zwi½u nangoho
         10    Thumbu ya Swongozwi yo fura malofha a muhali
         11    Muhali o dzungudzaho a hagala shango ¼i tshi rengwa
         12    A lwa a kunda vhatshena henengei Schoemansdaal

         13    Tshirengululi tsha mbofholowo ndi iwe Makhado
         14    Pfumo ¼o pfulaho zwifhe¾i misi i¼a
         15    Tshi¾angu tsha philamisevhe
         16    Ndi iwe Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana

         17    Dzina ¼a Makhado nga ¼i rungunye mbabvuni dza »ivhazwakale
         18    ·i edze ¼a Shaka khosi ya mazulu
         19    Makumba e Makhado a sia o vhea
         20    Vhaalameli vhao nga hu vhe ri½e.

Sengulusani tshirendo itshi ni tshi sumbedza n»ila ye murendi a shumisa ngayo
maipfi u bveledza thero ya tshirendo.                                                           [10]

                                        KANA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        6                               DoE/·ara 2009
                                          NSC

MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho:

          RO ¹ANGANA – AC Bvumbi

          1    N½e na inwi
          2    Ro ¾angana ndi songo humbula
          3    Mbilu dzashu dza angana
          4    Dza vha mbilu nthihi
          5    Ra humbula mazha
          6    Dzo vhoxwa nga lufuno
          7    Ra ho¾ola ro¾he.

          8    Lwendoni ri tshimbila ro hakana
          9    Ri tshi posa maga khathihi
          10   Ri tshi swika murunzini ra awela ro¾he
          11   Ri tshi takuwa ra takuwa ro¾he
          12   Hu si na lu¿we lunako lu nkambaho

          13   Nda farwa nga n»ala ni a ntikela khali
          14   Nda farwa nga »ora ni a nkela ma»i
          15   Nda farwa nga duda ni a nkota
          16   Nda dzhenwa nga mbiti ni a nkhuthadza
          17   Wanga muya wo fhola

          18   Ri ¼a ndilo nthihi
          19   Ri kuvhatedzana nguvho nthihi
          20   Ri amba nga ipfi ¼ithihi
          21   Ra thathedza vhavilinganyi
          22   Vhokhu¾he vha re zwifhe¾i.

2.1       Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e?                                                (1)

2.2      Ndi vhonnyi vho ¾anganaho afha?                                                      (1)

2.3      Ipfi 'nkota' ¼o shumiswaho kha vese 15½ ¼i khou amba mini?                           (1)

2.4      Ndi muhumbulo ufhio une ra u wana kha ndima 4?                                       (1)

2.5      Vhu»ipfi ha murendi ndi vhufhio? Tikedzani.                                          (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       7                                DoE/·ara 2009
                                         NSC

2.6      Zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi zwi a tendisea na?
         Tikedzani.                                                                           (2)

2.7      ¹alutshedzani n»ila ye murendi a shumisa ngayo luambo kha vese 21 – 22.              (2)
                                                                                              [10]

                                       KANA

MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho:

         VHUNGOHO – TA Ravhanga

         1     Vhungoho ndi bako mukuvhatedzi
         2     Ndi nguvho ya phila
         3     I dzumbetshedzaho vhuthu ya vhu serisa
         4     Fhasi ha magovha matswu ha dadamala
         5     Vhuthu ha ima he dzi!

         6     Vhungoho ndi murunzi wa tshina»a
         7     Murunzi u sa fhisi u sa rotholi
         8     Ndi dzhavhelo ¼a ho¾he vhuthu
         9     Ho xedza yo¾he ngelekanyo vhutshiloni
         10    Vhuthu ho farwaho nga n»a»o

         11    Vhungoho ndi dzhavhelo ¼i sa wi
         12    Naho mu»alo u wa Noaxe
         13    Ndi tombo ¼i sa tseki
         14    Nge mudzi wa¼o wa shanduka munanga
         15    Pharani dza dzithombo dza sunguvhela

         16    Vhungoho ndi tshiguru tshi sandwaho
         17    Nga wa mbilu yo furaho tshimbevha
         18    Nga u ha½wani ha dzulela u ¾hakha
         19    Sa khali ya tshisese

         20    Vhungoho ndi musevhe u pfulaho zwihulu
         21    U kundaho na diabolo u ima
         22    Nga vhutulu ha sia ¼a bulayo
         23    Kha we n»ilani a ima
         24    A tshi lingedza u thivha mulambo tshan»a

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       8                                  DoE/·ara 2009
                                         NSC

3.1      Murendi u amba nga ha mini tshirendoni itshi?                                          (1)

3.2      Ndi tshivhumbeo-»e tsha tshirendo tsho bveledzwaho nga ndima 1 no
         sedza dzivese/mitala yatsho?                                                           (1)

3.3      Bulani dzina ¼o bulwaho ¼i tshi bva Bivhilini ¼ine murendi a sumbedza u
         khwa¾ha ha vhungoho.                                                                   (1)

3.4       Ndi vhafhio vha sandaho ngoho?                                                        (1)

3.5       Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi ufhio?                                     (2)

3.6      Ndi zwone na zwine murendi a ri 'Vhungoho ndi musevhe u pfulaho
         zwihulu'? Tikedzani.                                                                   (2)

3.7      Inwi ni vhona vhungoho sa tshithu-»e?                                                  (2)
                                                                                                [10]

                                       KANA

MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho:

         TSHIDAKWA – T Makhado

         1    Vhutshilo hau vhu nga ha lu¾hwe¾hwe vhulimboni
         2    Naho wa sin»wa mutulini wa mavhele
         3    Vhutshilo hau a vhu nga guvhuwi
         4    Nge mathada a u »ela sa zwitshele zwa muumba

         5    Ngavhe u vhe khundavhalai i shayaho mudengu
         6    Ha nga u konana na dziphombwe u lusa ndaka
         7    ¸ayo dzau wo dzi rea nga tshikwekwe
         8    Wa nga tsilu ¼i bulaho zwo¾he zwa mbiluni

         9    Ngavhe u sa ½ewi tuvhu
         10   Nge wa hangwa vhu¾oma hau
         11   U sa tsha elelwa zwa ma¾hupho
         12   Vhunga nyambo dzau hu zwiombo ngomani

         13   Ngavhe mulomo wau u tshi ambela mbevhevhe
         14   U lwela vha tsikuni na vhashai
         15   U nga magungwa a vhashai o nwela khothe
         16   Ngeno vhaphulusi vha tshi tshimbila nga thongathusedzi
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        9                                  DoE/·ara 2009
                                          NSC

         17   Iwe tshidakwa u vhusaho vha¾oma
         18   U nga ndau i vhombaho ya phanzhe
         19   Vhunga ¾hamu na tsole zwi tshi iledza vhu¾ala
         20   Nge muvhuso wau wa tshimbila nga thongatserekanyo

         21 Vhutshilo hau ndi khangala khanganyise
         22 Nge khangala ya ru»a ma¾o
         23 Vuluvulu ¼o fa nga vhuhwavho.

4.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e?                                                    (1)

4.2      Ipfi 'khundavhalai' kha vese 5 ¼i amba mini?                                            (1)

4.3      Ndi muhumbulo ufhio une murendi a ¾o»a u u bveledza nga vese 17 na 18?                  (1)

4.4      ¸eani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u bveledza nga
         ndima 1.                                                                                (2)

4.5      Vhu»ipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Tikedzani.                           (2)

4.6      ¹alutshedzani ndivho ine murendi a tama ni tshi i swikela tshirendoni itshi.            (1)

4.7      Figara ye murendi a i shumisa kha vese 1 i kwama hani kupfesesele kwa½u
         kwa itshi tshirendo?                                                                    (2)
                                                                                                 [10]

                                         NA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          10                               DoE/·ara 2009
                                            NSC

VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO

MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

              LUFU – PP ¸emaenzhe

              1     Vhuongelo ho fha¾wa.
              2     Dzikereke dzo fha¾wa.
              3     Zwo¾he zwo fha¾elwa u dzula iwe.

              4     Lufu, u ofhiwa nga vho¾he:
              5     Vho¾he vhane vha si u »ivhe vhungomu hau;
              6     Vho¾he vhane vha si kone
              7     U xwatusa luvholela lwau.

              8 Vhutulu ho fhomiwaho kha vhura hau,
              9 A si vhutulumulimo
              10 Ndi vhutuluvhutshilo.

              11    Luvholela lwau ndi mu½unzwu,
              12    Mu½unzwu wa vhutshilo.
              13    Ane a rungwa nga luvholela.
              14    U rungwa nga vhutshilo.

¹alutshedzani n»ila ye murendi a shumisa ngayo zwiga zwa u vhala kha u
¾u¾uwedza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi.                                                       [10]

                                          KANA

MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzi
»isendekaho khatsho:

          LUFU – PP ¸emaenzhe

          1       Vhuongelo ho fha¾wa.
          2       Dzikereke dzo fha¾wa.
          3       Zwo¾he zwo fha¾elwa u dzula iwe.

          4       Lufu, u ofhiwa nga vho¾he:
          5       Vho¾he vhane vha si u »ivhe vhungomu hau;
          6       Vho¾he vhane vha si kone
          7       U xwatusa luvhonela lwau.
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                                 DoE/·ara 2009
                                           NSC

          8 Vhutulu ho fhomiwaho kha vhura hau,
          9 A si vhutulumulimo
          10 Ndi vhutuluvhutshilo.

          11   Luvholela lwau ndi mu½unzwu,
          12   Mu½unzwu wa vhutshilo.
          13   Ane a rungwa nga luvholela.
          14   U rungwa nga vhutshilo.

6.1      U ya nga ha murendi, lufu lu ho¾he-ho¾he. Bulani tshithu tshithihi tsho
         fha¾elwaho u dzula lufu.                                                                 (1)

6.2      Ndi ngani lufu lu tshi ofhiwa nga vhathu?                                                (1)

6.3      ¹alutshedzani zwine murendi a ¾o»a u ri vhudza zwone nga ndima 2
         (vese 4 – 7).                                                                            (2)

6.4      Ndi tshiga-»e tsha vhurendi tsho shumiswaho kha vese 4?                                  (1)

6.5      Murendi u ¾o»a u ri vhudza mini nga ipfi ''luvholela'' kha vese 11?                      (1)

6.6      Ndi figara-»e ya muambo yo shumiswaho kha vese 11, nahone murendi o i
         shumisa u bveledza muhumbulo ufhio?                                                      (2)

6.7      Murendi u dzhia lufu sa tshithu-»e?                                                      (2)
                                                                                                  [10]

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:                         30

                                          NA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       12                                 DoE/·ara 2009
                                         NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi.

MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu)

TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA

Sedzulusani n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha u bveledza
thero ya bugu iyi.                                                                              [25]

                                        KANA

MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)

TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela:

''Ndi vho kona u zwi vhona zwino. Zwikolodo hafha mu»ini zwi tou tshatshama sa
nnda kha tshirahadonngi tsho anewaho »uvhani; ngoho, zwi tou vha zwone
zwiendangankhunyu nga khaladzi. Ndi »o ri a zwo ngo ralo ngani; he, »a½u
mmbudza; zwo¾he zwine ra vha nazwo ndi zwikolodo fhedzi. Zwiambaro zwashu
khathihi na zwa vhana, zwi kha »i badelwa. Ni ri zwi a ¾anzwa mbilu ya muthu
zwenezwi. Masofa aya e ra dzula n¾ha hao, ndi tshikolodo tshi½u. A zwi hanedzwi
ro tou n¾ha ha zwikolodo tshanzha! Tshi¾ofu khathihi na ¾afula na the¼evishini, a ri
tsha vhuya ra kha »i zwi amba; ndi ndima ine ya kha »i tou bva u randwa. Nn»u
yone tshi tou vha tshikolodo tsha vhutshilo ...'' Vho-Eme¼i vha mbo »i vha dzhena
ha½wani; ''Vha songo hangwa goloi na tshelede ya vhana ya tshikolo ngei Capricon,
Pietersburg hune ra kha »i koloda na ya ¿wedzi wo fhiraho''.

8.1      Bulani dzina ¼a muambi wa aya mafhungo na vhushaka hawe na
         muambiwanae.                                                                           (2)

8.2      Afho mafhungoni hu khou ambiwa nga ha mini?           ¸eani tshiitisi tsho
         ¾u¾uwedzaho nyimele iyi.                                                               (2)

8.3      Aya mafhungo vha khou a amba vhe ngafhi?                                               (1)

8.4      Ndi nnyi a sumbedzaho u sa vhilaedzwa nga zwine zwa khou ambiwa?                       (1)

8.5      Vhana vha vhaambi avha vha dzhena tshikolo ngafhi, nahone inwi ni vhona
         unga a nga vha e nnyi o itisaho uri vha ye tshikoloni itsho?                           (2)

8.6      Sumbedzani kutshilele ku sa fani kha vhutshilo ha avha vhavhili.                       (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      13                               DoE/·ara 2009
                                        NSC

8.7      ¹alutshedzani uri mu¿we na mu¿we wavho u shuma mini.                                (2)

8.8      Ndingedzo dzo mo»aho/dzi songo tsha shumaho dze vhaambi avha vha
         lingedza u dzi ita uri vha »ibvise kha nyimele ine vha vha khayo ndi
         dzifhio? ¹alutshedzani mbili.                                                       (2)

8.9      Vho-Luvhone vho vha vha si tshigevhenga. Ni a tendelana kana u
         hanedzana na ¼ikumedzwa i¼i? Tikedzani phindulo ya½u.                               (2)

8.10     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisela
         vhavhali kha nganea iyi.                                                            (2)

8.11     ¹alutshedzani masiandaitwa ane a bvelela kha muthu nge a »idzhenisa kha
         zwa vhugevhenga.                                                                    (2)

8.12     Vhu»ifari ha Vho-Eme¼i mu»ini wa ha ¸e¾hulwe ni vhona vhu tshi pfala?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (3)

8.13     Vhupfiwa ha½u ndi vhufhio kha zwe zwa bvelela kha Vho-Luvhone musi
         bugu i tshi fhela? Tikedzani.                                                       (2)
                                                                                             [25]

                                      KANA

MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW MAGAU

Sedzulusani n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa ¾u¾uwedza ngayo kubveledzele
kwa thero buguni iyi.                                                                        [25]

                                      KANA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                          Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       14                                  DoE/·ara 2009
                                         NSC

MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW MAGAU

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela:

''Vhone Vhaven»a n½e vho vha vha tshi »o pfa ndo bwelwa
tshaloni tshithihi na Muana¼o nga Swondaha yo fhiraho.''

''Mulandu u mini iwe mufunzi wanga ¿wana wa
muzwala wa mme anga?''

''Vhaven»a n½e ndo ¾ulelwa, ndo sukumedzelwa tshaloni tsha
mufu Muana¼o nga ¼ivemu.''

''Nga muthu o takalaho zwavhu»i, ndi nnyi onoyo?
Zwino ndi mini vha songo mu hwelela khoroni ra mu lifhisa ra
dovha ra mu pandela?''
Vha tshi ralo vho vha vha tshi khou
givha-givha fhasi nga tshi¾iki tshe vha fara nga tshan»a
tshau¼a khathihi na u dzungudza ¾hoho. Ho »o fhela tshifhinga
vhuvhili havho vho sokou duu, vho lavhelesana zwifha¾uwo.

 10.1    Uyu mufhindulano u vhukati ha nnyi na nnyi?                                             (2)

 10.2    Vhathu avho vho vha vha tshi khou bva ngafhi, nahone u ita mini?                        (2)

 10.3    Bulani dzina ¼a muthu we a sukumedzela muambi wa aya mafhungo
         tshaloni.                                                                               (1)

 10.4    Mbulungo iyo yo vha i tshi khou bvelela ngafhi?                                         (1)

 10.5    Vhaambi vha mafhungo aya vho vha vha tshi khou bva u senga mulandu wa
         nnyi, nahone wo vha u mulandu wa mini?                                                  (2)

 10.6    Kutshilele kwa vhaambi vha aya mafhungo ku fana ngafhi?                                 (2)

 10.7    ¹alutshedzani uri ndi ngani muhwelelwa a songo wanala mulandu.                          (2)

 10.8    Vhaven»a a vha fulufhedzei. Tikedzani.                                                  (2)

 10.9    ¹alutshedzani zwithu zwe zwa ita uri vhaambi vha mafhungo aya vha
         vhenge Vho-Lugisani.                                                                    (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      15                                DoE/·ara 2009
                                        NSC

10.10    Vhambedzani n»ila ine Vho-Lugisani na Vhaven»a vha fhambana ngayo
         kha kutshetshelwe kwavho kwa mafhungo kana milandu.                                  (2)

10.11    ¹alutshedzani nga ha masiandaitwa e a bvelela kha vhathu vhe vha vha vha
         tshi vhenga Vho-Lugisani.                                                            (2)

10.12    Ni »ipfa hani nga masiandaitwa enea?                                                 (3)

10.13    Muhumbulo we Vho-Lugisani vha u bula wa uri vha¾hannga vha fanela u
         guda u reila inwi ni vhona u wavhu»i? Tikedzani.                                     (2)
                                                                                              [25]

                                       KANA

MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu)

MAFELADAMBWA – NE SIGOGO

Sedzulusani nμila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha kubveledzele
kwa thero buguni iyi.                                                                         [25]

                                       KANA

MBUDZISO 12

MAFELADAMBWA – NE SIGOGO

Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho
khao:

TSHIPI¶A 1

''Vhone musadzi vha a »ivha vha a »iambadza ma¾ari masiari tshivhangalala! Vha ri
mmbwa yo wanalaho giratshini yashu? A thi ri ndi phele yavho ine vha lala vha tshi
gadisa ngayo vhusiku ri½e ro lala? N½e ndi khou ri ndi »o vha vhidzela ¿wana
wanga a »a na makhomorethe a henengei ha Zulu hune a dzhena hone tshikolo.
Ndi ri a »o fhisa muthu ma¾o hayo ane a nga a tshiluma½amana a fa o rondolowa.''

TSHIPI¶A 2

''… Zwino n½e ndi khou vhona hei mi¾odzi yo¾he ye vhathu vha shingizhela i tshi
tou vha mufhululu wa uri o shuma. Ndi ya u fhululedza kha nndwa ye vhone
vhavhili a vha lwela. N½e ndo rali ndo sokou phirimela birimani ngeno tshine nda
khou fela tshone hu si na. Vhone vha khwi½e ngauri vho vhuelwa. Zwanga zwi a
pfisa vhu¾ungu. Ndi khou fela felo sa bete ¼i tshi wela mutukuni.''

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                             DoE/·ara 2009
                                           NSC

12.1     Muambi wa mafhungo kha Tshipi»a 1 ndi nnyi, nahone o vha a tshi khou
         amba na nnyi?                                                                        (2)

12.2     Uyu '¿wana wanga' ane a khou ambiwa afha ndi nnyi, nahone ndi tshini
         tshi itisaho uri vha pfe vha na fulufhelo ¼a uri a nga vha thusa?                    (2)

12.3     Mafhungo a uri mmbwa a si 'mmbwa' ndi 'phele', muambi uyu o a wanafhi?               (1)

12.4     Hone mmbwa yeneyo yo vha yo dzhena hani giratshini?                                  (1)

12.5     Bulani vhathu vhane vha khou ambiwa navho kha Tshipi»a 2.                            (2)

12.6     Kutshilele kwa muambi wa Tshipi»a 1 na wa Tshipi»a 2 kwo fhambanafhi?                (2)

12.7     ¹alutshedzani n»ila ye hezwi zwa 'u fela dambwa' zwa itea ngayo kha hoyu
         muaanewa ane muambi a ri '¿wana wanga' hafha mafhungoni e na vhala.                  (2)

12.8     Hoyu '¿wana wanga' ane a khou ambiwa nangoho ndi muthu wa u sokou
         wela-wela zwithu. Tikedzani fhungo i¼i.                                              (2)

12.9     ¹alutshedzani zwo itisaho uri ngoho yo¾he ya mafhungo a mmbwa i bvele
         khagala ngei khothe.                                                                 (2)

12.10    Vhambedzani n»ila ine muambi wa Tshipi»a 2 a fhambana ngayo na ¿wana
         wawe kha kuvhonele kwa mafhungo.                                                     (2)

12.11    ¹alutshedzani nga ha masiandaitwa e a bvelela kha ¿wana wa muambi wa
         Tshipi»a 1.                                                                          (2)

12.12    Inwi ni »ipfa hani nga masindaitwa enea?                                             (2)

12.13    Kuambele kwa muambi wa Tshipi»a 2 ku bvukulula vhu»ipfi-»e?
         Sumbedzani arali ni tshi ima navho kana ni sa imi navho kha zwine vha
         khou amba.                                                                           (3)
                                                                                              [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:                    25

                                            NA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        17                                DoE/·ara 2009
                                          NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu)

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL MAFENYA, NA MILUBI

MUTSHUTSHU – LL MAFENYA

Saukanyani ni tshi sumbedza n»ila ye mu¿wali a shumisa ngayo khu»ano u
bveledza ndivho(thero) ya »irama iyi.                                                           [25]

                                        KANA

MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi)

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL MAFENYA, NA MILUBI

VHA ¶ILINDE – NA MILUBI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho:

Wanani:      (A tshi ambela fhasi.) Havha munna vho vhumbea nga n»ila i fushaho.
             Idzanu sedza khana yavho, maha»a avho na musi vho ambara vha
             fanelwa. Tshifha¾uwo u nga vhuya wa ri vha ¾amba nga mafhi. Havha
             munna vha 'sexy' ni a »ivha?

Kani:        Kani ni khou vha ¾o»a? (U a mwemwela.)

Wanani:      Ndi kale ndi tshi khou vha ¾o»a. Ndi khou vha ¾o»a holu¼a lune a thi
             fulufheli uri vha »o mmbalela.

Kani:        Inwi i¾ali ni a balelwa nga muthu naa? Ni tou vha ¾ere¾ere ¼i no tupula
             na midzi.

14.1      Wanani na Kani afha vha khou amba nga ha nnyi, vhe ngafhi, nahone hu
          tshi khou itwa mini?                                                                  (3)

14.2      Ndi mini zwi kungaho Wanani kha avha munna vhane a khou amba nga
          havho?                                                                                (1)

14.3      ¹alutshedzani mvumbo ya Wanani.                                                       (2)

14.4      Vhambedzani kutshilele kwa Kani na kwa Wanani.                                        (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         18                                DoE/·ara 2009
                                           NSC

14.5     Bulani zwo iteaho rumuni ya Wanani musi havha muambiwa vho
         vhidzelwa ngomu.                                                                        (2)

14.6     Ndi zwifhio zwe Vho-Funani vha vha vha sa zwi »ivhi nga ha Wanani
         ngeno zwi tshi »ivhiwa nga mufumakadzi wavho na shango ¼o¾he?                           (2)

14.7     Ndi tshini tsho itisaho uri Vho-Funani vha »iwane vha tshi khou nwa waini
         nahone masiandaitwa a zwenezwo o vha afhio?                                             (2)

14.8     Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai ni dovhe ni tikedze:

         14.8.1      U ya nga ha Kani, u nwa kholo»irinngi ndi u »iita muthu wa
                     fhasi.                                                                      (2)

         14.8.2      Wanani na Vho-Funani vho ¼a 'sapha' resitorenteni ya Tusk.                  (2)

14.9     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a khou ¾oda u u isa
         vhathuni nga »irama iyi.                                                                (2)

14.10    Inwi ni lila na Vho-Funani kha zwe vha ¾angana nazwo? Tikedzani.                        (3)

14.11    Arali no »iwana ni kha nyimele ye Vho-Funani vha vha vha vhe khayo ngei
         hodelani, no vha ni tshi »o ita mini?                                                   (2)
                                                                                                 [25]

                                         KANA

MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu)

MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸EFEFE

Saukanyani ni tshi sumbedza n»ila ye mu¿wali a shumisa ngayo khuμano u
bveledza ndivho (thero) ya »irama iyi.                                                           [25]

                                         KANA

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           19                               DoE/·ara 2009
                                             NSC

MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi)

MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸EFEFE

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho:

Vho-Buku¾a:         (Vho no fhedza zwe vha vha vha tshi khou ita zwone) Zwino a si
                    zwenezwi ndo fhedza. Zwenezwi ndi pfe mme au vha tshi khou zwi
                    »ivha. Nda vhuya nda tou zwi pfa vha tshi khou zwi »ivha, kale wo
                    vhulungiwa wa shona. A zwi vhudziwi muthu hezwi. Ndi tshiphiri
                    tshashu ri vhavhili. U khou zwi pfa?

Ntshengedzeni:      (A tshi khou lila) Ndo zwi pfa.

Vho-Buku¾a:         Wa vhuya wa tou zwi vhudza muthu u zwi »ivhe zwauri ndo u vhulaha
                    kale.

Ntshengedzeni:      Vho-vho mmbaisa baba!

Vho-Buku¾a:         Muthu ndi u kon»elela u vhuya u swika zwi tshi fhola hezwi zwithu.
                    ¹avhanya u yo dudedza ma»i a u ¾amba Tsumbedzo a sa athu vhona
                    tshithu. (Vha a bva)

16.1     Bulani vhushaka vhu re hone vhukati ha Vho-Buku¾a na Ntshengedzeni.                      (2)

16.2     Ndi ngani Ntshengedzeni a tshi khou lila?                                                (2)

16.3     Nga nyambo yavho, ni vhona Vho-Buku¾a vha muthu-»e?                                      (2)

16.4     Kha Tsumbedzo na Ntshengedzeni, Vho-Buku¾a vha funesa ufhio?
         Tikedzani.                                                                               (2)

16.5     ¹alutshedzani zwe zwa bvelela vhukati ha Vho-Buku¾a na Ntshengedzeni.                    (2)

16.6     Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela mu»ini wa Vho-Buku¾a zwe
         Vho-Takalani vha vha vha sa zwi »ivhi?                                                   (2)

16.7     Bulani masiandaitwa e Vho-Buku¾a vha ¾angana nao nga zwe vha ita.                        (2)

16.8     Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze:

         16.8.1      Ntshengedzeni u na tshikhuna.                                                (2)

         16.8.2      Muofhe o vha a tshi funa Ntshengedzeni.                                      (2)

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                         DoE/·ara 2009
                                           NSC

16.9     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a khou ¾oda u u isa
         vhathuni nga »irama iyi.                                                      (2)

16.10    Inwi ni a lila na Vho-Buku¾a kha tshigwevho tshe vha ¾angana natsho?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                      (3)

16.11    Arali inwi no vha ni tshi khou »iwana ni kha nyimele ye Ntshengedzeni a
         vha e khayo no vha ni tshi »o ita mini?                                       (2)
                                                                                       [25]

                                     ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:              25

                                                               MARAGAGU¹E:             80

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2009/babc6cfb-22df-4aaa-8f9b-e689cc61330e) — Tshivenda HL · QP · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009/98264989-32b5-4fc6-be04-0f78378b91d2) — Tshivenda HL · QP · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018/c8b7d7e9-3def-4eb3-ab3b-344d370167b1) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
