# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2012 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the November 2012, 22 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2012/c4d366ee-9c94-4320-9c52-a7d4eacdd11a
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2012
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2012 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2012/c4d366ee-9c94-4320-9c52-a7d4eacdd11a)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2012 · tshivenda. Question paper, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2012-memo/c31e80da-d55b-4c2c-90e5-42177f43f830) — Memo · 2012 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                         ·ARA 2012

MARAGA: 80

TSHIFHINGA: awara 2½

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 22.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       2                                DBE/·ara 2012
                                         NSC

PFESESANI

1.       Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
         mbudziso.

2.       Ni songo »idina nga u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani sia¾ari ¼a Zwi re
         Ngomu ni swaye nomboro dza mbudziso dzo »isendekaho kha bugu dze na
         guda ¿waha uno.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30)
         KHETHEKANYO YA B: Nganea (25)
         KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25)

4.       Fhindulani mbudziso ¹HANU dzo fhelela: tharu kha KHETHEKANYO YA
         A, nthihi kha KHETHEKANYO YA B na nthihi kha KHETHEKANYO YA
         C nga n»ila i tevhelaho:

         4.1        KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

                    ZWIRENDO ZWO RANDELWAHO: Fhindulani mbudziso
                    MBILI. TSHIRENDO TSHI SONGO RANDELWAHO:
                    Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         4.2        KHETHEKANYO YA B: NGANEA

                    Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         4.3        KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

                    Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELE KWA PHINDULO                 KHA    KHETHEKANYO             YA    B
         (NGANEA) NA YA C (¶IRAMA).

         5.1        Fhindulani mbudziso idzi ndapfu na pfufhi u bva kha nganea na
                    µirama zwe na funzwa.

         5.2        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
                    NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na
                    fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela
                    u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali
                    na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C, ni
                    fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B.

         5.3        Mutevhe wa u sedzulusa u µo ni thusa.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       3                               DBE/·ara 2012
                                         NSC

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

         6.1        Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhurendi ndi
                    maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300.

         6.2        Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha nganea na kha
                    µirama ndi maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450.

         6.3        Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso pfufhi kha vhu tshimbilelane
                    na maraga dzo ½ekedzwaho.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na
         i¿we nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo sa zwe mbudziso dza nomboriswa
         zwone kha bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

11.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A: minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B: minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C: minetse ya 55

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2    4                              DBE/·ara 2012
                                      NSC

ZWI RE NGOMU

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE NA DZIºWE.
             NOMBORO                       MBUDZISO          MARAGA
1. Vhaswa vha Afurika Tshipembe        Mbudziso ndapfu          10
                                     KANA
2. Nyimbo dza vhana vha zwihole        Mbudziso pfufhi          10
   na mabofu vha Letaba na Siloe
                                     KANA
3. Vhungoho na vivho                   Mbudziso pfufhi          10
                                     KANA
4. Muvhuso wa ¸ama                     Mbudziso pfufhi          10
                                       NA
Vhurendi vhu songo randelwaho: Fhindulani mbudziso NTHIHI.
5. Nanga ene hu vhe u guma              Mbudziso ndapfu                 10
                                      KANA
6. Nanga ene hu vhe u guma              Mbudziso pfufhi                 10

KHETHEKANYO YA B: NGANEA
Fhindulani mbudziso NTHIHI.*
7. Tshi »o lilwa                       Mbudziso ndapfu                  25
                                      KANA
8. Tshi »o lilwa                       Mbudziso pfufhi                  25
                                      KANA
9. Bulayo ¼o ¾alifhaho                 Mbudziso ndapfu                  25
                                      KANA
10. Bulayo ¼o ¾alifhaho                Mbudziso pfufhi                  25
                                      KANA
11. Mafeladambwa                       Mbudziso ndapfu                  25
                                      KANA
12. Mafeladambwa                       Mbudziso pfufhi                  25

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI.*
13. Ha u tsa ndi ha u gonya            Mbudziso ndapfu                  25
                                      KANA
14. Ha u tsa ndi ha u gonya            Mbudziso pfufhi                  25
                                      KANA
15. Milomo ya ½ukala                   Mbudziso ndapfu                  25
                                      KANA
16. Milomo ya ½ukala                   Mbudziso pfufhi                  25

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
                   NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       5                              DBE/·ara 2012
                                         NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso dzo¾he nga u vhea luswayo kha uyu
mutevhe wa u sedzulusa:

       KHETHEKANYO                    MBUDZISO   TSHIVHALO TSHA
                                                 MBUDZISO TSHO                 X
                                                     TEAHO
A: Vhurendi
                                 1–4             2
   (Tshirendo tsho randelwaho)
A: Vhurendi
   (Tshirendo tshi songo         5–6             1
   gudelwaho)
B: Nganea
   (Mbudziso ndapfu kana         7–12            1
   mbudziso pfufhi)
C: ¶irama
   (Mbudziso ndapfu kana        13–16            1
   mbudziso pfufhi)
*PFESESANI:      Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
                 NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         6                            DBE/·ara 2012
                                           NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO 1 (MBUDZISO NDAPFU)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo
vhudziswaho.

Vhaswa vha Afurika Tshipembe – L Ndlovu

1        Sedzani Afurika Tshipembe ¼iswa ¼i si na mangai,
2        Kandani nga ½ayo dzi si na mapeta.
3        Milomo a yo ngo tsha hungwa nga nnzi dza mulayo
4        Ambani o ¾ambaho, a si na maphinde na mavhende vhutshiloni.
5        Vhuinwi ha½u nga vhu bvuke
6        Vhu bvuke ni khane sa ½amana.
7        Thanga dza½u dzi thathabe vhunga dza luanakha,
8        Ma¾o malapfu nga a dzhene gomeleloni ¼a vhuvhoni
9        Manovho a na rama ni si zwi ambare.
10       Ambarani lukuna ni funge µenzhe kha Afurika Tshipembe ¼iswa
11       Afurika Tshipembe ¼iswa ¼i ¾onga nga maµadzwane a¼o,
12       Maµadzwane a ambare nguwane ya ¼ino,
13       I sa nge muhala ningoni ya kholomo
14       Kana tshi¿ina tsha musuku ningoni ya nguluvhe.

Sengulusani n»ila ine kunangele kwa maipfi kwa ¾u¾uwedza ¾halutshedzo ya
tshirendo itshi.                                                                             [10]

                                          KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        7                                 DBE/·ara 2012
                                          NSC

MBUDZISO 2 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

Nyimbo dza vhana vha zwihole na mabofu vha Letaba na Siloe – NA Milubi na vha¿we

1        Ndo ni thetshelesa mi¿waha ya fumi
2        Mi¿waha ya fumi ndo tshila lwa vhu¾ungu
3        Ndi tshi lila u fha¾a murango wa ipfi
4        Une wa vha tshi¾anga tsha vhuhole ha½u.
5        Nyimbo dza½u dzi dzikusa vhupfi hanga
6        Nda tikimela tshikhalani tsha vhuhwi
7        Hone shondoni ¼a maipfi a vhurendi
8        Hu hanaho u imba khuwa ya vhu¾ungu.

9        Mbilu yanga i ¾udza i sa fhidzi
10       I tshi humbula vhuhole ha½u
11       Ma¾o anga a pofula ndo ruµa
12       Musi ndi tshi humbula vhupofu ha½u.
13       Maipfi a½u o ¾amba lwa u ¾amba
14       O ni rengulula kha vhuhole na vhupofu
15       Ho dzidzivhadzaho mimuya ya½u
16       Na vho vhalwa-vho na vhavhuya.
17       ¹anganedzani mpho ye na swiswiwa
18       We a vhumba zwo¾he zwivhumbwa
19       Ha nga tendi na khathihi
20       Ni tshi dzula ni kha vhupuli ha vhuhole na vhupofu.

2.1      Topolani mutaladzi/vese ine ya amba uri murendi vhurendi he a vhu thoma
         vhu µo vha na thuso kha vhaholefhali. Tikedzani phindulo ya½u.                          (2)

2.2      ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho kha ndima/
         tshi¾anza 2?                                                                            (2)

2.3      Ndi figaraµe ya muambo ye murendi a i shumisa kha vese 6, nahone o i
         shumisela u bveledza muhumbulo ufhio?                                                   (2)

2.4      Vhuµipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                                   (2)

2.5      Murendi u vhona vhaholefhali avha a fhiruludza kha vhuholefhali havho.
         ¹anµavhudzani fhungo i¼i.                                                               (2)
                                                                                                 [10]

                                        KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       8                                DBE/·ara 2012
                                         NSC

MBUDZISO 3 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

Vhungoho na vivho – TT Mudau

1        Vhungoho na vivho ndi tshimange na mbevha,
2        Nge zwo¾he mulilo zwi si okelane.
3        Vivhi ndi vhulaµa, vhungoho ha amba ¼a revha,
4        Naho tshadzo mboho idzi mbili hu u buµulana.

5        Mutshilitshili wa vivho ndi vhutsilu,
6        Ngeno vhungoho vhu tshi phukhula nga nµivho.
7        Tsha vivho ndi u gungula na u fara nga mbilu,
8        Ngeno vhungoho vhu tshi ¼i haµa sa khwivho.

9        Mudzia-u-vhivha-ho¾he ndi mu¼ambilu,
10       Iwe demokirasi
11       Nge na wa mu¿we mukovhe zwo khakhea.
12       Tshidini ndi u tama vhu¾ali ngeno wo bebwa u tsilu,
13       Wa hangwa uri zwi ¾oµwaho nga vhungoho zwi a phethea.

14       Vhungoho ndi tshiphiri tsho vhumbaho muthu na shango,
15       U vhu hanedza ndi hone u shaya nzhele,
16       Nge hone vhu½e vhu sa shavhe mivhango,
17       Vhunga kha hone vhu si na ndele.

18       Thi mangali na iwe a hanedzaho zwine nda amba,
19       Vhunga tshira tshau ndi hone vhutsilu.
20       Vhangaho iwe ndi vhone vhe vha anda.
21       Thetshelesa u pfe, u litshe u ¼a mbilu.

3.1      Topolani vese/mutaladzi une wa amba uri vhungoho na vivho ndi zwithu
         zwivhili zwi sa an»ani.                                                               (2)

3.2      ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho kha ndima 1.                          (2)

3.3      Ndi figara-µe ya muambo yo shumiswaho kha vese/mutaladzi 14 nahone
         murendi u khou ¾oµa u ri vhudza zwifhio ngayo?                                        (2)

3.4      Vhuµipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Khwa¾hisedzani.                    (2)

3.5      Murendi u vhona vhungoho na vivho nga nµila yawe. I ¾anµavhudzeni.                    (2)
                                                                                               [10]

                                       KANA
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         9                              DBE/·ara 2012
                                           NSC

MBUDZISO 4 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

Muvhuso wa ¸ama – NA Milubi na vha¿we

1        Muvhuso wa ½ama
2        U kuku¾a vhawo sa ndungula
3        Vha vho mangala vho no vha nnµa mu¾avhani
4        Sa khovhe vha tshi khou ratha-ratha nga mutshila
5        Vha tshi lilela u vhuedzedzwa maµini.

6        Yawee! Ndi ngani hoyu muvhuso wa ½ama hoyu
7        U tshi fhuredza wa kuku¾a vha maµana na maµana
8        Ngeno muvhuso u µaho
9        Sa vhulungu ha maµi
10       U tshi dobedza vha si gathi.

11       Yawee! Elelwani nandi
12       Uri musuku a u wanali nnµa luvhalani
13       U rola musuku
14       Zwi ¾oµa yone ngolovane
15       I no tsa fhasi

16       Yo tsa fhasi-fhasi
17       Ya rola ya vhuisa musuku
18       Thwavhaµi vhukuma.

4.1      Topolani vese/mutaladzi u ne wa amba uri muvhuso wa ½ama wo fara
         vhathu vhanzhi vhukuma.                                                               (2)

4.2      Muhumbulo muhulwane une ra u wana kha ndima 1 ndi ufhio?                              (2)

4.3      Ndi figara-µe ya muambo yo shumiswaho kha vese/mutaladzi 4? Nahone
         murendi u ¾oµa u bveledza muhumbulo ufhio ngayo?                                      (2)

4.4      Vhuµipfi ha murendi ndi vhufhio kha tshirendo itshi? Tikedzani.                       (2)

4.5      Murendi u vhona muvhuso wa ½ama nga n»ila yawe. ¹anµavhudzani.                        (2)
                                                                                               [10]

                                      NA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       10                                   DBE/·ara 2012
                                         NSC

VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha MBILI dzo vhudziswaho.

MBUDZISO 5 (MBUDZISO NDAPFU)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso yo
»isendekaho khatsho.

Nanga ene hu vhe u guma – TR Ratshiṱanga

1        U tshi ṱoḓa mufunwa dzula u humbule,
2        U range u ḓivha uri zwa lufuno a si mutambo.
3        Vha u khakhisaho u sedze u fhumule.
4        Nge na iwe muṋe nḓivho yau ndi khulu kha ya vhuṱambo.

5        O u tswaho ngelelo yau ngavhe e muvhuya,
6        E o nakaho luhulusa mbiluni yau,
7        A sandaho mishumo mivhi, a khoḓa zwivhuya.
8        A sa fhaṱe na iwe nge a emula danga ḽau.

9        Ngavhe uḽa we lunako lu sa mu ite phuli ya tshivhi,
10       Vhunga onoyo u ḓikukumusela uri shango ḽo mu lindela.
11       Naho wa ḓiita muḓivhi, vhuvhi hawe a u nga vhu thivhi,
12       Ngeno kha zwoṱhe a tshi ḓiita ndele.

13       Shango ndi ḽa vhanzhi, ngeno muḓi u wa vhavhili.
14       Ane wa fhaṱa nae ndi uyo a imaho na iwe,
15       Ane naho e na vhabebi a ḓivha uri wavho ndi wa vhavhili.
16       Wawe u na lwalo luhura, nge u wawe na iwe.

17       Wana onoyo u vhe wo wana shaka-shaka,
18       Ḽine u sa ḓo ḽa mbilu kana u fhaṱulula.
19       Tshifhaṱo tsha basha ḽivhuya tshone a tshi na mavhaka.
20       Wana ḽenelo u thivhele vhukhakhi ha u anulula.

¹alutshedzani n»ila ine mitaladzi ya ¾u¾uwedza ngayo ¾halutshedzo ya tshirendo
itshi.                                                                                             [10]

                                       KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                                 DBE/·ara 2012
                                           NSC

MBUDZISO 6 (MBUDZISO PFUFHI)

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

Nanga ene hu vhe u guma – TR Ratshiṱanga

1        U tshi ṱoḓa mufunwa dzula u humbule,
2        U range u ḓivha uri zwa lufuno a si mutambo.
3        Vha u khakhisaho u sedze u fhumule.
4        Nge na iwe muṋe nḓivho yau ndi khulu kha ya vhuṱambo.

5        O u tswaho ngelelo yaunga vhe e muvhuya,
6        E o nakaho luhulusa mbiluni yau,
7        A sandaho mishumo mivhi, a khoḓa zwivhuya.
8        A sa fhaṱe na iwe nge a emula danga ḽau.

9        Nga vhe uḽa we lunako lu sa mu ite phuli ya tshivhi,
10       Vhunga onoyo u ḓikukumusela uri shango ḽo mu lindela.
11       Naho wa ḓiita muḓivhi, vhuvhi hawe a u nga vhu thivhi,
12       Ngeno kha zwoṱhe a tshi ḓiita ndele.

13       Shango ndi ḽa vhanzhi, ngeno muḓi u wa vhavhili.
14       Ane wa fhaṱa nae ndi uyo a imaho na iwe,
15       Ane naho e na vhabebi a ḓivha uri wavho ndi wa vhavhili.
16       Wawe u na lwalo luhura, nge u wawe na iwe.

17       Wana onoyo u vhe wo wana shaka-shaka,
18       Ḽine u sa ḓo ḽa mbilu kana u fhaṱulula.
19       Tshifhaṱo tsha basha ḽivhuya tshone a tshi na mavhaka.
20       Wana ḽenelo u thivhele vhukhakhi ha u anulula.

6.1      Ndi nnyi uyo ane ha pfi nanga ene hu vhe u guma? Tikedzani.                               (2)

6.2      Bulani zwithu zwivhili zwine muthu uyo a tea u vha e zwone.                               (2)

6.3      Ndi thikho/ṱhoḓea/tshiga-ḓe tsha vhurendi tsho shumiswaho kha vese 11
         nahone murendi o tshi shumisa u bveledza muhumbulo ufhio?                                 (2)

6.4      Ni guda mini tshirendoni itshi?                                                           (2)

6.5      Ni a imana na zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi. Tikedzani.                     (2)
                                                                                                   [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                             30

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      12                                DBE/·ara 2012
                                        NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi.

MBUDZISO 7 (MBUDZISO NDAPFU)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

Sengulusani ni tshi sumbedza kubveledzelwe kwa muanewa dendele nganeani iyi.                   [25]

                                       KANA

MBUDZISO 8 (MBUDZISO PFUFHI)

TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

Amen! Khumbelo yanga kha vhakhethwa vha Mudzimu ndi ya dzithabelo. Ndi
humbela uri vha tshi ya magonani vha si nkhangwe. Arali zwi tshi konadzea kha vha
ri zwenezwi vha tshi nthabelisa, vha tou bula na dzina ¼anga. N½e ndi wa ha
¸e¾hulwe; dzina ¼anga ndi Dzhalagoma. Vho-Luvhone havha vhe vha vha vhe
mudededzi, vho mama vha siela n½e. Nahone ndi mu¿we wa vhathu vhe ra vha ri
tshi khou ita hovhu vhugevhenga navho. Amen! Ndi Dzhalagoma ane e u ralo ha
vuwa mifhululu na Amen dzi sa fheli. Zwo ri u ralo a ya a dzula.

¶uvha he¼i ¼ine Dzhalagoma a khou ½ea vhu¾anzi nga¼o ho vha hu na vha tshi¾itshi
tsha radio vhe vha µa u theipha mulaedza une wa µo ½eiwa, u pfa uri vhathetshelesi
vha tshi¾itshi tshenetsho vha µo kona-ha u pfa uri mulaedza wa µuvha i¼o ndi wa
tshivhidzo tshifhio, nahone u khou vha gudisa zwifhio.

Vhenevho vhathu vha radio vho mbo µi takalela vhu¾anzi ha hoyu Dzhalagoma; ha
vho swika hune vha vhu longa kha theiphi dzavho. Hezwi zwo ita uri musi vhu¾anzi
ha Dzhalagoma vhu tshi hashiwa muyani, shango ¼o¾he ¼i bvume, nahone ¼i ¾avhe
mukosi wa uri zwigevhenga izwo nga zwi farwe.

Mu¾a wa ha Luvhone ¸e¾hulwe, khonani dzo¾he dza Dzhalagoma khathihi na
vho¾he vhe Dzhalagoma a ambulula, vho mbo µi vhoxwa vha poswa dzhele.

Dzhalagoma ½amusi ndi ¾hanzi ya muvhuso, nahone o no vha ¿wana wa Mudzimu.
Hune wa mu wana hone u µi mu vhona o fara kubege kutshena ku dzulaho na
Bivhili ngomu. Ha nga vha hu dzikhonani dzawe, na vho¾he vhe vha farelwa
vhugevhenga na vhuvhava hohu, na zwino ri tshi khou amba, vha kha µi vha dzhele.
Maµuvha manzhi ane vha tea u senga ngao, u µi pfa hu tshi pfi o fhiriselwa phanµa
sa izwi hu tshi kha µi itwa dzi¿we ¾hoµisiso.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       13                               DBE/·ara 2012
                                         NSC

Naho zwigevhenga hezwi zwo no vha na muimeleli wazwo siani ¼a mulayo, zwi tou
nga zwauri zwi wanale zwi si na mulandu, ndi mafhungo ane a µo konµa vhukuma.
Kha vha ri muthu a litshe u ambesa nga ha u bva na u sa bva ha havha vhathu;
zwinzhi zwi µo pfala zwenezwo µuvha ¼a tsengo. Fhedzi-ha, vho¾he havha vho
farwaho, u µi pfa vha tshi µi ri ngavhe Dzhalagoma a si bulule, ndi musi ½amusi vha
tshi µo vha vha siho vhulaµani vhungafha.

Ee, i¾ali mulifho wa mmbwa hu yone ¾hoho yayo. Mulayo ndi wone une wa µo
shuma.

8.1      Mafhungo aya a khou bvelela nga µuvha ¼e ha vha hu na mini nahone
         muhumbulo wa Dzhalagoma na khonani dzawe vha tshi µa afho fhethu wo
         vha u ufhio?                                                                          (2)

8.2      Ndi tshini tsho itisaho uri Dzhalagoma a µiwane e kha nyimele iyo ye na
         vhala mafhungoni ayo?                                                                 (2)

8.3      Nga nnµa ha u vha murathu na mukomana ndi vhufhio vhushaka vhune ha
         vha hone vhukati ha Dzhalagoma na Vho-Luvhone? Ṱanḓavhudzani.                         (2)

8.4      Zwa u µidzhenisa kha vhugevhenga zwo fhedza zwo bveledza zwifhio kha
         mu¾a wa ha ¸e¾hulwe?                                                                  (2)

8.5      Phambano ine ya vha hone vhukati ha Vho-Eme¼i na Dzhalagoma zwi tshi
         ya kha tshiṱuṱuwedzi tsha u µidzhenisa kha vhugevhenga ndi ifhio?                     (2)

8.6      ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisela
         vhathuni nganeani iyi?                                                                (2)

8.7      Ndi tshini tsho itisaho Vho-Luvhone uri vha ṱutshele mushumo wavho wa
         vhudededzi?                                                                           (2)

8.8      Zwine Vho-Luvhone vha ita buguni iyi zwi bvukulula hani mvumbo yavho?                 (3)

8.9      Nangani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho afho fhasi:

         Mulilo wa mbava a u o rwi, murero uyu u kwamesa:

         A   Luambo
         B   Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i
         C   Dzhalagoma na khonani dzawe
         D   A na C                                                                            (1)

8.10     Ndivho ya mu¿wali ya u ita uri Dzhalagoma a µiwane o dzhena kerekeni
         ndi ifhio?                                                                            (2)
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       14                                DBE/·ara 2012
                                         NSC

8.11     Kutshilele kwa Vho-Eme¼i ni vhona ku tshi ¾anganedzea na afha buguni iyi?              (2)

8.12     Ḽifurase ḽo swifhadzwaho na u talelwa mafhungoni aya e na vhala ḽi kwama
         hani kupfesesele kwaṋu kwa mafhungo a nganea iyi?                                      (3)
                                                                                                [25]

                                        KANA

MBUDZISO 9 (MBUDZISO NDAPFU)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

Sengulusani ni tshi sumbedza kubveledzelwe kwa muanewa dendele nganeani iyi.                    [25]

                                        KANA

MBUDZISO 10 (MBUDZISO PFUFHI)

BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

Zwino ha µa-ha tshifhinga tsha uri hu takuswe vhothovhela Mphaga vha zwe zwe
vhathu vha kuvhanganela zwone uyo musi. Musi vha tshi takuwa mifhululu ye woo!
Tshikona tsha ri luthihi mvee! Vho-Mphaga vho livhuwa na u resha vhathu vho¾he
vho µaho.

Zwenezwi gogo ¼i kha µi vha ¼o thetshelesa vha ri kha¼o, 'Muthu a ambaraho nguvho
ntswu dza mavhiµani u amba na u ita zwa mavhiµani. N½e ½amusi ni tshi vhona
ndo ambara hoyu mukumba wa nngwe we nda dzheniswa nawo vhuhosini ndo
fanelwa nga u amba mafhungo a vhuhosi na zwa shango. Vha hashu mashaka, ni
fhano ¾ha¿we no µa u ¾oµou pfa mafhungo a mufhirifhiri wa Dovhoni. Vha¿we-vho
vho µa u ¼a na u vhona tshikona.'

Vha amba vha ombedzela uri mafhungo eneo o vha zwitshele nahone o itwa nga
vhalu¾anyi. Arali hu vhathu vha µidzulele vho takala. Vha tshi isa phanµa vha ri,
'Arali a mafhungo a tshikolo na kiliniki zwi re Dovhoni ndi µo zwi thusedza.
Tshikolo tshone ndi funa tshi tshi vha sibadela tshihulu.' Mifhululu ya vhakegulu ye
ri woo! Vhanna vho¾he vha tou vhanda zwanµa. Vho-Mphaga, 'Zwa muvhango
Dovhoni zwo itwa nga vhalu¾anyi. Huno munna ane a ita mishumo mivhi u vha na
phungo mmbi, na zwivhuya zwawe zwi a fhungudzea. U nga munna a µifha¾aho nga
mazuwo, vhahura vhawe vha a mu thutha vha mu pwashekanya. Zwo nakaho ndi
musi muthu a tshi zuwiwa a fha¾iwa nga vhahura vhawe. Nga mini? Ngauri a vha
tsha µo mu thutha sa izwi vhe vhone vho mu fha¾aho nga mazuwo avho.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     15                               DBE/·ara 2012
                                       NSC

Onoyo munna wa mazuwo a tshi wa a hu na ane a nga mu vusa. U nga tshauka tsha
thavha khulu tshine tsho wa tshi si tsha humela murahu.'

Vhanzhi vhe vha vha vha saathu u pfa vhothovhele vha tshi zwa vha kanuka
kuambele kwavho vha lindela zwi no µo zwiwa nga murahu. Vho-Mphaga,
'Mufhirifhiri wa Dovhoni wo itwa nga vhanna vha vhutshivha na vhubva. N½e
Mphaga ndi ri: Vhubva vhu na vhasadzi vha½a vha vhafunwa vhahulu.

'Madzina a vhenevho vhasadzi ndi Madakalo, Maseo, na Makwali, na
Makwakwalala. Vhana vha hone ndi vhanzhi nahone vho¾he ndi vhavhulahi
vhahulu. Ma¿we a madzina a vhana vha hone ndi: Zwitshele, vuvu, vivho, vengo,
vhutshivha, gonyololo, mbiti na nndwa. Hu na vhanna vha½a vhane nda µo vha
vhidza vha µa vha ima hafha kha khulu½oni vha wana malamba a mishumo yavho.'
·ene¼o fhungo ¼o ita uri vhathu vhanzhi vha thetshelese vha tshi vho thoma u
µuµumela u itela u vhona uri vhathu avho vha nga vha vhonnyi?

10.1     Ndi shango ¼ifhio ¼e Vho-Mphaga vha vha vhe khosi kha¼o nahone
         muhumbulo muhulwane wa u kuvhanganya vhathu musanda uyo zwino wo
         vha ufhio?                                                                          (2)

10.2     Ndi tshini tshe tsha ita uri Vho-Mphaga vha vhidze na mapholisa kha
         guvhangano i¼i?                                                                     (2)

10.3     Vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mphaga ndi
         vhufhio? Ṱanḓavhudzani.                                                             (2)

10.4     Zwitshele zwe zwa itwa nga Vho-Mamidze na khonani dzavho zwo
         bveledza zwifhio nganeani iyi?                                                      (2)

10.5     Ho vha na tshanduko-µe kha shango ¼a Dovhoni ro sedza Vho-Lugisani vha
         sa athu vha mukoma na nga murahu ha musi vho no vhewa vhukoma?                      (2)

10.6     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisela
         vhavhali nganeani iyi?                                                              (2)

10.7      Tsho ¾u¾uwedzaho Vho-Mamidze na khonani dzavho uri vha ite bulayo ¼o
         ¾alifhaho ndi mini?                                                                 (2)

10.8     Zwine Vho-Mamidze vha tshilisa zwone buguni iyi ni vhona zwi tshi
         bvukulula hani mvumbo yavho?                                                        (3)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        16                               DBE/·ara 2012
                                          NSC

10.9     Nangani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½ewaho.

         Ma¿walo a bvaho muvhusoni o livhaho kha Vho-Mamidze na vhamusanda
         Vho-Mukhotho a amba zwi tevhelaho:

         A u pandelwa shangoni vha ¾uwa vha si na tshithu.
         B nga nnµa ha u pandelwa shangoni vha fanela u bva vhufunzini na
           vhuhosini.
         C u pandelwa shangoni na mashaka avho o¾he.
         D u pandelwa shangoni vha dovha vha farwa.                                             (1)

10.10    U ya nga ha muhumbulo waṋu ni vhona unga ndi zwifhio zwe zwa vha zwi
         tshi nga bvelela arali Vho-Lugisani vho vha vha songo imelela ngoho hu tshi
         sengisiwa milandu khoroni Mphagane?                                                    (2)

10.11    Kutshilele kwa Vho-Lugisani ni vhona ku tshi ¾anganedzea naa? Ṱikedzani.               (2)

10.12    ·ifurase ¼o swifhadzwaho na u talelwa mafhungoni aya e na vhala ḽi kwama
         hani kupfesesele kwa½u kwa mafhungo a nganea iyi?                                      (3)
                                                                                                [25]

                                        KANA

MBUDZISO 11 (MBUDZISO NDAPFU)

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

Sengulusani ni tshi sumbedza kubveledzelwe kwa muanewa dendele nganeani iyi.                    [25]

                                        KANA

MBUDZISO 12 (MBUDZISO PFUFHI)

MAFELADAMBWA – NE Sigogo

Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho
khao.

·i¿we »uvha Tshimangadzo a tshi vhuya tshikoloni a dzhena o tou sinyuwa
vhukuma. A tshi dzhena afha hayani, o wana mme awe vho dzula ngomu n»uni.
Vha khou endela u ita zwa u »irungela zwithu zwavho. Ene o ri u dzhena n»uni a
mbo »i fhirela kamarani yawe he a »iposa mmbeteni e tshovho! Khuvha a tshi fhira
afha he mme awe vha dzula hone o fhira na u amba kana u vha lumelisa zwaho a
songo hu ita.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                                 DBE/·ara 2012
                                           NSC

'Ai! Tshimangadzo ¿wananga, mulandu ndi mini ni tshi pfuka sa ni no nga a no ngo
vhona muthu? Ho tou tshinyala mini ½amusi? No dinwa nga nnyi?
'A hu na,' Ndi ene Tshimangadzo.

'Ni a zwifha ¿wananga, n½e ni khou ri inwi a thi ni »ivhi-shu? Ipfi ¼a½u arali ¼o
takala ¼i a pfala, zwino ½amusi ipfi a ¼o ngo thanya. Musi no takala ndi tou ni vhona
na musi ni tshe kule. Zwino kuambele kwa½u a ku khou n¾anzwa lini. ºwananga,
i»ani ni mmbudze zwo ni dinaho. Ngoho ½amusi ni khou sokou sinyuwa, a ni »ivhi
zwauri ndo ri u vhona makole haya nda mbo »i tou ni bikela dombolo nda ni itela
na swobo ya marambo. Ngavhe ni tshi »ivha uri ndi ni funa hani ¿wananga, no vha
ni sa nga »o lenga u mmbudza zwine zwa khou ni dina.'

Tshimangadzo ha ngo tendela mme awe uri hu na zwo mu dinaho lini. Mme vha
tshi vho pfa a tshi ri ¼ene¼o dombolo ¼ine vha ¼i µivha a tshi ¼i funesa ha khou ¼a, vha
mbo µi tou takuwa vha ya henengei kamarani hune a khou amba e hone. Vha tshi
khou µi mu vhudzisa vha tshi ya phanµa, a mbo µi ¾hukhula tshililo tshihulu. Vho-
Maemu vho mu kwengweledza vha sokou vhuya vha amba zwino na zwi¼a vha tshi ri
mbilu yawe i we uri a kone u toolola zwine zwa khou mu dina. Nangoho nga
murahu o vhuya a fhumula a kona u toolola.

'Mmawe mafhungo ane nda khou lilela one a si anga lini,' a tshi ralo u khou
fekemula.
'Zwino a si a½u ¿wananga, ni khou lilela mini ngauri a si a½u?'
'Ndi khou lila ngauri a kwama vhone mmawe.'
'ºwananga, a thi ri muthu ndi wa u ambiwa naa?
Vha kale vho amba vha ri tendamudzimu ma¾amba ha ¼i muthu. Inwi ni songo fhela
mbilu.

12.1     Bulani dzina ¼a khotsi a ¿wana we a vhuya a tshi khou lila mafhungoni aya
         e na vhala nahone muhumbulo wa mu¿wali kha u ½ekedza enea mafhungo
         ni vhona u ufhio?                                                                         (2)

12.2     Tshimangadzo o itiswa ngani uri a vhuye a tshi khou lila tshikoloni?                      (2)

12.3     Vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha Vho-Maemu na Vho-Sara ndi
         vhufhio? Ṱanḓavhudzani no µisendeka nga mafhungo e na vhala.                              (2)

12.4     Mafhungo a u pomokana vhuloi o bveledza zwifhio nganeani iyi?                             (2)

12.5     Kutshilele kwa Vho-Maemu na Vho-Sara nganeani iyi ku ita uri vha
         fhambane hani?                                                                            (2)

12.6     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisela
         vhathu nganeani iyi.                                                                      (2)

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        18                               DBE/·ara 2012
                                          NSC

12.7      Tsho itisaho uri Mawela a humbule u fhisedzela Vho-Maemu ndi tshifhio?                (2)

12.8     Zwine Mawela a tshilisa zwone buguni iyi ni vhona zwi tshi bvukulula hani
         mvumbo yawe?                                                                           (3)

12.9     Nangani phindulo ine ya vha yone-yone kha mutevhe u re afha µasi:

         Murero uyu 'Huvhala, malofha a u µodzwa ha fari' afha nganeani u
         kwamesa:

         A Ailwei a tshi ¾havhiwa nga mupfa wa mukavhavhe.
         B Vho-Maemu vha tshi pomokwa vhuloi vhune vha si vhu µivhe.
         C Mawela a tshi farwa nga Vho-·ialama a tshi khou ¾oµou fhisedzela
           muµi.
         D A na B                                                                               (1)

12.10    U ya nga ha muhumbulo waṋu ni vhona unga ndi zwifhio zwe zwa vha zwi
         tshi nga bvelela arali Mawela o vha a songo fariwa musi a tshi ṱoḓa u fhisa
         muḓi wa Vho-Ḽialama?                                                                   (2)

12.11    Zwiito zwa Vho-Ma¾odzi ni vhona zwi tshi ¾anganedzea? Tikedzani.                       (2)

12.12    Ḽifurase i¼i 'Tendamudzimu ma¾amba' ha ¼i muthu' ¼i ni thusa hani u pfesesa
         mafhungo aya e na vhala buguni.                                                        (3)
                                                                                                [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                          25

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi.

MBUDZISO 13 (MBUDZISO NDAPFU)

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi

NA ZWONE ZWI A DINA – LL Mafenya

Sengulusani ni tshi sumbedza uri zwiito zwa Marubini zwo thusedza hani kha u
bveledza thero µiramani iyi.                                                                    [25]

                                  KANA

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         19                                DBE/·ara 2012
                                           NSC

MBUDZISO 14 (MBUDZISO PFUFHI)

HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi

RALUTANDA – NA Milubi

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

Sofi:        A u vhoni-ha. Ho dzhena Ralutanda munna wa lufuno lwa lutanda. Hu
             si tshidakwa hetshi¼a tshi no ¾oµou tshinyadzela muthu tshifhinga.

Ralutanda: Tshidakwa tsha½u tsho mmbulahisa phepho ni a µivha. Idzanu pfa uri
           muvhili wanga u khou rothola hani nga phepho.

Sofi:        Hafhu ndo tou fa u thatha. Ho vha hu tshi vho pfi a thi ¾uwi, ndi ¾oµou
             vhona hoyu muthu a no khou ni pengisa. Khavhe ndi si tou pandela ndi
             musi vha tshi µo vha vho omela goloini.

Ralutanda: (Vha fara Vho-Sofi vha vha khisa) Ndi ni funela u vha na muhumbulo
           wo thanyaho.

Sofi:        Atsina vhone vha mpfunela muhumbulo wo thanyaho fhedzi.

Ralutanda: Ndi ni funela zwo¾he.

Sofi:        Zwo¾he na mini?

Ralutanda: (Vha khisa Vho-Sofi vha tou vha omelela) Zwo¾he na mini na mini.

Sofi:        Mini ya mini?

Ralutanda: Mini ya musi ri lufunoni ngaurali ri tshi khou ralo u isana lufherani lwa
           ngomu ngomu.

Sofi:        N½e a thi ¾oµi zwa lufherani lwa ngomu ngomu vhananga vha tshee vho
             dzula.

Ralutanda: Hafhu na nga maµuvha ri tshi µi ya ngeno vhone vho µi dzula zwavho.

Sofi:        (Vha tshi litshedzana) Hoo! Kha vha ri ndi ye ndi vha vulele thivii uri
             musi i tshi khou vha itela phosho, phosho ya thivii yashu vha si i pfe.
             (Vha a ya vha funga thivii, vha vhuya vha thoma u µitonda nga lufuno
             lwavho).

Ralutanda: (Vho sedza Sofi ma¾oni) Sofi, hone khezwi ndi songo thoma nga u
           ¾angana na inwi vhutshiloni. Ndo ¾anganywa na Sara, ¼i¿we fola-vho
           he¼i ¼i si na mukango.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       20                                DBE/·ara 2012
                                         NSC

Ralutanda:    Vho ¾anganywa nga nnyi?

Sofi:         Ro ¾anganywa nga o ri ¾anganyaho. Vhe o ri ¾anganyaho ha khakhi
              Fhedzi tshine nda µivha ndi tsha uri ndo thoma nga veine i sa µifhi. I
              µifhaho ndi sala ndi tshi ¾angana nayo zwino.

Ralutanda:    Vha amba uri ndi waini i µifhaho?

14.1     Ndi ngafhi huṅwe he Vho-Ralutanda vha vha vha tshi ¾angana hone na
         Vho-Sofi nahone ndi ngani vho vha vha tshi ṱangana afho fhethu?                        (2)

14.2     Ndi ngani Vho-Sofi vho vha vha tshi funa vhanna nga vhavhili?                          (2)

14.3     Vho-Ralutanda na ṱhohoyatshikolo Vho-Fhelani vha ṱanganelana ngafhi?                   (2)

14.4     Mafhungo a Vho-Ralutanda a u funana na Vho-Sofi o bveledza zwifhio
         µiramani iyi?                                                                          (2)

14.5     Kutshilele Kwa Vho-Sofi na Vho-Sara ku fhambana hani µiramani iyi?                     (2)

14.6     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisela
         vhavhali µiramani iyi.                                                                 (3)

14.7     ¶irama iyi i bvukulula hani zwine mu¿wali a tenda khazwo ri tshi sedza
         ndeme ya zwa matshilisano shangoni?                                                    (2)

14.8      Vho-Sara vho bveledzwa sa muthu-ḓe?                                                   (2)

14.9     Nangani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho afho fhasi:

         Vho-Ralutanda vha paka goloi yavho ha muhura ngauri:

         A   Vha shavha u vhonwa nga vhathu.
         B   Vha shavha u wanedzwa nga Fhelani.
         C   Vha ¾honifha mufumakadzi wawe.
         D   Vha ofha vhana vha Vho-Sofi.                                                       (1)

14.10    Zwiito zwa Vho-Ralutanda zwa u vhulaha mufumakadzi zwo vha na
         masiandaitwa afhio?                                                                    (2)

14.11    Zwiito zwa Vho-Ralutanda ni vhona zwi tshi ¾anganedzea? Tikedzani.                     (2)

14.12    Ni a ima na tsheo yo dzhiwaho nga Vho-Muthathi vha inshuwarentsi na
         malugana na mbilo ye ya vha i tshi ¾oµou u itwa nga Vho-Ralutanda?
         Tikedzani.                                                                             (3)
                                                                                                [25]

                                        KANA
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        21                                DBE/·ara 2012
                                          NSC

MBUDZISO 15 (MBUDZISO NDAPFU)

MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe

Sengulusani ni tshi sumbedza uri zwiito zwa Vho-Buku¾a zwo thusedza hani kha u
bveledza thero µiramani iyi.                                                                     [25]

                                        KANA

MBUDZISO 16 (MBUDZISO PFUFHI)

MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

Vho-Ramuntswu:       Ndo livhuwa. Zwiitwana zwa Ntshengedzeni ano maµuvha
                     ngoho a zwi khou vhuya zwa pfesesea na luthihi. A zwi konµi
                     kha Ntshengedzeni uri u wane o eµela ki¼asini ngeno vhadededzi
                     vha tshi µi vha vhukati na u funza. Kana wa ri u tshi mu
                     vhudzisa mbudziso a tou tshenuwa. Khamusi a fhedza nga u
                     amba zwithu zwa thungo-thungo zwi sa elani na zwine zwa khou
                     funziwa. Tshi¿we tshifhinga u tou wana muvhigo u no khou bva
                     kha vha¿we vhana vha tshikolo vha tshi khou ¾alutshedza uri
                     Ntshengedzeni u khou sokou lila e e¾he. Zwino ri½e sa
                     vhadededzi hezwi zwithu a zwi khou ri fara zwavhuµi na luthihi.
                     Ri khou vhona hoyu ¿wana e na thaidzo i sa takuwi.

Vho-Ra¿wedzi:        Ro lingedza nga nµila dzo¾he uri ri pfe thaidzo yawe. Zwo¾he
                     zwi sokou sea zwi tshi ¾anama. Ndi ngazwo vha tshi vhona ro
                     vhuya ra tou vhidza iwe vhabebi vha ¿wana uri ni µivhe zwine
                     ra khou ¾angana nazwo.

Vho-Buku¾a:          Zwino vhoiwe arali ¿wana o tou landula ene mu½e a ri ha na
                     thaidzo, vhoiwe zwi ni vhavha ngafhi?

Vho-Ra¿wedzi:        A si mafhungo a u vhaisala fhethu lini. Sa mudededzi o imelaho
                     vhubebi musi vhana vha fhano tshikoloni, n½e ndi vhona zwo
                     tea u ita ndilomuthathe kha u alusa havha vhana.

Vho-Takalani:        Hafho vha khou amba ngoho vhophirisipala. ºwana ndi washu
                     ro¾he.

Vho-Buku¾a:          Vhathu kha vha litshe u sokou ¾wa vha tshi sudzunganya ¿wana
                     o µiawetshela. Vhoiwe ni khou dinwa ngani arali o awela?

Vho-Takalani:        Hai! Nandi khotsi a Tsumbedzo! Ri nga si ri ¿wana o awela
                     ngeno o eµela ki¼asini. Vha pfa a mafhungo eneyo ane vha khou
                     amba?
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        22                          DBE/·ara 2012
                                          NSC

Vho-Buku¾a:          N½e vhathu kha vha humise zwanµa zwavho kha ¿wananga. Ha
                     lwali hoyu ¿wana! Na luthihi ha lwali! Ndi a zwi µivha n½e!
                     (Vha tshi vhudzisa Ntshengedzeni) Nandi u khou lwala iwe?

Ntshengedzeni:       (O kotamela fhasi) Hai.

16.1     Ndi ngafhi fhethu hune vhaambi vha aya mafhungo vha khou amba vhe
         hone nahone ho vha ho bvelela mini?                                           (2)

16.2     Ndi tshini tsho itisaho uri Ntshengedzeni a µelwe nga muhumbulo wa u
         µivhulaha?                                                                    (2)

16.3     Vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha Tsumbedzo na Ntshengedzeni ndi
         vhufhio?                                                                      (2)

16.4     Mafhungo a Ntshengedzeni a u sa bula tshiphiri tsha zwi mu vhaisaho o
         fhedza o bveledza zwifhio?                                                    (2)

16.5     Vho-Buku¾a na Vho-Ramuntswu vha fhambana ngafhi?                              (2)

16.6     ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a khou ¾oµa u u isa
         vhathuni nga µirama iyi.                                                      (3)

16.7     ¶irama iyi i bvukulula hani zwine mu¿wali a tenda khazwo ri tshi sedza
         ndeme ya zwa matshilisano shangoni?                                           (2)

16.8     Vho-Buku¾a vho bveledzwa sa muthu-µe?                                         (2)

16.9     Nangani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho afho fhasi:

         Vho-Buku¾a vho vha vha tshi dzulela u rwa Tsumbedzo nge:

         A   A vha a tshi vha sola musi vho dzula na mme awe.
         B   A vha a tshi vha nyadza.
         C   Vha vha vha tshi ¾oµa uri a vha vhone sa ndau.
         D   A vha a tshi imelela Ntshengedzeni.                                       (1)

16.10    Zwiito zwa Vho-Buku¾a zwa u tambudza vhana na mufumakadzi zwo vha
         na masiandaitwa afhio?                                                        (2)

16.11    Kutshilele kwa Vho-Buku¾a ni vhona ku tshi ¾anganedzea? Tikedzani.            (2)

16.12    Inwi ni vhona kha¾hulo ye ya ½ewa Vho-Buku¾a nga khothe yo lulama naa?
         Tikedzani.                                                                    (3)
                                                                                       [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                 25
                                                         MARAGAGU¹E:                   80
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2012/2d1d0f98-8cb9-4cb5-b1e7-d3a95336c026) — Tshivenda HL · QP · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2012/5aaeb946-e944-4ddc-93e2-d2434a385796) — Tshivenda HL · QP · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2012/7efe473d-66b9-41c8-8851-dd13f0611e7b) — Tshivenda HL · QP · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
