# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the November 2018, 28 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2018 · tshivenda. Memorandum, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018/c8b7d7e9-3def-4eb3-ab3b-344d370167b1) — QP · 2018 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                       LARA 2018

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 80

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 28.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          2                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI
    Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
    Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho,
     khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
    Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
     vhukoni/ndeme yazwo.
MAGA A U ¹OLA/MAKA
1.    Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
      vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
      mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
      bugu/¼i¿walwa.)
2.    Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO
      YA A, (zwirendo zwo vhonwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza
      u thoma.
3.    Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili
      kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya
      vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole
      phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda a vha o
      fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.
4.    Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
      khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
      vhuvhili.
5.    Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
      tevhedza memorandamu.
6.    Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi
      make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa
      zwone.
7.    Mbudziso ndapfu/dza maanea
      Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho
      tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali
      phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho
      nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise
      rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a
      vhalingiwa.
8.    Mbudziso pfufhi
    Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
    vha songo ½ea nda¾iso.
9. Kha mbudziso dzo vuleaho (open-ended questions), hu songo avhelwa maraga
    kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/
    Khwa¾hisedzo/¹halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana
    zwi avhelwaho maraga.
10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
    MBUNO/KUHUMBULELE                KWAWE.         Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/
    ¹halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho
    maraga.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          3                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO/GUDIWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei:
   o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
   o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1

HU TSHI KOVHIWA IFA – FR Mudau

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Milaedza ndi zwine murendi a tama u tsivhudza kana u vhudza vhavhali nga
tshirendo tshawe. Mitaladzi/Vese dzi vhumbwa nga maipfi ane a bveledza milaedza.
Mulaedza muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala ndi wa u sumbedza
uri arali mu½e wa ndaka a dzula o kovha ndaka yawe nga u tou ¿wala/wi¼i zwi a
thivhela dzipfudzungule mi¾ani.

Mbuno

-   Kha mitaladzi/vese ya 1 na ya 2, murendi u ombedzela uri mu½e wa ndaka u
    fanela u dzula o kovhekanya ndaka yawe a kha µi tshila nga u tou ¿wala/wi¼i hu
    na vhoramilayo nga vhukati.
-   Kha mitaladzi/vese ya 3 na ya 4, murendi u sumbedza ndeme ya µuvha ¼a u
    kovhiwa ha ndaka, na u dzula wo ¿wala uri ndaka i kovhiwe hani nahone nga
    vhonnyi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          4                               DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

-     Kha mitaladzi/vese dza 5, 6, na 7 murendi u sumbedza uri hu tshi kovhiwa ifa
      zwi a ofhisa lune vha¼aifa vha vha vho tshuwa, u sinyutshelana lune vha nga vha
      sa vhulahana, fhedzi murendi u sumbedza uri hezwi zwo¾he zwi nga tshimbila
      zwavhuµi arali mu½e wa ndaka o shumisa vhoramilayo u kovha ndaka yawe.
-     Kha mutaladzi/vese ya 8, murendi u khwa¾hisedza uri ndaka ya sa kovhiwa lwa
      mulayo i nga µisa khakhathi dzine ha nga vha na mabulayo nga vhukati.
-     Kha mitaladzi/vese dza 9, 10, 11 na 12, murendi u sumbedza uri arali ndaka ya
      kovhiwa lwa mulayo a hu nga vhi na mivhango vhunga mu¿we na mu¿we a tshi
      µo vha o wana zwo mu fanelaho u ya nga he mu½e wa ndaka a funa.
-     Mutaladzi/Vese ya 10 i sumbedza uri vhana vha songo tou fhulufhela ifa ¼i
      bvaho kha khotsi, kha vha tou µishumela.
-     Kha mitaladzi/vese ya 13 na ya 14, murendi u sumbedza uri kanzhi mukovhe
      munzhi wa ndaka u ya kha lupedzi vhunga e ene a tshee mu¾uku, nahone phedzi
      dzi a funeswa.

Magumo

Murendi o kona u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala milaedza ya tshirendo
itshi nga u sumbedza uri arali ndaka ya nga kovhiwa lwa mulayo zwi nga fhungudza
dzipfudzungule dzine dza nga vha hone musi hu tshi kovhiwa ifa mi¾ani.                           [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

A SI ENE – LR Ndlovu

2.1       Ndi ¼ifanyisi,√ ngauri hu khou fanyiswa murangaphanµa ane a µo shumela
          vhathu vhone vho dzula sa ¿wana mu¾uku o tou lindelaho u ½usedzwa
          zwi¼iwa.√                                                                              (2)

2.2       Murendi u khou bvisela khagala zwauri a hu na muthu ane a µo bveledza
          shango ¼ashu, mu¿we na mu¿we u tea u tou takutshedza a shumesa ra ita
          mutingati.√√
          [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.]                                                         (2)

2.3       Muhumbulo muhulwane ndi wa uri a hu na murangaphanµa o tewaho nga
          u shumela vhathu vhone vho dzula/Vhathu kha vha ¾utshele vhubva/Muthu
          mu¿we na mu¿we u tea u tou µishumela a litshe u fhiwa zwo¾he o
          dzula/Zwi ri ¾oµa ro¾he uri ri ite mutingati kha u bveledza shango.
          [Maraga MBILI kha muhumbulo muthihi u pfalaho.] √√                                     (2)

2.4       Thouni tshirendoni itshi i bvisela khagala uri murendi ho ngo takala, u
          khou dinwa nga vhathu vhane vha sa ¾oµe u µishumela/vhane vha tenda uri
          vha µo shumelwa nga muvhuso/vharangaphanµa vha shango/murendi u
          khou dinwa nga vhathu vha vhubva, vha sa ¾oµi u µishumela.
          [Maraga 1 ya thouni, na maraga 1 ya thikhedzo.] √√                                     (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          5                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.5      EE/Ndi a tendelana/ima nae.
         - Ngauri ndayotewa ya ¼ino a i haneli vhathu vha tshi µisikela mishumo
           ine nga khayo ha vha na nyaluwo ya ikonomi.
         - U bvelela zwi kha muthu ene mu½e ngauri milayo ya ¼ino shango i
           tendelana na u tikedza vhathu vhane vha takalela u µisa mvelaphanµa
           nga u µisikela mishumo na u vha tendela vha tshi amba thaidzo dzavho.
                                             KANA
         Hai/A thi tendelani/imi nae.
         - Ngauri a si vho¾he vhathu vhane vha kona u µiimisa nga vhone vha½e;
           vhunzhi havho vha ¾oµa thuso na thikhedzo u bva kha vha¿we uri vha
           kone u tshila.
         - Vha¿we vhathu vha a wana thuso kha vharangaphanµa/muvhuso vha
           songo vhuya vha shuma na tshithu.
         [Zwivhili zwi pfalaho.] √√                                                             (2)
                                                                                                [10]

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
NDI DAKALO-ZWILILO – BR Mafhege
3.1      Murendi u khou sumbedza uri vhathu vha takadzwa nga madzanga a
         shango ¼ino vha hangwa u shumela Mudzimu. √√                                           (2)
3.2      Murendi o shumisa figara ya muambo ya ¼imethafore√ a tshi ¾oµa u
         sumbedza uri shangoni vhathu vha kha mu¾a¾isano, a hu na ane a ¾oµa u
         fhirwa.√                                                                               (2)
3.3      Murendi u ¾oµa u ombedzela uri dakalo ¼a vhukuma a ¼i wanali arali vhathu
         vha tshila vho hangwa Mudzimu/Dakalo ¼a vhukuma ¼i bva kha u
         tenda/renda Mudzimu.
         [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.] √√                                                 (2)
3.4      ¹humano kana ndungekanyo i bveledzwaho nga ipfi 'zwino' i ombedzela/
         khwa¾hisedza uri vhathu ri µiphina nga zwine ra vha nazwo nga tshifhinga
         tshenetsho ra vho hangwa uri zwi a fhela matshelo ra vho tambula/Zwa
         ½amusi zwi a fhela, ri tea u tshila ri tshi pulanela/lugisela ¼a matshelo.
         [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.] √√                                                 (2)
3.5      EE/Ndi a ima/tendelana nae.
         - Ngauri vhathu vhane vha tshila vha tshi µiphina nga zwa ¼ino shango
           vha sa humbuli ¼a matshelo vha fhedza vha tshi tambula/Kha zwo¾he kha
           ri rangise Mudzimu phanµa ri litshe u fusha/takadza mivhili yashu.
                                             KANA
         HAI/A thi tendelani nae.
         - Ndi khwi½e u µiphi½a nga zwine wa vha nazwo zwino vhunga zwa
           matshelo hu si na a zwi µivhaho.
         [Mbuno NTHIHI i pfalaho i avhelwa maraga mbili.]√√                                     (2)
                                                                                                [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          6                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu

4.1      Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri vhutshiloni uvhu muthu/vhathu vha
         lwela u wana fhedzi/takalela u µiphina nga zwa shango ¼ino.√√
         [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.]                                                         (2)

4.2      Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri mihumbulo ya vhathu ndi ya
         vhuhovheleli hune vha ¾oµa u swikelela na zwine vha si zwi kone/zwi songo
         vha fanelaho/teaho/zwa madzanga tshifhinga tsho¾he.√√
          [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.]                                                        (2)

4.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri murendi u tama vhathu vha tshi
         ¾utshela u µiphina nga madzanga a shango tshavho hu vhe u lilela u tshidza
         mimuya yavho nga u tenda Mudzimu.√√
         [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.]                                                         (2)

4.4      Murendi ho ngo takala, u khou pfa vhu¾ungu na u dinalea√ musi a tshi
         vhona vhathu vha tshi litsha u renda Mudzimu vha khetha u µiphina nga
         zwa ¼ino shango zwine zwa µo fhedza zwo lozwisa mimuya/vhutshilo
         havho.√
         [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.]                                                          (2)

4.5      EE/Ndi a tendelana nae.
         Ngauri vhunzhi ha vhathu fhano shangoni vha khou µiphina nga zwithu
         zwi fushaho ½ama/madzanga a shango, vha simesa u takadzwa nga miµifho
         lune vha vho hangwa u shumela na u takadza Mudzimu wavho.

                                             KANA

         Hai/A thi tendelani nae.
         Ndi vhona zwi khwi½e u tama zwithu zwavhuµi fhano shangoni wa µiphi½a
         ngazwo vhunga hu si na a µivhaho zwa matshelo.
         [Mbuno NTHIHI i pfadzaho i avhelwa maraga MBILI.]√√                                    (2)
                                                                                                [10]

                                            NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          7                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

VHURENDI  VHU                    SONGO      VHONWAHO/RANDELWAHO                      HA
KHOMBEKHOMBE

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

¹ANZWA MA¹O – RF Ratshi¾anga

5.1      Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri muthu kha sokou sedza, a songo
         µilwela naho vhathu vha re tsini nae vha tshi mu vhambela maano mavhi a
         u mu vhaisa.√√                                                                         (2)

5.2      Figara ya muambo ndi ¼iedzamuthu/¼ifanyamuthu.√ U hulela ha vengo hu
         vho nga u aluwa ha muthu.√                                                             (2)

5.3      Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala ndi wa uri
         muthu musi a tshi vhona vhathu vha tshi mu itela zwo vhifhaho a songo
         dinalea, kha sokou lavhelesa ngauri hu µo swika hune zwa µo fhela a
         hangwa.√√                                                                              (2)

5.4      Murendi u pfa vhu¾ungu,√ nga u vhona zwine vhathu vha tshilisa zwone, sa
         u vhengana, u sa funana, u zwifhelana, u lukelana maano mavhi a u
         vhaisana, na zwi¿we.√                                                                  (2)

5.5      EE/Ndi a ima nae.
         - Ngauri arali vhathu vha tshi u vhenga, vha sa tendelani na ngoho ine wa
           amba, vha tshi u ambela mazwifhi, naho wa lingedza u vha lwisa, a vha
           litshi u zwi ita, zwa vho fhirwa nga u sokou vha litsha, vha µo neta nga
           vho¾he.
         - Ngauri nndwa a i vhuedzi tshithu.
         - Nndwa a si yashu, ndi ya mulamuleli Mudzimu washu.

                                             KANA

         HAI/A thi imi nae.
         - Ngauri vhathu arali wa sa vha sumbedza uri vha khou u vhaisa, a vha
           neti, vha a bvela phanµa na u u vhenga lune hu¿we vha tou nga vha sa u
           vhulaha/vhulahisa.
         - Ndi nga hwelela vho¾he vhane vha tshinya dzina ¼anga.
         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.] √√                                                      (2)
                                                                                                [10]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          8                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLOKU·OO

NGANEA

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Puloto ndi nµila ye mu¿wali wa nganea a lunzhedza ngayo mafhungo awe u bva
mathomoni u swika magumoni. Yone i na zwipiµa zwi½a – mathomo, u bveledza
mafhungo kana nyito i gonyaho, ma¾hakheni na magumo kana thasululo.

Mbuno

Mathomo:

   Vho-Luvhani na Vho-Madilaga ri vha wana vhe na thaidzo ya uri a hu tsha
    ¾oµea ¿wana afha mu¾ani.
   Mashudu mavhi Vho-Luvhani vha µihwala zwi songo lavhelelwa, lune zwa
    sinyusa mukalaha wavho Vho-Madilaga.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          9                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

Nyito i gonyelaho n¾ha:

   Vho-Madilaga na mufumakadzi wavho Vho-Luvhani vha lu¾ana hunzhi nga
    mafhungo a u µihwala havho.
   Vha fhedza nga u beba ¿wana Tshifhiwa e na ¼ino, zwe zwa sinyusa Vho-
    Madilaga na u ½ea samba mu¾a wavho.
   Nga u vhona vha si tsha ¾anganedzea tshitshavhani, Vho-Luvhani vha
    pfulutshela Bulugwane na vhana vhavho.
   Vhe henengei vho lwa nga ½dila dzo¾he uri vhana vhavho khathihi na Tshifhiwa
    vha funzee.

Ma¾hakheni:

   Ma¾hakheni a bugu iyi ri vhona hu tshi vha na madakalo nge Tshifhiwa a phasa
    pfunzo dzawe nga ½aledzi.
    Ri tshee henefha kha ma¾hakheni, Tshifhiwa o µo wana basari u bva kha vha ha
    Mercedez Benz.
   Tshifhiwa o µo ya a gudela vhuinzhiniara ngei shangoni ¼a Germany he a fhedza
    o dzi phasa zwavhuµi.
   Musi o no khunyeledza pfunzo, o fhedza o vhidza vhabebi vhawe vho¾he uri
    vha vhe hone musi a tshi ambara gaweni.
   Izwi zwo takadza vhabebi vhawe vha hangwelana/pfumedzana kha zwo¾he zwe
    vha khakhelana khazwo.

Magumoni a bugu

Ma¾hakheni a nganea iyi he ha vha na madakalo ho vha na ¾hu¾huwedzo ya
magumo nga nµila hei:
  Musi vha tshi vhuya Germany vho µo wana Tshifhiwa o itelwa munyanya
   muhulu wa u mu ¾anganedza.
  Ndi kha wonoyo munyanya he Vho-Madilaga vha humbela pfarelo phanµa ha
   gogo vha tshi µisola zwihulu nge vha si ime na u tikedza ¿wana wavho
   Tshifhiwa na mufumakadzi nga tshifhinga tsha musi vha tshi khou vha ¾oµa.
  Vho-Madilaga vho fhedza vho tenda uri ¿wana wavho Tshifhiwa a si shenga u
   µi fana na vha¿we vhana.
  Thaidzo ya Vho-Luvhani na Tshifhiwa i kwamaho uri Tshifhiwa ndi shenga na
   yone yo tandululea nge vhahura na vhathu vho¾he vha muvhundu uyo, vha vho
   tenda na u pfesesa uri shenga ndi tshipiḓa tsha tsiko, a si u seṅwa lini.
  Mafhungo a bugu o fhela musi Tshifhiwa a tshi livhuwa vhathu vho¾he vhe vha
   ima na mme awe musi vhe kha nyimele i konµaho vhukuma, khathihi na u
   hangwela vhathu vho¾he, hu tshi katelwa na khotsi awe.

Magumo

   Mu¿wali o kona u sumbedza nµila ndunzhendunzhe ya puloto ngauri nyito
    i¿we na i¿we i fha¾a i¿we u bva mathomoni u ya magumoni nga nµila i
    tendiseaho.                                                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         10                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

7.1      Ndi lushaka lwa khuµano ya nga nnµa√ ngauri muvhigo we Vho-Luvhani
         vha vhuya nawo u bva ki¼iniki wa uri vho µihwala wo sinyusa munna wavho
         Vho-Madilaga lwe ha vho vuwa tsemano vhukati havho.√                                   (2)

7.2      Vho-Nicholson vho ¾anwa sa muthu ane a si vhe na vhutendatenda zwi tshi
         kwama sia ¼a vhuholefhali/vho ¾a¿wa sa mubvumbedzwa ane a takalela u
         thusa vhathu, a re na lufuno/a re na nµivho/o funzeaho vhukuma.√√                      (2)

7.3      Mafhungo aya a ¾ana tshipiµa tsha nyito i takuwaho√ ngauri ndi hune ra
         khou pfa thaidzo ya Vho-Luvhani i tshi khou aluwa i tshi livha ma¾hakheni
         hune ra vho pfa vhoradzipfunzo vha tshi vho dzhenelela kha u edzisa uri
         vhathu vha pfesese nga ha tsiko i bveledzaho ma½o a shenga.√                           (2)

7.4      Zwo thusedza ma¾hakheni ngauri Tshifhiwa we vhathu vha vha vha tshi mu
         dzhia e shenga, zwine kha vhathu ¼a vha samba, a vho fhedza o bvelela
         vhutshiloni sa ¿wana mu¿we na mu¿we nge a phasa masi¾asi ya
         vhuinzhiniara zwavhuµi ngei Germany.√√                                                 (2)

7.5      U sengiswa ha milandu khoroni ya Tshandebvu u fana na mulandu wa
         Vho-Madilaga na Vho-Ana zwi bvisela khagala uri ndi fhethu ha mahayani
         kha tshifhinga tsha zwino,√ ngauri kha vhu¾anzi ho ½etshedzwaho ho
         ambiwa nga ha gethe, goloi, giratshi na khishi.√                                       (2)

7.6      - Zwo ita uri Vho-Luvhani vha farwe nga vhulwadze ha mutsiko wa
           malofha.
         - Zwo ita uri hu si vhe na mulalo mu¾ani wa ha Madilaga.
         - Zwo ita uri Vho-Luvhani vha pfulutshele Polokwane na vhana vhavho.
         - Zwo ita uri Vho-Luvhani vha aluse vhana vhe vho¾he hu si na thikhedzo
           i bvaho kha munna wavho.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√                                                       (3)

7.7      - Mu¿wali wa nganea iyi u ¾oµa u bvisela khagala uri vhuholefhali ha u
           bebwa u na ¼ino a vhu kundisi muthu u bvelela.
         - U konµelela vhutshiloni naho nyimele dzi tshi vhavha zwi a½wa mitshelo
           yavhuµi.
         - U ita zwivhuya vhutshiloni zwi a thusedza kha u shandukisa
           kuhumbulele kwa vhathu kwo khakheaho.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√                                                       (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.8      - Zwi ita uri mu¾a wa ha Madilaga u dovhe hafhu u vhe huthihi/u
           vhuyelele tshikale.
         - Zwi ita uri vhushaka vhukati ha Vho-Ana na mu¾a wa ha Madilaga vhu
           vuwe hafhu sa vhahura.
         - Zwi ita uri kuhumbulele kwa vhathu ku shanduke vha vho fhedza vho
           tenda uri vhuholefhali a si samba kana u se¿wa/Vhathu vha shandukisa
           kuhumbulele kwavho zwi tshi kwama 'shenga'.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                       (2)
7.9      Vho-Mainganye ndi muthu ane a takalela u vhona mu¾ani zwithu zwi tshi
         tshimbila zwavhuµi/vha a ¾oµa mulalo/vha a kona u imela vhuimo ha
         vhomakhadzi,√ ngeno Vho-Ana vhe muthu ane a funa dzikhakhathi/
         tshisolo/vho µala vengo/u kola/u tenda kha zwa vhuloi na zwa dzi¿anga/na
         u funesa mafhungo/u lu¾ana na vhahura.√                                                (2)
7.10     HAI/A kwo ngo tea.
         - Ngauri u µihwala ha Vho-Luvhani a wo ngo vha mulandu wavho vhe
           vho¾he.
         - A vho ngo tou zwi funa zwo sokou vha zwithu zwe zwa bvelela vha
           songo zwi lavhelela.
         - Mihwalo ye Vho-Luvhani vha vha vhe nayo yo µiswa nga vhone
           Vho-Madilanga.
         - Vho-Madilaga a vho ngo shumisa zwitsireledzi zwo mbebo.
                                             KANA
         EE/Kwo tea.
         - Ngauri Vho-Luvhani vho fhedza vho µihwala ngeno vho vha vho langana
           sa mu¾a uri a vha tsha ¾oµa mu¿we ¿wana.
         - Vho-Luvhani a vho ngo fhulufhedzea kha zwe vha langana na munna
           wavho
         - Vho vha vha khou gudisa mufumakadzi wavho uri a µivhe uri vhana
           vhanzhivhanzhi ano maµuvha vha a µura vhukuma.
         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                       (2)
7.11     EE/Ndi a vha pfela vhu¾ungu.
         - Ngauri vho fhedza vho badeliswa masheleni manzhi vhukuma.
         - Vho niwa nga ¾honi u bva kha lushaka.
         - Zwo tsitsa tshirunzi tshavho.
         - Vho fhurwa nga ¿anga ya mazwifhi.

                                             KANA

         HAI/A thi vha pfeli vhu¾ungu.
         - Ngauri ndi mulandu we vha tou µivhangela nga u vha na mbilu ya
           tshi¾uhu ya u ¾oµa u vhaisa mu¾a wa ha Madilaga.
         - Vha omelela kha vhutendatenda kha zwithu zwi si na sia.
         - Vho vha vha tshi kolela Tshifhiwa a si na mulandu navho.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√                                                       (3)
                                                                                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         12                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

ISHA·A MI¹ODZI – NE Phaswana

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
    ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Puloto ndi nµila ye mu¿wali wa nganea a lunzhedza ngayo mafhungo awe u bva
mathomoni u swika magumoni. Yone i na zwipiµa zwi½a – mathomo, u bveledza
mafhungo kana nyito i gonyaho, ma¾hakheni na magumo kana thasululo.

Mbuno

Mathomo:
  Afha ri ¾angana na Maria na Aifheli vha tshi khou funana lune vha vho langana
   na u tou malana nga munyanya.
  Fhedzi hu vha na thaidzo ngauri Maria o no vhifha muvhilini nga Vho-Loshani
   khonani ya Aifheli.
  Naho Aifheli a sa µivhi tshithu, izwi zwi mbo ¼a Maria na Vho-Loshani lune vha
   vho langana u tou ri Vho-Loshani vha dzhenelele kha ndugiselo dza munyanya.

U bveledza mafhungo:

   Nangoho Vho-Loshani vho vha vhone murangaphanµa kha ndugiselo dza
    munyanya wa Aifheli na Maria.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         13                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Munyanya uyu wo tshimbila zwavhuµi naho ho µi vha na vha¿we vho zwi
    solaho.
   Tshifhinga tsho¾he Maria u mbilimbiµana na thaidzo iyi a tshi lwa nga nµila
    dzo¾he uri munna wawe a si µivhe tshiphiri itshi.

Ma¾hakheni

   Ma¾hakheni a nganea iyi ri vhona zwithu zwi tshi vhifha tsho¾he nge
    Musatondwa na Rotondwa vha funana musi vhe ngei yunivesithi, izwi zwo mbo
    thoma thaidzo i sa takuwi.
   Musi vhana vha tshi µivhadza vhabebi vhavho nga ha u funana havho, Vho-
    Loshani na Maria a vho ngo zwi ¾anganedza nge vha µivha uri avha vhana ndi
    dzikhaladzi.
   Naho havha vhana vhabebi vhavho vho vha vha sa ¾anganedzi u funana havho,
    vhone vho µi bvela phanµa na u funana.
   Mafhungo o µo ½a½a u vhifha musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi
    khakhisana.
   U khakhisana ha avha vhana zwo ita uri malwadze a Vho-Josephine na Maria a
    ½a½e.
   Maria nge a vha a tshi khou konµelwa u ¾anganedza u khakhisana ha avha
    vhana vhavhili, o fhedza a ¿walela munna wawe vhurifhi ha u mu humbela
    pfarelo na u bula tshiphiri tsha uri Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani, a
    fhedza a ¾uwa vhuhadzi.

Magumoni a nganea

   U vhifha he ra hu vhona kha ma¾hakheni, hu mbo ela hu tshi ya na kha                        [25]
    magumo a nganea iyi.
    Musatondwa na Rotondwa vho langana uri naho vha tshi zwi µivha uri vha
    dzikhaladzi, vha µo dzula vho¾he sa munna na musadzi.
   Vho-Loshani vho ri u zwi pfa zwauri Aifheli u vho µivha tshiphiri, vha mbo
    pfulutshela Shakadza he vha vho shanduka tshidakwa.
   Mafhungo a bugu yashu a khou fhela musi Musatondwa a vhuongeloni ha
    Vhufulwi o no vha na ¿wana. Nga murahu ha u vhofholowa, Musatondwa u
    mbo µi thoma u vhaisala muhumbulo/penga.

Magumo

   Mu¿wali o kona u sumbedza nµila ndunzhendunzhe ya puloto ngauri nyito
    i¿we na i¿we i fha¾a i¿we u bva mathomoni u ya magumoni nga nµila i
    tendiseaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         14                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Ndi lushaka lwa khuµano ya nga nnµa ngauri ri wana Aifheli a tshi ¾oµa uri
         Vho-Loshani vha vhe tshipiµa tsha ndugiselo ya munyanya wa mbingano
         ngeno lushaka lwa hawe vho vha vha tshi hanedzana na muhumbulo uyu.

                                             KANA

         Ndi lushaka lwa khuµano ya nga ngomu i bvelelaho kha Aifheli musi a tshi
         µivhudzisa mbudziso i si na phindulo ya uri ndi nga mini avha vha lushaka
         vha sa ¾oµi Vho-Loshani vha tshi shela mulenzhe kha ndugiselo dza
         munyanya.
         [Maraga 1 ya lushaka, maraga 1 ya thikhedzo.] √√                                       (2)

9.2      Aifheli u ¾anwa sa mubvumbedzwa a re na lufuno kha mu¾a wawe/a
         dzhenelelaho na u ½ea thikhedzo kha pfunzo ya ¿wana wawe/a sa ¾oµi
         zwitshele zwi tshi kwama vhudavhidzani na vha mu¾ani wawe.√√                           (2)

9.3      Tshipiµa tsha nyito i takuwaho,√ngauri ri wana thaidzo ya Maria ya u
         ¾oµou dzumba tshiphiri tshawe na Vho-Loshani i tshi khou ½a½a u hula. Ro
         pfa a tshi vho amba uri maipfi a Aifheli na Rotondwa a a fana naho mavala
         avho a sa fani, i ndingedzo ya u µodza Aifheli muse¾o ma¾oni. √                        (2)

9.4      Tshiphiri tsha uri Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani tsho vho fhedza
         tsho bvela khagala musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi funana vha
         fhedza nga u khakhisana.√√                                                             (2)

9.5      Mafhungo a kumalele kwa Aifheli o bvelelaho kha ¼a Folovhoµwe a
         dzumbulula fhethuvhupo ha mahayani hune tshifhinga tsha vha tsha
         zwino√ ngauri ndugiselo dza hone dzi katela dzibennde na zwipikara,
         vhafunzi na vidio-khamera. √                                                           (2)

9.6      -  Zwo ita uri Vho-Josephine vha farwe nga vhulwadze.
         -  Zwo ita uri Vho-Loshani vha pfulutshele Shakadza na u vha tshidakwa.
         -  Zwo ita uri Maria a lwale na u ¿ala vhuhadzi.
         -  Musatondwa o ri u vhofholowa a mbo µi ¾angana ¾hoho.
         -  Zwo ita uri vhana vha khotsi muthihi vha funane vha dovhe vha
            khakhisane.
          [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                     (3)

9.7      - Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri vhabebi vha shandukise kutshilele kwavho
           kwo khakheaho.
         - Vhabebi vha songo dzumba zwiphiri.
         - U sa fhulufhedzea mbinganoni zwi na masiandaitwa a si avhuµi
           vhutshiloni.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√                                                       (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         15                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.8      Tshiphiri tsha uri Vho-Loshani ndi vhone vho khakhisaho Maria tsho
         fhedza tsho no bvela khagala nga murahu ha musi Rotondwa na
         Musatondwa vho no funana na u khakhisana.√√                                            (2)

9.9      Vho-Loshani a vha fulufhedzei/vha amba mafhungo a si one/vha na
         tshimbevha/vha pwasha miµi ya vha¿we,√ ngeno Aifheli a muthu a
         fulufhedzeaho/a tshilaho e kha ngoho.√                                                 (2)

9.10     HAI/A vhu ¾angananedzei.
         - Ngauri a si zwavhuµi uri u na khonani nahone wo mala, wa dovha wa
           anµana na mufunwa wa khonani yau wa ita na u fhedza nga u mu
           khakhisa.

                                             KANA

         EE/Vhu a ¾anganedzea.
         - Ngauri zwe vha zwi ita zwi khou itea mi¾ani minzhi kha vhutshilo ha
            µuvha na µuvha.
          [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.]√√                                                      (2)

9.11     EE/Ndi a mu pfela vhu¾ungu.
         - Ngauri o vho fhedza o lwala na u thutha vhushaka ha vhukonani na
           mu¾a wa ha Loshani.
         - Mu¾a wawe wo fhedza wo ho¾efhala.
         - O tou fhuriwa nga Vho-Loshani.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho]

                                         KANA

         HAI/A thi mu pfeli vhu¾ungu.
         - Ngauri ndi mafhungo e a tou µivhangela nga u sa fhulufhedzea hawe.
         - O dzumba tshiphiri a si ambe ngoho.
         - O eletshedzwa nga khonani a si thetshelese.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho] √√√                                                       (3)
                                                                                                [25]

                                          KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
               NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
    Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
    Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
  ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Marangaphan»a

Muhumbulo muhulwane ndi zwine muanetsheli a tama u ri funza nga lungano kana
tshikhoµo tsha sialala. Vhaanewa vhane muanetsheli a nga vha shumisa vha nga vha
vhathu kana phukha a tshi itela u pfukisela muhumbulo muhulwane kha vhavhali
kana vhathetshelesi.

Mbuno

Kha lungano lwa 'Pfe½e na muvhuµa':
Vhaanewa vhahulwane ndi pfe½e, muvhuµa na VhoNµou. Pfe½e ¼i bveledzwa ¼i
muanewa a songo ¾alifhaho ngauri ¼a tenda u fhurwa. Muvhuµa u olwa sa muanewa
o ¾alifhaho ane a kona u fhura. VhoNµou vha olwa sa muanewa/ murangaphanµa a
dzhiaho tsheo dzo dziaho o sedza vhutsila ho ¾anwaho. Afha kha lungano pfe½e ¼o
tenda u fhurwa nga muvhuµa ¼a bikwa ha ¼iwa ½ama ya¼o. Kha lungano muvhuµa u
vhamba maano a uri pfe½e ¼i dzhene khalini ¼i bikiwe. Muvhuµa u dovha hafhu wa
ita vhu¾ali ha uri ma¿we mapfe½e a si vhulahwe, wa ri kha ri tou ya musanda uri u
sengiswe hone. Vhamusanda VhoNµou vha sumba u vha na vhu¾ali ha u ¾oµa u
wana mu½e wa tshi½anga ngauri vhe ri mapfe½e na muvhuµa vha tea u lidza
tshi½anga itsho uri hu wanale mu½e watsho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

    Hezwi zwi »isa mbambedzo ya vhaanewa ngauri Pfe½e ¼o imela muthu wa tsilu
     ane u a tenda u fhurea a dzhielwa na zwi re zwawe/a vhulawa. Kha ¼i¿we sia,
     Muvhuµa ndi tsumbo yavhu»i ya muthu o ¾alifhaho ane a kona u fhura, u
     zwifha na u µivha uri milandu i hwelelwa na u sengwa musanda. Musanda
     VhoNµou vha ½ekedzwa sa khosi ine ya dzhia tsheo yo tou kungea nga
     vhukoni hu ¾anwaho nga muhwelelwa, naho tsheo iyo i sa tou vha yone
     tsho¾he.
    Izwi zwi funza vhathu uri kha ri thanyele vhathu vhane vha nga ri fhura, vha ri
     dzhiela vhutshilo, vha dovha hafhu vha kunda tsengoni. Musi vho salaho vha
     hashu vha tshi ¾oµa u wana ngoho yo fhelelaho, ya tsho ri ¼aho zwe vhutoto. Ri
     dovha hafhu ra gudiswa uri ri tshi dzhia tsheo ri fanela u thoma ra dzi
     lingulula.

     Kha 'Vhalaudzi vha Lwamondo' hu na mbambedzo ya zwifuwo na zwipuka zwi
     ngaho sa khongoni, kholomo, khuhukadzi na pfe½e. Tsumbo:
     o 'Khongoni' – i ¾anwa i phukha i re na mukumba wo khwa¾haho lune na
        luzwa lwa hone lu a konµa u ¾hukhuwa. Ndi phukha ya ndeme kha
        lushaka.
     o 'Kholomo' – i ¾anwa i tshifuwo tshi re na mukumba u songo khwa¾haho,
        lune na luzwa lwa hone a lu lengi u ¾hukhuwa. Vhalaudzi vha Lwomondo
        vha ¾anwa vhe vhathu vha re na maanµa ane a ¾oµa luzwa lwa khongoni,
        ngauri lwa kholomo vha nga lu ¾hukhula. Ngauralo kholomo a i dzhiwi sa
        ya ndeme kha lushaka.
     o 'Khuhukadzi' – Afha khuhu ya phambo i fanyiswa na muthu wa musadzi
        ane a si fanele u ambisa munna. Ndi tshithu tshi si na maano.
     o 'Pfe½e' – Afha pfe½e ¼i ½ekedzwa ¼i muanewa ane a fanela u rerelwa nga
        Vhalaudzi vha Lwamondo. Ndi ngazwo vha tshi ana nga¼o.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa vhane vha vha phukha na zwifuwo u bveledza
muhumbulo muhulwane/u funza lushaka kha masia o fhambanaho a vhutshilo, nga
lungano lwa 'Pfe½e na muvhuµa ' na tshikho»o tsha 'Vhalaudzi vha Lwamondo.' Zwi
khagala uri tshaka idzi dza ma¿walwa a sialala dzo sikwa nga n»ila ya vhu¾ali
vhukuma lune ra guda na u funzwa zwinzhi vhutshiloni hashu nga khazwo.

[Kha vha ¾anganedze mihumbulo yo fhambanaho na iyi, nahone i tendiseaho.]                       [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         18                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        PFUFHI

PHINDULO DZA MBUDZISO PFUFHI DZA TSHIBVELEDZWA TSHA E

LUNGANO

11.1     Mu¿wali u khou ¾oµa u bveledza uri ndi hone a tshi khou thoma u
         anetshela lungano lwawe, zwino u khou ¾oµa vhathetshelesi vha tshi mu
         bvumela na u mu thetshelesa.√√                                                         (2)

11.2     - Mbila yo olwa sa muanewa wa vhubva.
         - I a bvafha u µi¾oµela zwi¼iwa, i tshi lavhelelwa u thuswa nga khonani
           yayo gwavhavha.
         - I a dovha hafhu ya bvafha u ya guvhanganoni ¼a u phakha mitshila yo
           fhulufhela uri gwavhavha ¼i µo i vhuela nawo.
         [Zwivhili zwi pfalaho.]√√                                                              (2)

11.3     U dziµa ha mbila mathomoni yo dovha hafhu ya zwi ita na magumoni a
         lungano hu u gungula ngauri i bvafha u ya guvhanganoni ¼a u phakha
         mitshila na u µi¾oµela zwi¼iwa.√√                                                      (2)

11.4     Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.√                                                (1)

11.5     Muhumbulo muhulwane wa lungano ulwu ndi wa uri ri songo bvafha u
         µishumela ngauri ri µo fhirwa nga zwivhuya zwo ri teaho/lindelaho.√√                   (2)

11.6     - Gwavhavha ¼o wana zwi¼iwa zwinzhi ngauri ¼o vha ¼i sa bvafhi.
         - Gwavhavha ¼o wana mutshila wavhuµi.
         - Gwavhavha ¼o sinyutshelwa nga mbila musi ¼o vhuya na mutshila
           mu¾uku.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                      (3)

11.7     EE/Ndi a i pfela vhu¾ungu.
         - Ngauri yo dzulela u vhaiswa nga nµala misi minzhi yo lindela u µiselwa
           zwi¼iwa nga gwavhavha.
         - A yo ngo wana mutshila wavhuµi.
         - A yo ngo eletshedzwa zwavhuµi nga gwavhavha.
                                             KANA
         HAI/A thi i pfeli vhu¾ungu.
         - Ngauri yo kundwa u wana mutshila wavhuµi nga ¿wambo wa vhubva.
         - Mbila yo vha i tshi µiita yo thanyaho, i tshi ¾oµa u tou shumelwa nga
           gwavhavha yo dzula.
         - Mbila yo vha i tshi tou µilwadza yo fhulufhela thuso i bvaho kha
           khonani yayo gwavhavha.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√                                                       (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         19                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

PHINDULO DZA MBUDZISO PFUFHI DZA TSHIBVELEDZWA TSHA F

VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

11.8     Vha ha Tshikovhi vha nga u ½ea na kholomo, ngeno zwi¼iwa vha si nga si u
         ½ee na luthihi.√                                                                       (1)

11.9     Tshiga garukela tshi khou shuma u khwa¾hisedza ndeme ya lushaka lwa ha
         Tshikovhi.√                                                                            (1)

11.10    Ngeletshedzo ndi ya uri vhathu vha songo tshimbila vhusiku ngauri vha nga
         ¾angana na khombo/phanzi/khakhathi/u hombokwa.√√                                       (2)

11.11    Gwavhavha kha lungano ¼i dzima mbila zwi¼iwa, ngeno vha ha Tshikovhi
         vha si nga si u ½ee zwi¼iwa/Vhuvhili hazwo zwi khwa¾hisedza u dzima
         zwi¼iwa.√√                                                                             (2)

11.12    Murendi o takala,√ ngauri u khou khoµa vhuµi/ndeme ya lushaka lwa vha
         ha Tshikovhi.√                                                                         (2)

11.13    EE/Ndi tendelana nae.
         - Vhathu vhane vha ita zwithu nga vhuronwane vha zwi ita nga nµila
           yavhuµi zwa sala zwo naka vhukuma.
         - Hu tshi lunzhedzwa vhulungu hu ¾oµea ¾hogomelo, tshenzhemo na
           vhulondo, tshipikwa hu u itela uri vhu nake na u dzudzanyea zwavhuµi.

                                             KANA

         HAI/A thi tendelani nae.
         - Ngauri vha µi vha hone vhathu vha ha Tshikovhi vhane a vha koni u
           lunzhedza vhulungu na khathihi.
         - Ngauri hu µi vha na vhathu vha si vha ha Tshikovhi vha re na vhutsila
           vhukuma ha u lunzhedza vhulungu lwa maimo a n¾hesa.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                                           (2)
                                                                                                [25]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
      Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Milaedza ndi zwine mu¿wali a tama u tsivhudza kana u funza vhathu nga mafhungo
a bugu yawe. Milaedza yeneyo i nga katela u kaidza, u eletshedza/tsivhudza na u
laya. Mubvumbedzwa ndi muthu ane mu¿wali a mu shumisa u bvisela khagala
muhumbulo muhulwane/thero khathihi na milaedza ya hone.

Mbuno

   Vhomme vha songo imelela vhana vhavho musi vha tshi ita zwo bvaho. Musi
    Mashudu a tshi kaidzwa nga khotsi awe Vho-¸efefe, mme awe Vho-Mari¾a vho
    vha vha tshi mu imelela uri a songo vhilaedzwa nga zwe khotsi awe vha amba,
    lwe zwa vho ita uri Mashudu a vhone unga kutshilele kwawe kwo lulama.
   Vhomme kha gudise vhana vhavho mishumo ya hayani. Vhunde¿wa ha
    Mashudu vhu dovha hafhu ha ½a½iswa nga mme awe vha vha vha tshi mu
    shumela ene o sokou µidzulela zwawe, a sa khou ita tshithu. Izwi zwi vhaisa
    khotsi awe na Khwa¾hisani vhane vha dzulela u gungula vha tshi vhona maitele
    aya.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         21                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Vhomme kha vha tsinye/kaidze vhana vhavho vha litshe u ḓidzhenisa kha zwa
    vhudzekani vha tshee vha¾uku. Mashudu o vha a tshi funana na vhatukana
    vhanzhi, mme awe vha tshi mu ¾u¾uwedza. Izwi ri zwi vhona musi vha tshi
    tendela vhatukana vha tshi tou dzhena muµini wa Vho-¸efefe vha ita na u vha
    bikela zwi¼iwa, vhone vha bva vha sia Mashudu na mutukana wawe henefho
    hayani.
   Vhana kha vha ¾honifhe na u hulisa vhadededzi vhavho. Mashudu ndi
    musidzana we a vha a tshi nyadza vhadededzi. Izwi ri zwi vhona musi Mashudu
    o vhudza mme awe uri mudededzi Vho-Ludwevha a vha mu fari zwavhuµi, zwa
    vho ita uri mme awe vha ye tshikoloni vha ite zwa u semana na vhadededzi.
   Vhaswa kha vha fune pfunzo na u ita mishumo ya tshikolo. Mashudu ndi
    musidzana we a vha a sa funi tshikolo. Izwi ri zwi vhona musi Vho-¸efefe vha
    tshi rwa Mashudu nga murahu ha musi ¾hohoyatshikolo Vho-La¾ani vho vha
    vhudza uri Mashudu ha ¾oµi u ¿wala mishumo ya tshikolo.
   Mu¾ani miraµo ya mu¾a i tea u vha na matshilisano kwao. Mashudu o vha a sa
    thetshelesi u kaidzwa nga khotsi awe na khaladzi awe ngauri o vha a tshi khou
    wana thikhedzo kha mme awe. Vho-Mari¾a vha sasaladza Vho-¸efefe vha tshi ri
    vha khou tambudza Mashudu nga u ¾olou mu rwa. Vha ri Vho-¸efefe vha
    funesa Khwa¾hisani ngeno vha tshi vhenga Mashudu.
   U lema vhana nga vhabebi ndi u »iremela ngoma. U lemala ha Mashudu zwi ita
    uri a fhedze o vutshela na vhone mme awe vho mu lemaho. Izwi zwi ita uri
    Vho-Mari¾a vha fhedze vho µivhulaha.
   U ¾aha ha Mashudu a tshi ¾ahela Tsa¿wani a re na musadzi wawe i vha pfunzo
    ya u kaidza vhaswa uri munna wa mu¿we a si wau. Izwi ri zwi vhona musi
    He¼eni a tshi shushedza Mashudu nga lufhanga.
   U sa pfa hu a vhulahisa. U lemala ha Mashudu zwo mu vhangela lufu. Izwi ri
    zwi vhona musi Mashudu a thuliwa nga goloi a lovha a tshi khou shavha
    musadzi wa Tsa¿wani.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa Mashudu u bveledza milaedza ya uri arali
ṅwana a sa aluswa nga nḓila kwayo, u a lemala a fhedza o u vhangela khakhathi na
ene a vho ha¾ula vhutshilo hawe zwi songo tea. Buguni ri vhona Mashudu o le¿wa
nga Vho-Mari¾a zwa vho vhangela vhuvhili havho lufu.                                            [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         22                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

13.1     - Ndi mme ane a khou lema ¿wana.
         - Vha gudisa ¿wana mazwifhi vha tshi itela u mu tsireledza kha zwa
           vhatukana.
         - A vha ¾honifhi mu¾a wavho.
         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.] √√                                                      (2)

13.2     Aironi ya µirama yo vha hone musi ri½e sa vhavhali ri tshi zwi µivha zwauri
         Mashudu u khou µo ya a shushedzwa nga He¼eni nga lufhanga ngeno ene
         Mashudu a sa zwi zwi µivhi.√√                                                          (2)

13.3     U ¾ana mudzedze wa tshifhinga tsha zwino/musalauno√ ngauri vhana vha
         vhasidzana vha a kona u dzula na vhomme avho vha amba nga mafhungo a
         vha¾hannga vhane vha funana navho.√                                                    (2)

13.4     Nyito i takuwaho√ ngauri mafhungo a Mashudu a u lemala na u tshintsha
         vhatukana a khou ṋaṋa a tshi ya, zwino o no vha na Tsaṅwani.√√                         (2)

13.5     Vho-Nefefe vha a kaidza ¿wana musi a tshi ita zwo bvaho na u sa ita
         mushumo wa tshikolo.√ Vho-Marita vha dzumba vhukhakhi ha ṅwana
         wavho Mashudu musi a tshi ita zwa vhatukana na u sa mu ṱuṱuwedza kha
         zwa pfunzo.√                                                                           (2)

13.6     Mulaedza une mu¿wali a tama u u rumela kha vhavhali ndi wa uri
         vhomme/vhabebi vha songo lema vhana vhavho.√√                                          (2)

13.7     Vhavhali vha a dinalea/sinyuwa/nyefula√ nga mulandu wa uri Vho-Mari¾a
         vha khou xedza ¿wana nga u mu ¾u¾uwedza uri a µidzhenise kha zwa u
         funana na vhatukana vhanzhivhanzhi a tshee mu¾uku.√√                                   (3)

13.8     Mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi a tshi ¾oµa u
         bveledza uri Vho-¸efefe vha songo pfa zwine mme na ¿wana vha khou
         amba/sola zwone.√√                                                                     (2)

13.9     - Nyambedzano iyi yo fhedza yo vhangela Mashudu lufu.
         - Yo dovha ya vhangela Vho-Mari¾a lufu.
         - Muµi wa Vho-¸efefe wo fhalala. √√
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]                                                          (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         23                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.10    - Ndo vha ndi tshi ḓo dalela vhashumelavhapo/vhaµivhi vha zwa
           muhumbulo vha nthusa kha thaidzo dzine nda khou ¾angana nadzo.
         - Ndo vha ndi tshi µo ¾anganedza nyimele ine nda vha khayo.
         - Ndo vha ndi tshi µo kwama vhakoma, vha siviki na vhamusanda u ¾oµa
           thuso.
         - Ndo vha ndi tshi µo ¾oµa thuso ya vhafunzi u thusa kha iyi thaidzo/
           dandetande.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                      (3)

13.11    EE/Ndi a vha pfela vhu¾ungu.
         - Ngauri vho fhedza vho lovha nga nµila i vhavhaho ya u tou µivhulaha
           nga u guma phi¼isi.
         - Vho lovhelwa nga ¿wana nga nµila i ¾ungufhadzaho.

                                             KANA

         HAI/A thi vha pfeli vhu¾ungu.
         - Ngauri u lovha havho vho tou µiitela nga u lema ¿wana wavho.
         - Vho tendela ¿wana wavho a tshi µidzhenisa kha zwa u funa vha¾hannga
           a tshee ¿wana.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                                           (2)
                                                                                                [25]

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
      Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4
      Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3
       Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         24                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

Marangaphan»a

Pfunzo ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi guda zwone nga mafhungo a µirama yawe.
Vhatambi ndi vhabvumbedzwa/vhathu vhane mu¿wali a vha shumisa a tshi itela u
bveledza thero/muhumbulo muhulwane wa µirama yawe khathihi na zwine a tama u
ri funza zwone. ¶iramani iyi mu¿wali u shumisa Tshilwavhusiku na
vharangaphanµa vha maforo¾etreke sa vhathu uri ri gude uri mavu ndi a ndeme
tshitshavhani lune arali wa µibandutshedza khao u µivhangela khakhathi na
mafhanza. Ndi uri vhathu kha vha litshe u dzhavhulelana/dzhielana
mavu/mashango.

Mbuno

    Vharangaphan»a vha ¾honifhe u swielelwa mavuni/shangoni ¼a vha¿we.
     Thovhele Tshilwavhusiku u vhigelwa vhukhakhi ha maforo¾erekere nga magota
     na vhalanda vhawe. Mafhungo aya a ½a½a u vha thaidzo khae sa khosi yavho.
     Ri mu vhona e na thaidzo ya u tambudzelwa vhalanda vhawe nga
     maforo¾erekere nahone vha si tsha ¾oµaho u fhira shangoni ḽawe ¼a Swongozwi.
    Murangaphan»a o thanyaho u tea u ita/vhamba maano a u vhuisa shango ¼awe
     murahu. Thovhele Tshilwavhusiku u dzulela u fara mi¾angano na magota a
     Swongozwi vha tshi lingedza u tandulula thaidzo ine vha khou vhangelwa nga
     mavhuru vhane vha khou tambudza vhadzulapo na u µibandutshedza shangoni
     ¼avho. Tshilwavhusiku ndi ene a bvaho na muhumbulo wa u ruma dzi¾holi (sa
     Ntsieni) uri dzi µowelane na Luka (Mavhuru) uri dzi pfe hune muya wa
     mavhuru wa khou rwela hone dzi tshi zwi vhiga khae.
    Tsha mu¿we a si tshau. Mu¿wali u ri ½ea Luka na vha¿we vharangaphanµa vha
     maforo¾erekere vha tshi vho takadziwa nga u nona ha shango ¼a Swongozwi
     vha vho humbula u dzula lwa tsho¾he.
    Tshe wa tou hadzimiwa u tea u tshi humisela murahu. Luka na vha¿we
     vharangaphanµa vha mavhuru vha vho thoma u µiengedzela shango khathihi
     na u µibandutshedza shangoni ¼a Tshilwavhusiku.
    Vharangaphan»a vha songo tambudza avho vho vha swielelaho mavuni avho.
     Luka na ma¿we mavhuru vha vho thoma u tambudza vhadzulapo. Izwi ri
     vhona hu tshi rwiwa Mphelekedzeni na Ntsieni.
    Vharangaphan»a vha tea u fara nyambedzano u itela u tandulula thaidzo.
     Thovhele Tshilwavhusiku ndi ene a rumelaho vhurumelwa ha u ya u ambedza
     na maforo¾erekere, a tshi lingedza uri thaidzo yawe i tanduluwe, mavhuru vha
     vha shakulisa.Luka na maforo¾erekere vha vho thoma u tambudza vhadzulapo.
    A si zwavhu»i u vhulaha vha½e vha shango/mavu. Thovhele Tshilwavhusiku
     ndi ene a rumaho mmbi ya mukoma Mushozholo, ya kundiwa/ya vhulahwa
     yo¾he nga mavhuru, ha ponya ene e e¾he.
    Munna ha wi nga vili ¼ithihi. Thovhele Tshilwavhusiku o dovha hafhu a vha
     ene a humbulaho u tsho¾ela mavhuru, a bva pfumo na mmbi yawe a lwa na
     mavhuru a vha vhulaha vhe vhanzhi. Thovhele Tshilwavhusiku o ri u fhedza
     mavhuru nga pfumo, mavhuru vha si ¾uwe. Vhunzhi ha maforo¾erekere o
     vhulahwa nga n¾hani ha u µibandutshedza mavuni a Thovhele Tshilwavhusiku.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda-HL-P1-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2018-final-memo/d92d93b3-9dcd-4ea6-b4dc-a201e7cbbf43) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016-memo/9473e436-aa45-4356-bbb6-e675fbe0c7fd) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2012-memo/c31e80da-d55b-4c2c-90e5-42177f43f830) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009-memo/7e95e0f9-8596-49c5-9678-79caf2559c40) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
