# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2019 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the November 2019, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019-memo/102ce04d-21bb-43e9-9706-7186029b3ec4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019-memo/102ce04d-21bb-43e9-9706-7186029b3ec4)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2019 · tshivenda. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — QP · 2019 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                     LARA 2019

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 80

                     Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 29.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           2                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI
• Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
• Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
  khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
• Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
  vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/
         ¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A (vhurendi ho randelwaho) kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he dza rathi
         (nganea na foluku¼oo) na/kana n½a dzo¾he (»irama), kha vha make/¾ole
         fhedzi phindulo ya u thoma kha khethekanyo i¿we na i¿we, tenda a vha o
         fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona yone, kha vha make/¾ole
         vha tshi tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make
         sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea:
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           3                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

8.       Mbudziso pfufhi:
         Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
         vha songo ½ea nda¾iso.

9.       Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana
         kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
         kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

10.      Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
         MBUNO/KUHUMBULELE           KWAWE.      Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/
         ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi
         avhelwaho maraga.

11.      Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
         dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
         memorandamu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           4                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

MULONDO WA LUFU – WMR Sigwavhulimu

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
  Maraga 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
   o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
   o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi

MULONDO WA LUFU

Marangaphanµa

Vhu»ipfi ha tshirendo ndi vhupfa/vhupfiwa/¼imudi ¼ine murendi a vha kha¼o musi a
tshi khou ¿wala tshirendo tshawe. Ndima/Tshitanza tshi vhumbwa nga
mitaladzi/vese hu tshi tevhekanywa mihumbulo yo fhambanaho uri i vhofhekane.
Murendi u shumisa ndima/tshitanza u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo.
Mutevhetsindo ndi u elela ha madungo a maipfi kha mitaladzi/vese ya tshirendo.
Mutevhetsindo u nga vha u ¾avhanyaho arali mafhungo a tshirendo a ane a takadza
kana wa ongolowa arali hu tshi rendwa zwine zwa vhaisa/pfisa vhu¾ungu.

Mbuno

Ndima/Tshitanza tsha 1:

• Murendi u vhaiswa nga mpfu dza vhathu vhe vha tsigwa vha fela ngomu
  mugodini. Tshi ½a½isaho uhu u vhaisala ndi tsha uri avho vhathu a vho ngo
  wanala, zwa sumba uri mimuya yavho a yo ngo awela vhunga na u vhulungwa vha
  songo vhulungwa. Vhu¾ungu uvhu vhu ¾ana mutevhetsindo u ongolowaho ngauri
  madungo a maipfi a buletshedzwa nga u ongolowa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           5                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

Ndima/Tshitanza tsha 2:

• Murendi u pfela vhu¾ungu na avho vho salaho vha tshi khou µi isa phan»a na u
  shuma vhunga na vhone vha tshi dzula vho vhaisala na u tshuwa musi vha tshi
  humbula zwo bvelelaho kha avho vha¿we. Mbilu dzavho dzi dzula dzi mu¾anani,
  vha vho nga u shuma havho ndi u dzikisa mimuya ya avho vho lovhelaho
  migodini. Madungo a maipfi na mitaladzi/vese na henefha ndi zwi
  buletshedzwaho nga u ongolowa.

Ndima/Tshitanza tsha 3:

• Murendi u µirindidza nga ¼a uri vhutshilo vhu zwanµani zwa Mudzimu.
• Murendi u vhaisala na u pfa vhu¾ungu musi a tshi vhona uri ro¾he a ri na maan»a
  a u thivhela lufu. Vho¾he vho shumaho kale na vhane vha kha µi µo shuma vha
  »o fhedza vho lovha vhunga u fa hu nyimele ine a hu na ane a nga i tinya kana u i
  thivhela. Hezwi u zwi bvisela khagala nga maipfi/madungo a elelaho nga u
  ongolowa u sumbedza u pfa vhu¾ungu/vhavha.

Ndima/Tshitanza tsha 4:

• Murendi u bvisela vhupfiwa hawe khagala uri zwo¾he zwi tshilaho zwi µo livhana
  na lufu. Murendi afha u pfa vhu¾ungu o humbula uri vho lovhelaho mugodini vho
  pfa vhu¾ungu vhuhulu musi vha tshi zhakiwa vha fela ngomu. Izwi zwo¾he zwi
  khwa¾hisedzwa nga mutevhetsindo u ongolowaho.

Magumo

Murendi o kona u shumisa ndima/zwitanza na mutevhetsindo u bveledza vhuµipfi
ha tshirendo itshi musi a tshi sumbedza u pfela vhu¾ungu vhathu vho felaho
mugodini wa malasha wa Kitwe ngei Rhodesia musi u tshi dilika.                                  [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu

2.1      ·iedzamuthu/·ifanyamuthu/·imuthufhadzi.√Murendi u shumisa 'mbilu' i
         tshi vho ita mushumo wa u µuµumela une wa itwa nga muthu a tshilaho.√                  (2)

2.2      Murendi u sumbedza uri vhathu vha ita nga nungo dzo¾he vha tshi itela uri
         vha wane zwithu zwi vha takadzaho zwa ¼ino shango.√√                                   (2)

2.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha vha µibvise kha u funesa
         miµifho ya shango, vha ¾oµe u takadza Mudzimu ane a vha na maanµa a u
         tshidza mimuya yavho/Vhathu kha vha litshe u lwela madzanga a ¼ino
         shango vhunga zwi tshi ri khakhisa lutendoni lwashu.

         [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√                                                       (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           6                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.4      Ndi vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu/Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u vhona
         vhathu vha tshi ungeledzwa nga miµifho ya shango, vha vho
         hangwa/furalela Mudzimu.√√                                                             (2)

2.5      Ee. Ndi a tendelana nae ngauri murendi u tama vhathu vha tshi ¾utshela
         madzanga a ¼ino shango, vha ¾oµe tshilidzi tsha Mudzimu.

                                             KANA

         Hai. A thi tendelani nae ngauri vha hone vhathu vhane vha vha na o¾he
         madzanga a he¼i shango, fhedzi vha tshi µi tshila nga nµila ine ya takadza
         Mudzimu.

         [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.]√√                                                        (2)
                                                                                                [10]

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

A SI ENE – LR Ndlovu

3.1      Ndi ¼itotesi/khanedza.√Murendi u khou khwa¾hisedza uri a hu na
         murangaphanµa na muthihi ane a µo bveledza ¼ino shango nga nnµani ha
         mutingati wa ri½e ro¾he ri dzulaho kha¼o.√                                             (2)

3.2      Murendi u sumbedza uri Vho-Nelson Mandela mushumo wavho wa u µisa
         mbofholowo kha vhathu vha ¼a Afrika Tshipembe vho u phetha/kona/
         khunyeledza.√√                                                                         (2)

3.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha vha µishumele vha litshe u
         itelwa/shumelwa/½ewa/kanzwiwa nga vharangaphanµa/vhavhusi vhavho.√√                    (2)

3.4      Ndi vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu/dinalea/Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u
         vhona vhathu vha sa ¾oµi u shuma, vha tshi lindela u tou ½ewa tshelede nga
         phuresidennde wa shango/muvhuso.√√                                                     (2)

3.5      Ee. Ndi a tendelana nae ngauri:
          - Murendi u tama vhathu vha tshi µishumela vha litsha u lavhelela thuso i
            bvaho kha muvhuso/Vho-Thabo Mbeki vhe vha vha vha tshi tou vha
            murangaphanµa wa shango.
         - A si zwavhuµi u wana/½ewa tshelede ye ra si tou i shumela.

                                             KANA

         Hai. A thi tendelani nae ngauri:
         - Vha hone vhathu vhane vha tea u tou ½ewa magavhelo ngauri a vha koni u
           µishumela sa vhaaluwa, vhaholefhali vha sa koniho tshithu na vho¾he
           vhana vha zwisiwana.
         - Ndi vhuµifhinduleli ha muvhuso u thusa vhadzulapo vha shango.

         [Zwivhili zwi pfalaho.]√√                                                              (2)
                                                                                                [10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           7                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA – FR Modau

4.1      ·iedzamuthu/·ifanyamuthu/·imuthufhadzi.√ Murendi u shumisa mvalo dzi
         tshi vho ita mushumo wa u sengisa une wa itwa nga vhathu vha tshilaho.√                (2)

4.2      Murendi u sumbedza uri o no tshenzhela/vhona zwinzhi vhutshiloni/o no
         thanya/¾alifha.√√                                                                      (2)

4.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu/vhaswa kha vha thetshelese
         ngeletshedzo dza vhathu vho no tshenzhemaho/vhahulwane vhutshiloni uri
         vha kone u kunda thaidzo nnzhi.√√                                                      (2)

4.4      Ndi ha u pfa vhu¾ungu.√Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u vhona vhaswa
         vha sa thetshelesi vhathu vhahulwane musi vha tshi vha laya, vhone vha
         bvela phanµa na u nwa halwa.√                                                          (2)

4.5      Ee. Ndi a tendelana nae:
         - Muthu u fanela u µifara zwavhuµi ngauri vhutshilo ha miµifho a vhu
            fheli.
         - U wana vhumatshelo ha khwi½e zwi ¾oµa pfunzo.
         [Mbuno mbili dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa kuhumbulele ku
         hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.]√√                                      (2)
                                                                                                [10]

                                            NA

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

NGOHO NDO ZWI VHONA – W Silidi

5.1      Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri mu¿we na mu¿we u µo fa hu sa
         sedzwi vhuvha kana zwine a vha nazwo/a ita/Vhathu vha a fana.√√                        (2)

5.2      Murendi u ombedzela/khwa¾hisedza maanµa a lufu uri a hu na a re na
         maanµa kha ri½e vha tshilaho ane a nga kunda lufu, ro¾he vha tshilaho ri µo
         fhedza ro lovha.√√                                                                     (2)

5.3      Ndivho ya murendi ndi ya uri mu¿we na mu¿we u µo fa.√√                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           8                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

5.4      Murendi u shumisa khaesura/khoma√ a tshi ¾oµa u fhandekanya
         mihumbulo mivhili ine ya tevhekana/tshimbilelana/u khwa¾hisedza                        (2)
         muhumbulo une wa khou ambiwa/u awedza murendi.√

5.5      Ee/Ndi a ima nae ngauri:
         - A hu na a no kunda lufu.
         - Lufu a lu na tshi¾alula.
         [Maraga mbili kha mbuno mbili dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa
         kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.]√√                       (2)
                                                                                                [10]

                                  ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                              30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2           9                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
  o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

•   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
•   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
•   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa shela
mulenzhe nga vhuhulu kha kutshilele kana mvumbo dza vhaanewa. Fhethuvhupo
ndi vhupo/fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone hu tshi katelwa na tshifhinga
tshine zwiitei zwa khou itea ngatsho. Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane
mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi
mu¿wali u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele kwa Vho-
Madilaga na Vho-Luvhani.

Mbuno

Kha nganea iyi ri na fhethuvhupo ho fhambanaho hune ra vhona na siangane ya
hone, zwi tshi kwama kutshilele kwa Vho-Madilaga na Vho-Luvhani.
• Mu¾ani musi nganea i tshi thoma ri pfa kuhumbulele kwa uri a hu tsha ¾oµea
  ¿wana wa vhu½a muµini wa Vho-Madilaga, nge vha vho vhudza mufumakadzi
  wavho Vho-Luvhani uri vhavho vhana vho lingana. Fhethu ndi mahayani/Venµa
  ¼a musalauno.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          10                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

• Ki¼iniki hu µivhelwa uri vhafumakadzi vha a ¾olwa nga vhaongi uri a vho ngo
  gonya miri naa. Hu dovha hafhu ha vha na mushumelavhapo ane a thusa vhathu
  vha re na thaidzo. Afho ki¼iniki ndi he Vho-Luvhani vha wana uri vho vhifha
  muvhilini, vha vho thoma u vha na thaidzo ya uri vho vhudzwa uri ¿wana ha tsha
  ¾oµea. Vho-Luvhani vho ri u ¾hukhula tshililo vha vho thuswa nga
  mushumelavhapo wa henefho ki¼iniki.
• Mafhungo a vhuimana ha Vho-Luvhani o sinyusa Vho-Madilaga lwe vha vho
  thoma dzikhakhathi na u lu¾ana mu¾ani. Vhunga vhomakhadzi na vhomalume
  vhe na vhupfiwa, Vho-Luvhani vho vhudza thaidzo yavho Vho-Mainganye na
  khaladzi avho Vho-Muvhi uri vha wane thuso ya uri Vho-Madilaga vha pfesese
  mihwalo iyo.
• Sibadela ndi he Vho-Luvhani vha vhofholowa hone. Henefho ndi he Vho-Luvhani
  vha beba ¿wana a re na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha. Mafhungo ayo o »o hashwa na kha
  dziradio nge a vha tshimangadzo kha lushaka. Izwi zwo alusa thaidzo ya Vho-
  Luvhani na Vho-Madilaga.
• Muvhunduni wa Tshandebvu ndi vhupo ha mahayani hune vha hone vhathu
  vhane vha kha µi vha na vhutendatenda ha uri ¿wana ane a bebwa e na ¼i½o ndi
  shenga. Thaidzo ya Vho-Madilaga i ½a½a u hula nge vha humbula uri ¿wana uyo
  ndi shenga ngauri o bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha. Samba ¼a uri mu¾ani wa
  Vho-Madilaga ho bebwa ¿wana wa shenga ¼o »o ¾anganya muvhundu wo¾he wa
  Tshandebvu. Hezwi zwi ho¾efhadza mu¾a wa Vho-Madilaga.
• Mu¾anganoni wa khoro ya vhadzulapo vhurangaphan»a ha shango hu vhidza
  mu»ivhi wa zwa tsedzuluso Vho-Nicholson uri vha ½ee vhathu tsivhudzo/
  ngeletshedzo/n»ivho nga ha mafhungo a musi ¿wana a tshi nga bebwa e na ¼i½o.
  Naho zwo ralo, Vho-Madilaga a vho ngo ¾anganedza ¿wana wavho Tshifhiwa. A
  vho ngo shandukisa kuhumbulele kwavho.
• Muµini wa muhura wa Vho-Madilaga hu na Vho-Ana vhane vha phaµaladza
  samba ¼a uri Tshifhiwa ndi shenga, zwe zwa vhaisa Vho-Luvhani. Nyimele ine ra i
  ¾anelwa afha ndi ya uri kanzhi vhahura a vha pfani. Samba ¼a u bebwa ha ¿wana e
  na ¼i½o ¼o shanduka tshigo»o kha Vho-Ana, lwe zwa ita uri vha dzulele u go»a vha
  mu¾a wa ha Madilaga ngazwo.
• Polokwane he Vho-Luvhani vha pfulutshela hone ndi vhuponi ha µoroboni hune
  vhathu vha hone a vha na vhutendatenda ha uri ¿wana ane a bebwa e na ¼i½o ndi
  shenga, nahone a hu na ane a µidzhenisa kha mafhungo a mu¾ani wa mu¿we.
  Ku¿we kuhumbulele ndi kwa uri vhuponi ha µoroboni hu a wanala pfunzo
  yavhuµi. Vho-Luvhani vho »o kombetshedzea u renga nn»u Polokwane vha tshi
  itela u shavhisa ¿wana wavho kha samba ¼a uri ndi shenga. Vho-Madilaga vho sala
  hayani vhe na mushumi, zwa vho ita uri vha si vhe na tshifhinga tsha u alusa
  ¿wana wavho Tshifhiwa. Tshifhiwa o vha ¿wana a konaho tshikoloni, lwe a ½ewa
  na bazari.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          11                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

• ºangani ndi hune vhathu vha tendaho kha zwa vhuloi vha ya u thuswa musi vhe
  na zwo vha dinaho. Henefho ndi he Vho-Ana vha ya u ¾oµa thuso musi
  mbudzana dzavho dzo lu¿wa nga mmbwa dza Vho-Madilaga, ngauri vho vha tshi
  ri mmbwa dzo lumaho mbudzana dzavho ndi shenga ¼avho Tshifhiwa. Mafhungo
  ayo o »o vusa phambano vhukati ha Vho-Madilaga na Vho-Ana, musi ho wanala
  maine na Vho-Ana ngomu khoroni ya mu»i wa Vho-Madilaga vha tshi khou shela
  mishonga.
• Germany ndi hone hune ra vhona Tshifhiwa zwi tshi mu nakela. Afha ndi fha¼a
  he Tshifhiwa a phasa digirii ya masi¾asi ya vhuinzhiniara, a dovha a wana
  mushumo kha khamphani ya Mercedes Benz. Vho-Madilaga vho »o yavho na
  Germany, vho no vha muthu a ¾anganedzaho ¿wana wavho/o shandukisaho
  kuhumbulele kwawe.
• Mu¾ani wa Vho-Madilaga ho dzudzanywa vhu¾ambo ha u pembelela/takalela u
  ambara gaweni ha Tshifhiwa. Vhu¾amboni uho Vho-Nicholson vha khwa¾hisedza
  uri Tshifhiwa a si shenga, lwe zwa vho shandukisa kuhumbulele kwa vhathu
  khathihi na vhone mukalaha Vho-Madilaga uri nangoho Tshifhiwa a si shenga.
  Vho-Madilaga na Vho-Luvhani vho mbo µi farelana mu¾a wa vhuyelelana sa zwi¼a
  mulovha, ¼a vha ¼a maladze.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele
kwa Vho-Madilaga na Vho-Luvhani. Kha Vho-Madilaga ro vhona munna a re na
tshi¾uhu fhedzi ane a tenda u shandukiswa nga nyimele na tshifhinga a vho pfesesa
na u ¾anganedza zwe a vha a sa zwi ¾anganedzi, ngeno Vho-Luvhani vho ¾anwa sa
mufumakadzi ane a imedzana na nyimele u swika vha tshi i kunda.                                 [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

7.1      Thaidzo i vhangwa nge Vho-Luvhani vha vhifha muvhilini ngeno hu si na
         thendelano na mukalaha wavho.√√                                                        (2)

7.2      U lu¾ana hohu ho bveledza u fhandekana ha mu¾a uyu na u pfuluwa ha
         Vho-Luvhani vha vho alusa vhana vhavho (na Tshifhiwa) vho no vha
         Polokwane.√√                                                                           (2)

7.3      Vho ¾anwa sa muthu a sa pfesesi/wa tshi¾uhu/a no funa dzikhakhathi, a sa
         pfeli mufumakadzi wawe vhu¾ungu/a sa koni u ¾anganedza nyimele/vha
         dzulela u semana/wa mbiti.

         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho] √√                                                       (2)

7.4      Tshihulwane tsho vhangaho khuµano ndi u bebwa ha ¿wana Tshifhiwa e na
         ¼ino/U µihwala ha Vho-Luvhani.√ Khuµano iyi ndi ya nnµa√                               (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          12                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.5      Vho-Madilaga vho vha vho lavhelela uri Tshifhiwa ha nga tendi u ¾uwa
         navho musi a tshi ya u ambara gaweni ¼awe ¼a pfunzo ngei Germany ngauri
         vho vha vha songo mu ¾anganedza na u mu tikedza u bva vhu¾ukuni hawe
         u swika hune a vha hone, fhedzi-ha zwo iteaho ndi zwauri o vha hangwela a
         dovha a tenda uri vha ye na mme awe musi a tshi ya u ambara gaweni ¼awe
         ¼a pfunzo.√√

                                             KANA

         Ro vha ri sa lavheleli/humbuli uri ¼iga ¼e Vho-Madilaga vha vho dzhia ¼a u
         ¾amba ¿wana wavho Tshifhiwa vha nga ¼i shandukisa, fhedzi vho shanduka
         vha vho fhedza nga u ya Germany musi Tshifhiwa a tshi ambara gaweni.
         [Maraga MBILI kha kuhumbulele ku pfalaho.]√√                                           (2)

7.6      Ndi fhethu hune vhathu vha kha µi tenda kha zwa shenga/vhuloi na
         dzi¿anga, ndi ngazwo Vho-Ana vha tshi langwa nga kutshilele na maitele
         avho nga zwenezwo zwine vha tenda khazwo.√√                                            (2)

7.7      Ee/A a fusha. Zwi a tendisea uri vhathu vho lu¾anaho sa munna na
         mufumakadzi vha µi fhedza vho farelana/khotsi a nga ¾amba ¿wana nga
         zwi¿we-vho matshelo vha µi dovha vha ¾anganedzana vha farelana.

                                             KANA

         Hai/Ha fushi. Zwi a konµa uri mufumakadzi o tambudzwaho nga u ra¼a a
         dovhe a farele munna wawe/ºwana o ¾ambiwaho nga khotsi u bva
         vhu¾ukuni u swika a tshi fhedza tshikolo zwi a konµa uri a nga dovha a
         ¾anganedza khotsi awe.
         [Maraga MBILI kha kuhumbulele ku pfalaho.]√√                                           (2)

7.8      Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza ndi wa uri
         vhathu ri tea u ¾anganedza nyimele dzo¾he dzine ra ¾angana nadzo
         vhutshiloni nahone ri tea u tikedzana uri ri kone u kunda/Vhuholefhali a
         vhu tei u vhonwa sa samba, i tou vha nyimele ine muthu mu¿we na mu¿we
         a nga kha µi µiwana e khayo.√ Izwi ri zwi vhona musi Vho-Madilaga na
         vhadzulapo vha Tshandebvu vha tshi hana u ¾anganedza Tshifhiwa we vha
         ri ndi shenga vha litsha u mu tikedza na mme awe Vho-Luvhani, he a
         fhedza nga u bvelela vhathu vha vho µisola kha zwe vha mu ita.√√
         [Maraga NTHIHI kha muhumbulo muhulwane na MBILI kha thikhedzo]                         (3)

7.9      Vho-Madilaga vha na mbiti/vha tevhela mafhungo a nµilani/a vha koni u
         ¾anganedza nyimele/a vha pfi mu¿we muthu/vha na tshi¾uhu.√ Vho-
         Luvhani ndi mufumakadzi o vuµaho/a no kona u konµelela nyimele dzi
         vhavhaho/a funaho mu¾a wawe/a no hangwela vho mu khakhelaho. √ N½e
         ndi funa Vho-Luvhani ngauri ndi mufumakadzi wa vhulenda/a funaho mu¾a
         wawe/a no hangwela vho mu khakhelaho/a sa langwi nga mbiti na
         mafhungo a nµila.√
         [Maraga MBILI kha phambano ya mvumbo, na NTHIHI ya u takalela]                         (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          13                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.10     Ee/Ndi a tendelana nae ngauri Tshifhiwa ha ngo ¾amba khotsi awe na musi
         vha songo mu tikedza, o ¾uwa navho Germany vhunga musi hu tshi
         ambarwa magaweni zwi tshi tea u vha hu na thikhedzo ya vhabebi vho¾he.
         Tshifhiwa o vha a tshi itela u shandukisa kuhumbulele kwa khotsi awe vhe
         vha vha vha tshi tenda uri nangoho ndi shenga.

                                             KANA

         Hai/A thi tendelani nae ngauri Tshifhiwa o vha o tea o ¾uwa na mme awe
         vhe vha mu tikedza u bva vhu¾ukuni hawe u swika a tshi bvelela, ngeno
         Vho-Madilaga hu si na zwe vha ita zwa u mu tikedza nga nnµa ha u mu ½ea
         mutsiko nga u ima na shango na u sa mu ¾anganedza.√√                                   (2)

7.11     • Ndo vha ndi tshi »o humbela pfarelo kha muzwala wanga Vho-Luvhani.
         • Ndo vha ndi tshi »o ¾utshela maitele anga a u funesa mafhungo na u sola
           vha¿we.
         • Ndo vha ndi tshi »o rembuluwa nda humbela pfarelo na kha vhafunzi
           Vho-Boshoto.
         • Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhahulwane vha lushaka uri vha ye u
           nkhumbetshela pfarelo mu¾ani wa ha Madilaga.
         • Na zwi¿we-vho zwi pfalaho.
           [Maraga tharu kha mbuno tharu dzi pfalaho] √√√                                       (3)
                                                                                                [25]

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
  o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

•   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
•   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
•   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          14                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

Marangaphan»a

Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa shela
mulenzhe nga vhuhulu kha kutshilele kana mvumbo dza vhaanewa. Fhethuvhupo
ndi vhupo/fhethu hune mafhungo a khou bvelelela hone hu tshi katelwa na
tshifhinga tshine zwiitei zwa khou itea ngatsho. Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa
vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi
mu¿wali u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele kwa mu¾a
wa Vho-Loshani na mu¾a wa Aifheli ¸etshipate.

Mbuno
• Fhethuvhupo ha ino bugu ndi Folovhoµwe mahayani/Venµa ¼a musalauno hune ra
  wana uri vhathu vho dzulelana.
• Vhu¾ama vhu re hone vhukati ha Vho-Loshani na Aifheli ndi hone ho fha¾aho
  siangane ya iyi bugu.
• Aifheli o vha muthu we a vha a tshi shumisa goloi ya Vho-Loshani u yo vhona
  musidzana wawe Maria. Nga u fhulufhela Vho-Loshani sa khonani yawe, vha
  dovha vha vha shaka ¼awe, o vha a tshi vha tendela vha tshi fhelekedza Maria vhe
  vhavhili ene o sala. Vho-Loshani vho vha vha tshi ita vha tshi ya mu¾ani wa ha
  Maria vha si na Aifheli. Nyimele heyi/siangane yo ita uri Vho-Loshani na Maria
  vha vho thoma vhushaka ha u funana.
• Hezwi zwo ita uri Vho-Loshani vha vho thoma u sa fhulufhedzea kha khonani na
  shaka ¼avho Aifheli.
• Nyimele ya u vhifha ha Maria muvhilini yo µaµisa Vho-Loshani nge vha µivha uri
  vha nga si mu male vho sedza vhukonani, vhushaka na u shavha uri shango ¼i µo
  vha vhonela ngafhi. Hezwi zwo ita uri Vho-Loshani na Maria vha dzumbe
  kutshilele kwavho kwa vhukwila nga u pometshedza Aifheli mihwalo iyo.
• Nyimele ya u fhulufhela Vho-Loshani na u funesa Maria yo ita uri Aifheli a tende
  iyo mihwalo, a ita na u zwi takalela.
• Vhupo he Aifheli a vha a tshi dzula khaho ho ¾u¾uwedza uri Aifheli a humbule u
  vhingana na Maria nga mutshato vhunga zwo vha zwi zwithu zwo µoweleaho na u
  ¾anganedzea kha uvho vhupo.
• U bebwa ha Rotondwa na Musatondwa mi¾ani iyi mivhili ine vhabebi vha hone
  vha vha dzikhonani zwo ita uri vhana vha aluwe vha tshi takalelana.
• U dzhena havho Yunivesithi nthihi zwo ita uri vha µowelane vha vhe miraµo ya
  SCM vho¾he. Rotondwa a nangwa sa murangaphanµa he vho¾he vha vho
  ¾anganedza Murena. Izwi zwo ita uri tshifhinga tshinzhi vha µiwane vhe vho¾he,
  nyimele iyi ya vho ¾u¾uwedza uri vha funane.U funana havho zwo swikisa kha uri
  vha khakhisane nge vha si µivhe uri vha dzikhaladzi.
• Mvelele yavho sa Vhavenµa, i hanedzana na uri vhana vha dzofha ¼ithihi vha
  malane. Izwi zwo ita uri musi vha tshi µivhadza vhabebi vhavho, Vho-Loshani
  na Maria vha tou dadadzela kule. Aifheli ene nga u sa µivha o zwi ¾anganedza zwa
  vho sia a tshi nga u vho fhambana na musadzi wawe.
• Hezwi zwo ita uri Maria na Vho-Loshani nga u µiwana vhe kha nyimele heyi i
  hanedzanaho na mvelele, vha ambulule tshiphiri tsha uri Rotondwa na
  Musatondwa ndi dzikhaladzi, ngauralo vha nga si malane.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          15                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

• Vho-Loshani nga ¾honi vho fhedza nga u pfulutshela Shakadza, vha µidzhenisa
  kha zwikambi. Maria o hwala mabuto a ya hayani a µi tou dovha a tevhelelwa a
  vhuya.
• Rotondwa na Musatondwa vho fhedza vho malana vha ya vha dzula Tshipise.
  Musatondwa nga mutsiko a tshi vhofholowa a vho thoma u pandamedza zwisusu.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u ¾u¾uwedza kutshilele kwo
bvaho kwa Vho-Loshani na Maria kwa u sa fhulufhedzea kwe kwa fhedza kwo
vhanga thaidzo khulu. Masiandaitwa a izwi o hambelwa na nga vhana, zwa vho
vhanga mi¾odzi i si na mufhumudzi.                                                              [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Thaidzo i vhangwa nga Musatondwa na Rotondwa vhane vha vha vhana
         vha dzofha ¼ithihi vha tshi ¾oµou malana, ngeno vha sa zwi µivhi uri ndi
         dzikhaladzi/Thaidzo yo vhangwa nga u sa fulufhedzea ha Vho-Loshani na                  (2)
         Vho-Maria zwi tshi kwama vhushaka havho.√√

9.2      Maria o fhedza o vhudza munna wawe ngoho nga u tou mu ¿walela
         vhurifhi, a fhedza a ya hayani ha hawe sa zwe a zwi amba musi a tshi bula
         uri Rotondwa na Musatondwa vha nga si malane vhuhulu ene a nga tou
         fhedza o fhelelwa nga vhuhadzi/Tshiphiri tsha u khakhisana ha Vho-
         Loshani na Maria tsho fhedza tsho bvela khagala.√√                                     (2)

9.3      Vho-Loshani vha ¾anwa sa muthu wa mazwifhi/vhumbulu/u sa
         fhulufhedzea,√ ngauri vha khou hana vhana vha tshi malana vha tshi ri ndi
         mashaka ngeno ngoho i ya uri ndi vhana vhavho/vha tshi zwi µivha uri a
         vho ngo fhulufhedzea kha khonani yavho nge vha anµana na musidzana
         wawe vha mu ½ea mihwalo.√                                                              (2)

9.4      Khuµano khulwane i vhangwa nga bomepome ¼a thumbu ¼e Vho-Loshani na
         Maria vha kuputshedza Aifheli.√ Ndi lushaka lwa khuµano ya ngomu
         ngauri i ½ea vhathu mutsiko muhulu ngeno vha sa tendi u bvisela ngoho
         khagala.√                                                                              (2)

9.5      Maria o vha o lavhelela uri Aifheli a tshi tou µivha tshiphiri tsha uri
         Rotondwa a si ¿wana wawe ndi wa Vho-Loshani, u µo mbo µi mu halifhela
         tsho¾he a sa tsha funa na u mu vhona. Hone-ha, zwo iteaho ndi zwauri
         Aifheli o mu hangwela vha dovha vha dzula vho¾he sa munna na
         musadzi.√√                                                                             (2)

9.6      Folovho»we ndi vhupo ha mahayani hune vhathu vha a tenda kha zwa
         vhuloi. U wanala ha vhakegulu vha tshi khou gidima ngomu dzhara¾ani ya
         kereke, zwo ita uri vhathu vha humbule uri ndi vhaloi vho tou tshelwa.√√               (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          16                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.7      A a fusha. Tshiphiri tshe tsha vha tshi vhukati ha Vho-Loshani, Maria na
         Vho-Josephina tsha u dzumba uri Rotondwa na Musatondwa ndi vhana vha
         Vho-Loshani, tsho ri u bvela khagala na mafhungo a si tsha gonya, ha vho
         tutuwa ma¼isambilu a malwadze, na u ¾alana kha miraµo ya iyo mi¾a.
         [Kuhumbulele kwo fhambanaho na ukwu ku sedzuluswe.] √√                                 (2)

9.8      Muhumbulo muhulwane wa iyi nganea ndi wa uri u sa fhulufhedzea
         mbinganoni na kha dzikhonani na mashaka hu tshi katelwa na u ita
         zwiphiri zwi elanaho na zwa u funana, zwi na masiandaitwa a si avhuµi√
         izwi ra zwi vhona musi Vho-Loshani na Maria vha tshi zwi ita, zwa vho
         fhedza zwo µisa vhuleme vhu si na vhukono vhukati ha mi¾a iyi, sa
         malwadze, u malana ha vhana nga tshavho, ¾halano, nz.√√

         [Maraga NTHIHI kha muhumbulo muhulwane, na maraga MBILI dza
         thikhedzo.]                                                                            (3)

9.9      Maria ha fhulufhedzei zwi tshi ya kha sia ¼a mbingano, u a zwifha nahone u
         na tshiphiri tsho livhaho kha u vhaisa mufunwa wawe.√
         Aifheli ndi munna o lugaho, a fhulufhedzeaho mbinganoni, a no kona u
         ¾anganedza nyimele dzi konµaho na u hangwela, a sa tevhedzi mafhungo a
         nµila.√ Ndi funa Aifheli ngauri u a fhulufhedzea, u a hangwela, ha tevheli
         zwitshele/u ima na ngoho/u ¾anganedza nyimele.√

         [Maraga MBILI kha mbambedzo ya mvumbo, na NTHIHI ya u takalela.]                       (3)

9.10     Ee/Ndi a tendelana nae ngauri mafhungo a musi hu tshi ambiwa tshiphiri
         tsha u sa fhulufhedzea mbinganoni nga maanµa ho no vha na ¿wana nga
         vhukati a a ofhisa, lwe Maria a humbula uri a tou vhudza Aifheli ¼i¿we
         µuvha hu nga vha na khakhathi, ha vuwa nndwa ine i nga swikisa Maria
         lufuni/Zwo vha zwo tea ngauri a hu na tshi no dzumbama shangoni.

                                             KANA

         Hai/A thi tendelani nae ngauri o vha o tea o µi tou dzula na tshiphiri
         tshawe u swikela.
         [Maraga mbili kha mbuno i pfalaho.]√√                                                  (2)

9.11     • Ndo vha ndi tshi »o hana u malwa nga Aifheli saizwi ndo mu khakhela.
         • Ndo vha ndi tshi »o amba ngoho kha Aifheli uri ndi tshile ndi na mulalo.
         • Ndo vha ndi tshi »o vhudza vhathu vhahulwane/vhashumelavhapo uri
           vha n½ee ngeletshedzo.
         • Ndo vha ndi tshi µo humbela pfarelo kha Aifheli.
         • Ndo vha ndi tshi »o vhudza Rotondwa ngoho ya uri Vho Loshani ndi
           vhone khotsi awe.
         [Mbuno tharu dzi pfalaho.] √√√                                                         (3)
                                                                                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          17                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
  o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho u
  itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.
• Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Marangaphan»a

Ndi ngoho ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u kaidza na u tsivhudza vhathu uri
vha thanyele zwithu zwo dzumbamaho zwine zwa nga vha dzhenisa khakhathini
khulu. Khaedu dza vhutshilo dzine dza ri kunga/kunda ri fanela u dzi ¾alifhela uri ri
tinye khombo dzine dza nga vhangea. Izwi ri zwi vhona kha lungano, tshikho»o na
mirero zwe mu¿wali a zwi ½etshedza, zwo ri µiselaho pfunzo khulu vhutshiloni.

Mbuno

[Afha vhalingi vho ½ea tsumbo dzavho, vhalingiwa vha nga µi shumisa tsumbo dzo
fhambanaho na idzi, tenda dza vha dzi tshi khwa¾hisedza ¼ikumedzwa.]

• Nga lungano lwa Vhatukana vha no shanduka, mu¿wali u ¾ana vhasidzana vha
  kungeaho nga u vhona lunako vha funa vha¾hannga vha mbo µi vha ¾ahela vha si
  tsha vhudza/µivhadza vhabebi vhavho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          18                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

   o   Vhasidzana vha ya u dzula µakani na vhanna vhavho.
   o   Vhabebi hayani vha sala vhe kha gaµa ¼a u ¾oµa vhana vhavho.
   o   Vhasidzana vha ungwa nga u ½ewa ½ama nga vhanna vhavho.
   o   Vhanna vhavho vha vha sumbedza lufuno lwa khole-khole, ngeno vhe na
       tshidzumbe tsha u nonisa avho vhasidzana uri vha fhedze vho vha ¼a.
   o   Vhatukana vho vha vha tshi shanduka vha vha dzindau vha ya u zwima, vho
       fhira nga kha muvhuµa.
   o   Muvhuµa wo ½ea vhasidzana tsivhudzo ya uri vha ¾oµa u vhulawa na uri
       vhanna vhavho vha a shunduka vha vha dzindau, vhone vha si tende nga u
       vha fhulufhela vhanna vhavho.
   o   Vhasidzana vho kholwa nge mu¿we wavho a vha ¾hanzi ya ma¾o.
   o   Vhasidzana vho vhona khombo iyi vha vho shavha vha tshi khou thuswa nga
       muvhuµa.
   o   Khombo iyi vho ¾angana nayo nga n¾hani ha u tenda u fhurea vha tevhela
       vhathu vhane vha si vha µivhe.
• Tshikho»o tsha sialala tsha Makwinµa a Tshiungani, murendi u ¾ana uri vhathu
  vha Tshiungani vho vhea fhulufhelo ¼avho kha zwifho zwa havho.
  o Lwaphungu hu dzhena vhana vha musanda fhedzi, arali muthu a ya a si
       mukololo u a ¾angana na khombo khulu kana a si tsha vhuya.
  o Fhethu afho hu µivhelwa madambi fhedzi vhana vha musanda vha bammbela
       hone.
  o Vhathu vha hone vha rerela zwavhuµi zwi ita uri hu wanale zwi¼iwa zwinzhi.
  o Tshikona tsha lila, nyamabuli i ita uri Tshiungani hu vhe na maµi ane a thusa
       vhathu.
• Tsumbo dza mirero asidzi: 1. Dangani ¼a fobvu a hu dzhenwi.
                             2. Funguvhu ¼o ri thilaiwi ¼a fhira muµi ¼o kovhela.
• Murero wa u thoma: Dangani ¼a fobvu a hu dzhenwi. Mu¿wali u ¾ana uri muthu a
  songo µibaµekanya na vhathu vhavhi ngauri na ene u µo fhedza o guda zwithu
  zwivhi/o wela khomboni, zwo ralo kha lungano lwa Vhatukana vha u shanduka na
  kha tshikhoµo tsha Makwinµa a Tshiungani.
• Murero wa vhuvhili: Funguvhu ¼o ri thilaiwi ¼a fhira muµi ¼o kovhela.
  Mu¿wali u eletshedza vhathu uri muthu ane a si pfe musi a tshi laiwa u µo
  dzhena khomboni. Kha lungano lwa Vhatukana vha no shanduka, vhasidzana vho
  eletshedzwa nga muvhuµa vhone vha si tende nge vha vha vho fhulufhela vhanna
  vhavho. Kha tshikhoµo tsha Makwinµa a Tshiungani ri khou wana vhathu vho¾he
  vho kaidzwa uri zwifhoni hu dzhena vhakololo fhedzi vhone vho zwi tevhedza
  zwa ita uri shango ¼a Tshiungani ¼i wane zwivhuya.

Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa lungano, tshirendo tsha sialala na mirero u bvisela
khagala uri ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u tsivhudza vhathu uri vha »ivhe
uri shangoni hu na zwithu zwo dzumbamelaho vhathu zwine vha fanela u zwi
thanyela uri vha si dzhene khakhathini. Mu¿wali u bveledza izwi zwo¾he nga u
shumisa lungano lwa Vhatukana vha no shanduka na tshikhoµo tsha Makwinµa a
Tshiungani na mirero iyo mivhili.                                                               [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          19                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        PFUFHI

PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO

11.1     Tsho vhangaho uri avha vhana vha pfuke ndaela ndi u
         hanedzana/kuhumbulele kwe uyu mutukana a µa nakwo kwa uri vha fare
         nµila ndenya.√√                                                                        (2)

11.2     - Muvhuµa u tshi lamulela vha¼a vhana nge wa ri kha ri thome ri lidze
            mbila ri tshine ro takalela ½ama yavhuµi u tshi ¾oµa uri vha shavhe.
         - Muvhuµa u humbela u tshimbila phanµa u tshi itela uri u shavhe.
         - Muvhuµa u dzhena mulindini we phanµa wa vha u musekene, wone wa
            bva wa gonya muri, phukha dzo no fhelela wa fukedza.
          [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                      (2)

11.3     Ndaela ya makhulu ya uri vha bve nga nµila tsekene i na vhushaka ngauri
         makhulu vho vha vha tshi zwi »ivha uri kha n»ila ndenya hu na zwithu zwi
         si zwavhu»i/phukha dze dza vha dzi tshi ¼a vhathu.√√                                   (2)

11.4     Phukha dzo dinalea/sinyuwa dza vho ¾oµa u vhulaha muvhuµa ngauri wo
         dzi kundisa ½ama yavhuµi.√√                                                            (2)

11.5     Muvhuµa wo vha wo fanela u wone wo vhulawaho fhedzi ho vho »o
         vhulawa phukha dze dza vha dzi songo lavhelelwa uri dzi µo fa.√√                       (2)

11.6     Mulaedza ndi wa uri vhathu kha vha tevhedzele ndaela dzine vha ½ewa nga
         vho no µivha khombo dzine vha nga ¾angana nadzo arali vha songo pfa.√√                 (2)

11.7     Ee/Ndi a vha pfela vhu¾ungu.
         • Vho ¾oµa u ¼iwa nga phukha.√
         • Vho dzhia tsheho ya vhuhana nge vha si µivhe khombo ine vha nga
           ¾angana nayo nga u litsha ndaela ya makhulu.√
         • U fa nga u vhulawa zwi a vhavha.√
         • Vhabebi vhavho vho vha vha tshi µo vha vho xelelelwa nga vhana
           vhavho.√
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]                                                          (3)

                                            NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          20                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)

11.8     Ipfi 'Thovhele' ¼i dzumbulula vhuhosi vhuhulwane vhu re na maanµa
         mahulu nahone hune ha tea u ¾honifhiwa na u thetsheleswa nga misanda na
         vhalanda vho¾he.√√                                                                     (2)

11.9     Tshigarukela.√ Tshi shuma u vhidzelela/tsivhudza/khoµa.√                               (2)

11.10    Mutaladzi uyo u sumbedza uri muthu uyo ha levhelwi ngauri u na maanµa
         mahulu a u kona u µilwela lune a nga huvhadza uyo a mu levhelaho.√√                    (2)

11.11    Tshikhoµo itshi tshi sumbedza vhu¾ali, maanµa, maano na vhuhali zwine
         ngazwo Thovhele Rammbuµa na vhalanda vhawe vha kona u
         µitsireledza.√√                                                                        (2)

11.12    - Khombo ya u tsa nga matembele ndi ya uri a ¾hukhuwa u nga wa, wa
           lovha.
         - Bakoni u nga wana zwivhanda zwa u huvhadza/vhulaha.
         - Bakoni u nga kha µi patwa u si tsha kona u bva.
         - Bakoni hu nga vha hu na maµi ane muthu a nga nwela khothe a lovha.
         [Maraga mbili kha mihumbulo mivhili yo dziaho.]√√                                      (2)
                                                                                                [25]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          21                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
  o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

•   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
•   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
•   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Muhumbulo muhulwane wa bugu ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi µivha zwone
kana u guda zwone. Zwiwo ndi zwiitei/nyito dzine dza bveledzwa nga vhaanewa
µiramani. Mu¿wali u ri µisela zwiwo zwo fhambanaho nahone zwo farekanaho a tshi
itela u bvisela khagala muhumbulo muhulwane. ¶iramani iyi mu¿wali o shumisa
zwiwo zwo fhambanaho a tshi itela u ¾ana vhunde¿wa ha Mashudu zwe zwa fhedza
zwo vha na masiandaitwa a si avhuµi.

Mbuno

• Musi Mashudu a tshi vhuya vhusiku khotsi awe vha tshi lingedza u mu kaidza
  mme awe Vho-Mari¾a vha a mu imelela vha ri a litshiwe a tambe na vha¿we.
• Musi Vho-¸efefe vha tshi lingedza u kaidza Mashudu nga u tou mu rwa musi vho
  pfa nga Khwa¾hisani uri u vho ita zwa vhatukana, Vho-Mari¾a vha a vha sema vha
  ita na u vha vhudza uri vha vhenga Mashudu vha funa Khwa¾hisani. Vho-¸efefe
  vha lu¾ana na mufumakadzi wavho Vho-Mari¾a musi vha tshi lingedza u vha
  kaidzela u lema havho ¿wana Mashudu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          22                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

• Vho-Mari¾a vha sasaladza Khwa¾hisani musi a tshi lingedza u vha eletshedza uri
  vha songo lema Mashudu nga u mu itela mishumo ya hayani hu si na zwine a
  khou ita.
• Vho-Mari¾a vha bikela Mashudu na u mu itela tie ene o dzula a tshi khou pennda
  ½ala. Musi Khwa¾hisani a tshi lingedza u mu kaidza mme awe vha a mu imelela.
• Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a fune vha¾hannga vhanzhivhanzhi sa
  Lufuno, Tshibio na Tsa¿wani.
• Vho-Mari¾a vha lema Mashudu nga u mu tendela a tshi dzhenisa vhatukana
  muµini vha ita na u vha bikela zwi¼iwa na u vha rengela zwiambaro.
• Vho-Mari¾a vha sema Vho-Ludwevha mudededzi wa Mashudu nge vha mu rwa a
  songo ita mushumo wa tshikolo. Vho-¸efefe vha tshi lingedza u kaidza Mashudu
  nga ¿wambo wa u sa ita mushumo wa tshikolo Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza
  Mashudu uri a tou µiwanela munna wa garaba a shavhele nae tshikhuwani.
• Mashudu u ¾angana na Tsa¿wani wa garaba we a mu fhulufhedzisa uri u µo mu
  mala. Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a mu ¾ahele nga u ¾avhanya a
  shavhele tshikhuwani.
• Vho-Mari¾a vha se¿wa nga Mashudu musi vha tshi lingedza u mu thivhela uri a
  songo tsha ¾uwa na Tsa¿wani tshikhuwani nge vha vha na mu¼oro wa musi a tshi
  khou vhulawa nga u tou ¾havhekanyiwa. Mashudu u vutshela mme awe a ri ndi
  vhone vho mu lemaho, o vha a tshi µo vha o ita zwa tshikolo. Ene o fhedza o
  ¾ahela Tsa¿wani naho mme awe vha songo tenda.
• Vho-Mari¾a vho fhedza nga u guma philisi vha lovha ngeno Mashudu a tshi
  thulwa nga goloi musi a tshi khou gidimedzwa nga mufumakadzi wa Tsa¿wani a
  fhedza o lovha.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa zwiwo zwo fhambanaho u bveledza
muhumbulo muhulwane wa u lemala ha Mashudu. U lunzhedzana ha zwiitei izwi
zwi ita uri mu¾oµo muhulwane wa nganea iyi u bvele khagala nahone u tendisee.
Nangoho u lema hu fhira u lotshelwa.                                                            [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

13.1     Mulalo u ¾anwa e musidzana a re na zwitshele na u lu¾anya vhathu.√
         Ngauri u vhudza Mashudu uri o vhona Lufuno e na mu¿we musidzana
         zwine zwa lu¾anya.√                                                                    (2)

13.2     Tshe tsha vhanga nndwa vhukati ha Khwa¾hisani na Mashudu ndi nge
         Khwa¾hisani a edzisa u kaidza Mashudu uri a litshe vhubva vhune a vho
         tou bikelwa zwi¼iwa nga mme awe.√√                                                     (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          23                              DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.3     Mufhindulano u re hone vhukati ha Vho-Mari¾a na Mashudu afho
         mafhungoni wo vha na ¾hu¾huwedzo ya uri Mashudu a fune vhatukana
         vhanzhivhanzhi lune a vho fhedza o ¾ahela Tsa¿wani we a vha e na
         musadzi wawe/zwo ita uri Mashudu a vhe phiranawe ya nde¿wa.

         [Maraga MBILI kha mbuno i pfalaho.]√√                                                   (2)

13.4     Mafhungo aya a na vhushaka na u µivhulaha ha Vho-Mari¾a ngauri u
         ¾u¾uwedza havho Mashudu kha u funa vhatukana hune ra hu vhona afha,
         zwo fhedza zwo vha ¼a ¾hoho musi a tshi vho hana u vha thetshelesa a mbo
         ¾ahiswa nga Tsa¿wani we a mbo µi ¾uwa nae tshikhuwani.√√                                (2)

13.5     Mafhungo aya a ¾ana tshifhinga tsha musalauno √ hune ra wana mme
         Vho-Mari¾a na ¿wana Mashudu vha tshi dzula fhasi vha tshi amba nga ha u
         funa vhatukana na u mu bikela ene o dzula, zwe kale nga mvelele yashu
         zwa vha zwi siho.√                                                                      (2)

13.6     Kutshilele kwa Mashudu ku vhaisa/dina/pfisa vhu¾ungu Khwa¾hisani, √
         ngauri ha khou dzhena tshikolo, ha koni u shuma mishumo ya hayani,
         tshawe ndi u funa vhatukana vha sa fheli.√                                              (2)

13.7     Tsa¿wani o shumiswa u itela uri hu khunyelele tshipikwa/ndivho ya
         mu¿wali ya uri vhunde¿wa vhu na masiandaitwa a si avhuµi.√ Nga hovhu
         vhushaka ha Mashudu na Tsa¿wani zwo fhedza zwo vhulaisa mme na
         ¿wana.√√                                                                                (3)

13.8      Vho-Ludwevha                              Vho-Mari¾a
          - Vha ¾oµa mishumo ya tshikolo.           - A vha vhoni ndeme ya tshikolo
          - Vha kaidza Mashudu.                     - A vha kaidzi Mashudu.
          - A vha lemi Mashudu.                     - Vha a lema Mashudu.
          - Vha a konµelela u se¿wa.                - Vha a sema Vho-Ludwevha.
          - Vho funzea/dzhena tshikolo.             - A vho ngo funzea.

         Mulingiwa a nga fha u fhambana ha u kuµana he ha vha hone vhukati ha
         Vho-Ludwevha na Vho-Mari¾a.

         [Maraga MBILI kha mihumbulo mivhili i hanedzanaho.] √√                                  (2)

13.9     Mathomoni a µirama iyi ri wana Vho-Mari¾a vha tshi simesa u lema ¿wana
         Mashudu ha vha u µibwela khunµa vhunga vhunde¿wa uvhu ho mbo µi
         endelela. A zwi mangadzi musi ri tshi vho wana Mashudu na mme vha tshi
         vho welwa nga vhulombo ha lufu ngei magumoni a bugu hu u itela uri zwi
         vhonale uri avha vhavhili vho tou µiretshela tshifu vhone vha½e tshe tsha
         fhedza tsho vha tsiga/¼a ¾hoho.

         [Maraga THARU kha ¾halutshedzo i pfalaho.]√√√                                           (3)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          24                             DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.10    Ee/Zwo tea.
         • Sara u funa He¼eni a tshi dzula a si na muhadzinga.
         • Sara u funa vhutshilo ha ngoho vhu si na tshidzumbe.
         • Sara sa khadzi zwo tea a tshi dzhenelela kha mafhungo a khaladzi awe.
         • Sara u vhona Mashudu o µa u pwasha muµi wa khaladzi awe.

                                             KANA

         Hai/A zwi ngo tea.
         • Sara o vha o tea a songo amba ngauri mafhungo ayo a a lu¾anya.
         • Sara o vha o tea a songo amba mafhungo a sa mu kwami ngauri ndi u vha
           na zwitshele.
         • Sara o vha o tea o ¾anganedza Mashudu sa musadzi wa khaladzi awe/
           muhalivho wawe.
         • Sara o vha o tea o vhudza vhathu vhahulwane uri vha dzudzanye
           mafhungo ayo.

         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                      (3)

13.11    • Ndo vha ndi tshi µo dzula fhasi na munna wanga ra tandulula thaidzo.
         • Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha
           nthuse kha u dzudzanya mafhungo a mu¾a wanga.
         • Ndo vha ndi tshi µo ya kha mushumelavhapo u wana ngeletshedzo kha
           mafhungo aya.
         • Ndo vha ndi tshi µo dzula fhasi na Mashudu ra ambedzana nga mulalo.
         • Nga mvelele ya Tshiven»a, ndo vha ndi tshi µo ¾anganedza Mashudu sa
           muhadzinga wanga.

         [Maraga MBILI kha mihumbulo mivhili yo dziaho.] √√                                     (2)
                                                                                                [25]

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
  o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
  o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P2-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016-memo/9473e436-aa45-4356-bbb6-e675fbe0c7fd) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2012-memo/c31e80da-d55b-4c2c-90e5-42177f43f830) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009-memo/7e95e0f9-8596-49c5-9678-79caf2559c40) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2019/6907c8c4-26f8-43b6-be52-ea5db6165703) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
