# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2019 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the November 2019, 24 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2019 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2019 · tshivenda. Question paper, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019-memo/102ce04d-21bb-43e9-9706-7186029b3ec4) — Memo · 2019 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                     GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                       LARA 2019

MARAGA: 80

TSHIFHINGA: Awara 21/ 2

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 24.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        2                               DBE/Lara 2019
                                          NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
         mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
         kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Vhurendi                     (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Nganea KANA Foluku¼oo        (25)
         KHETHEKANYO YA C:            ¶irama                       (25)

4.       Fhindulani MBUDZISO  ¹HANU      dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
         VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO – Mbudziso ya
         KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO

         Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO                                 YA     B
         (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):

            Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha
             µirama dze na guda.
            Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
             NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
             YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA
             C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni
             fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
            Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         3                               DBE/Lara 2019
                                           NSC

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

          Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
           a 250 u ya kha a 300.
          Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama
           dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450.
          Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga
           dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
           pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO
         IºWE na IºWE nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A:            I anganyelwa u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B:            I anganyelwa u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C:            I anganyelwa u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       4                                DBE/Lara 2019
                                         NSC

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
      NOMBORO YA MBUDZISO               LUSHAKA LWA        MARAGA        NOMBORO YA
                                         MBUDZISO                          SIA¹ARI
1. 'Mulondo wa lufu'                   Mbudziso ndapfu        10                 6
2. 'Mbilu i lilela u gavha!'            Mbudziso pfufhi       10                 7
3. 'A si ene'                           Mbudziso pfufhi       10                 8
4. 'Ntendele ndi vhe tsumbanµila'       Mbudziso pfufhi       10                 9
                                         NA
Vhurendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE.
5. 'Ngoho ndo zwi vhona'                 Mbudziso pfufhi   10              10
*PFESESANI:      Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na
                 fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
                 MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C.
                 Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani
                 mbudziso nthihi-nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho.
6. Nandi ndi shenga?                Mbudziso ndapfu     25                      12
7. Nandi ndi shenga?                    Mbudziso pfufhi       25                12
8. Isha ¼a Mi¾odzi                     Mbudziso ndapfu        25                14
9. Isha ¼a Mi¾odzi                      Mbudziso pfufhi       25                14
                                        KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho.
10. Khuvhanganyo ya fo¼ukuloo     Mbudziso ndapfu      25            16
11. Khuvhanganyo ya fo¼ukuloo           Mbudziso pfufhi       25                17
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho.
12. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso ndapfu        25                19
13. U lema hu fhira u lotshelwa         Mbudziso pfufhi       25                19
14. Tshilwavhusiku                     Mbudziso ndapfu        25                22
15. Tshilwavhusiku                      Mbudziso pfufhi       25                22

*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
            NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
            A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
            MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2            5                           DBE/Lara 2019
                                              NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo ho teaho.

      KHETHEKANYO                MBUDZISO           TSHIVHALO TSHA       LUSWAYO
                                                     MBUDZISO DZO           (√)
                                                       TEAHO U
                                                      FHINDULWA
A: Vhurendi
   (Vhurendi ho randelwaho/            1–4                2
   vhonwaho)
A: Vhurendi
   (Vhurendi vhu songo                 5                  1
   randelwaho/vhonwaho)
B: Nganea/Foluku¼oo
   (Mbudziso ndapfu kana              6 –11               1
   Mbudziso pfufhi)
C: ¶irama
   (Mbudziso ndapfu kana              12–15               1
   Mbudziso pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi
                   ha uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI
                   NTHIHI.
                   A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       6                                 DBE/Lara 2019
                                         NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso i tevhelaho.

MULONDO WA LUFU – WMR Sigwavhulimu

1        Mimuya ya vhathu vho felaho tshipfundamuyani tsha Kitwe,
2        Sa buluvhutsi ¼a tshikegulu,
3        I vhimbila miedzini ya Rhodesia,
4        I ¾oµa haya hu orotshelaho vho¾he vho kundwaho.

5        Mukumo mulondoni wa Kitwe,
6        Ndi thabelo i si na vhuelo,
7        Thabelo ya vhanna vho imaho nga huswi
8        U gwa malasha a u dzingadza mimuya yo guguvhalaho.

9        Ro¾he ro denengedzwa nga Tshanµa tshi si na vhuelo;
10       Tshanµa tshi tshidzaho nga u tevhula
11       Phangami na tsalamurahu,
12       Lwendoni lwa khunyeledzo ya Mulayo.

13       Khombo yo ni welaho a i tinywi.
14       Ndi u µihanedza ha u begwa,
15       Tshine ra lilela a si lufu lwa½u,
16       Ndi vhu¾ungu na tshengelo ye na i pfa.

Murendi kha itshi tshirendo u ¾oµa u bvisela khagala vhupfiwa hawe zwi tshi kwama
vhathu vhe vha lovhela mugodini wa Kitwe musi u tshi tiba/dilika.

Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa
n»ila ye murendi a shumisa ngayo mutevhetsindo na ndima/zwitanza u bvisela
khagala vhuµipfi kha tshirendo itshi.                                                           [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      7                                 DBE/Lara 2019
                                        NSC

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu

1        Mbilu i µuµumela i sa fhidzi,
2        I lingedza u gavha madzanga a shango,
3        Ya thenisa muya-vhuthu
4        Nga u u nyalisa vhu¾ungu-pha¾ho.

5        Mbilu sa miri ya deme.
6        I lwedzanaho u gavha tshilidzi tsha µuvha,
7        Kha i vhanyuludze tserekanywa dza madzanga a shango
8        I lilele u gavha Tshilidzi tshidzo ya muya.

9        Mbilu yo pinikwa vhupulini ha ½ama,
10       I vhalavhala yo lianela µinzwini,
11       Mbilu sa µongololo yo katana kha muµifho wa shango
12       I µo kundwa u swikisa mulaedza wa tshidzo.

2.1      Murendi o shumisa figara-»e ya muambo kha mutaladzi/vese ya 1?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)

2.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bveledza nga mutaladzi/vese ya 2?

         'I lingedza ... a shango'                                                             (2)

2.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                      (2)

2.4      Ndi vhu»ipfi vhufhio ha murendi vhu dzumbululwaho nga ndima/tshitanza
         tsha 3?                                                                               (2)

2.5      Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku wanalaho kha ndima/
         tshitanza tsha 2? Tikedzani phindulo ya½u.                                            (2)
                                                                                               [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      8                                DBE/Lara 2019
                                        NSC

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.

A SI ENE – LR Ndlovu

1        Nelson Mandela na khathihi a si ene
2        Wa u µo ½usa lushaka luno sa lutshetshe
3        A lu unµa lwone lwo pfu½a tshisenga
4        Ngauri wawe wa mbofholowo mushumo o vuledza.

5        Thabo Mbeki na ene a si ene
6        Wa u µo lima masimu ri½e vha½e ro eµela
7        Zwikovhani zwashu a gobela tshelede
8        Ngauri zwawe ndi u ri sumba nµila.

9        Ma¾amela Ramaphosa na ene a si ene
10       Wa u µo fhanzhela musuku na mase¾ha zwikwamani zwa vhatshili
11       Ngeno ro pfu½a tshilashu sa ½owa murunzini tshilimo
12       Ngauri tshawe ndi uri na ri½e ri µidine-vho.

13       Murangi kana phuresidennde na ufhio a µaho a si ene
14       Wa u µo rindela vhadzulapo tshiunza tsha µipi¾ipi
15       Ndayotewa, kereke na madzangano a po¼otiki a si zwone
16       Zwa u µo bambedza vhatshili ditimbuni ¼a µotshiµotshi.

17       Zwino ene-ha ndi nnyi arali avha vhe si vhone
18       Ene ndi iwe mu½e ane wa vha ene-ene
19       Ane mbofho dzi vhofhaho mvelaphanµa a pfu½ulula
20       Vhunga ndayotewa i tshi ¾u¾uwedza u µishumela na u µiambela.

3.1      Murendi o shumisa figara-»e ya muambo nga maipfi 'a si ene', nahone ndi
         zwifhio zwine a ¾o»a u swikisa kha muvhali?                                          (2)

3.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bveledza nga mutaladzi/vese ya 4?

         'Ngauri wawe ... o vuledza.'                                                         (2)

3.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                     (2)

3.4      Ndi vhu»ipfi vhufhio ha murendi vhu dzumbululwaho nga ndima/tshitanza
         tsha 3?                                                                              (2)

3.5      Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku wanalaho kha ndima/
         tshitanza tsha 2? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                           (2)
                                                                                              [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          9                               DBE/Lara 2019
                                            NSC

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.

NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA – FR Modau

1        Ntendele ndi vhe tsumbanµila
2        Sa unga n½e ndi ¼izhakanµila ¼o no vhonaho
3        Tombo ¼i tshi mela midzi – tenda u vha mutshila!
4        Fulufhela n½e ndo ponyaho
5        Mililo yo¾he nda dzima zwa ya na vhusula
6        ¶ipfundise u ile zwa madzanga a zwi fheli
7        O vhalaho bugu u »o hurana na ludzula.
8        Zwivhili zwo piringedzaho thondo ino zwi sa mwemweli
9        Zwiraru zwo i sikelaho vhi»a ma¾o yo pundisa
10       U konyolela matanda n»evheni tshivhangalala
11       Mphorosi muga sambitsolo u pulisa
12       U sa ¾honifha vhabebi na vho¾he vhalala
13       Kha n»a»o yo vhofhaho vhaswa vha murafho uno
14       Mvalo dzavho kha dzi vha sengise lufuni luno.

4.1      Ndi figara-µe ya muambo ye murendi a i shumisa kha mutaladzi/vese
         ya 14? Tikedzani phindulo ya½u.                                                         (2)

4.2      ¹alutshedzani zwine murendi a tama u ri vhudza nga mutaladzi/vese ya 2.

         'Sa unga … no vhonaho'                                                                  (2)

4.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                        (2)

4.4      Ndi vhuµipfi-µe         ha   murendi    vhu   bvukululwaho   nga     mitaladzi/
         vese dza 10–12?

         'U konyolela … vho¾he vhalala'. Tikedzani phindulo ya½u.                                (2)

4.5      Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha mitaladzi/
         vese ya 6–7? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                   (2)
                                                                                                 [10]

                                            NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         10                             DBE/Lara 2019
                                           NSC

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO (MBUDZISO YA
KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.

NGOHO NDO ZWI VHONA – W Silidi

1        Ngoho a n½e ma¾o o zwi vhona,
2        O zwi vhona a zwi vhonesa,
3        U ri kha vhune ra tshila khaho,
4        A hu na nzhinga,
5        A hu na khwese.

6        Ngoho ndo zwi vhona thambuloni,
7        Uri lufu ndi yone mboho i vhusaho,
8        Mboho i si na tsadzi ngayo,
9        I vhusaho yo »iinga maan»a mahulu,
10       Maan»a a wisaho na mbondo khulwane.

11       Ndi ifhio tsiwana ye tshikolo ya shavha,
12       I tshi i »o ponyoka vhuhali ha lufu,
13       Ndi ufhio we pfunzo a phasa dza u fhedza,
14       A tshi u »o pfi muvhuya ma¾oni a lufu?
15       Ngoho ndo zwi vhona, lufu lu a vhusa.

16       Tsiwana kana mupfumi,
17       Muhali kana goswi,
18       Vho¾he vha luvha huthihi,
19       A hu na kwae,
20       Vho¾he vha a fana.

21       Ngoho ndo zwi vhona tsho¾he,
22       Mboho i vhusaho a i na mupikisi,
23       Ya pina zwinzhi zwi a tshinyala,
24       Ngoho ndo zwi vhona.

5.1      ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga
         mitaladzi/vese ya 4 na ya 5.

         'A hu na ... na khwese.'                                                              (2)

5.2      Sedzulusani mutaladzi/vese ya 7 he murendi a shumisa ipfi 'mboho'.
         ¹alutshedzani ndeme ya ipfi i¼o afho he ¼a shumiswa.                                  (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                            DBE/Lara 2019
                                           NSC

5.3      Vhalani ndima/tshitanza tsha 3.

         Ndi ifhio ndivho ine murendi a khou ¾o»a u i bveledza nga tshitanza/ndima
         iyi?                                                                                 (2)

5.4      Sedzani mutaladzi/vese ya 15.

          'Ngoho ndo … a vhusa.'

         Murendi o shumisa thikho/¾ho»ea/thekheniki ifhio ya vhurendi ni dovhe ni
         sumbedze uri ndi ngani o i shumisa nga u ralo?                                       (2)

5.5      Nga kuvhonele kwa½u, ni a ima na na zwine murendi a khou amba kha
         ndima/tshitanza tsha 4? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                     (2)
                                                                                              [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                        30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       12                               DBE/Lara 2019
                                         NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.

NGANEA

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

Siangane na fhethuvhupo zwi na ¾hu¾huwedzo khulwane zwi tshi kwama kutshilele
kwa vhathu.

Nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450, ¿walani maanea ni tshi khou
sengulusa n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa ¾u¾uwedza ngayo kutshilele kwa
Vho-Madilaga na Vho-Luvhani buguni iyi.                                                        [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

Vho-Luvhani zwino vha tshi pfa zwine mukalaha wavho vha khou amba, zwa tou
vha tsikeledza vhukuma. ·i¿we ¼ine ¼a khou tou vha dina vhukuma ndi ¼a
Vho-Madilaga ¼ine vha ri vha ambe uri hanihani ngeno vhe musadzi wa vhana
vhararu vha songo zwi »ivha uri vho »ihwala. Vho-Luvhani vha khou tou zwi
»ivha uri khuvha afha mu»ini a hu tsha »o dovha ha tandwa ¼i no fukwa. Havha            5
Vho-Madilaga ndi muthu wa u dobedza tsikidzi vhukuma. Havha Vho-Madilaga
na mufumakadzi wavho Vho-Luvhani, vha na vhana vhavho vhararu, vhatukana
vhavhili na musidzana muthihi onoyo muhulwane.
Nga murahu ha vhege mbili, Vho-Luvhani vho »a vha vhudza mukalaha wavho
uri khonani yavho Vho-Tshianeo ndi mudzadze vho wana ¿wana wa vhu¾anu na                10
vhuthihi. Hezwi vha tshi tou ralo, Vho-Madilaga vho mbo »i dzhia i¼a khaphu ya
tie ye vha vha vha tshi khou nwa ngayo, vha mbo »i i posa fhasi ya pwashekana
ngeno tie yo tevhukana henefho fhasi.
'Luvhani! Luvhani! Hezwi zwe nda ita heyi khaphu, ndi »o zwi ita inwi ni a »ivha!
Ni khou ntsilinga nga zwiambo zwa½u. Kani nazwino inwi ni tshi ita thumbu iyi           15
ni khou tou tama zwenezwo zwine zwa khou itwa nga khonani dza½u? Ni a
»ivha, muthu a nga si tende uri ni mugudisi wa vhana tshikoloni lini. Muthu u »o
zwi tenda hani arali ni tshi balelwa nga u tou ita zwine na amba? Ndi tshi ri
vhana vho lingana, inwi ni khou ntendela ngeno ni tshi khou zwi »ivha uri inwi ni
kha »i isa phan»a. Ni khou nndina ni a »ivha?'                                          20
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       13                               DBE/Lara 2019
                                         NSC

Ngoho ano ma»uvha vhutshilo vhu khou dunga vhukuma hafha mu»ini.
Vho-Luvhani vha tshi sedzwa vha vho tou zwondololwa nahone vha tshi khou
nyaliwa.
·i¿we »uvha zwenezwi vho »i »idzulela zwavho vhe vhavhili, ndi hone
Vho-Luvhani vha tshi amba.                                                          25
'Ndi amba khotsi a vhananga,' vha khou amba izwi zwenezwi vha tshi khou
endela u avha zwi¼iwa henefha »afulani.
'Ambani, ndo thetshelesa.' Ndi vhone Vho-Madilaga vha sa sedzi avha
mufumakadzi wavho ma¾oni, vha khou ita na u tou vhuisa na lukovhi.
'N½e ndi khou ¾o»ou tou vha vhudzisa uri vhone vho tou sinyutshela zwenezwi 30
zwauri n½e a tho ngo ita zwavhu»i fhedzifhedzi?' Vho-Luvhani vha amba vho tou
vha sedzavho ma¾oni enea ane a khou vha sinyalala.
'Arali nda ri ee ni »o ita mini?'
'Vhone vha tshi ri ee, n½e tshine nda »o ita a tshi nga vhi hone, hone, ndi »o tama
ri tshi amba ra isa phan»a.'                                                        35
'Ndi »o amba arali zwi tshi ambea, hone nda pfa zwi sa »adzi mudziyo a thi nga
»o zwi amba. Ambani ndo thetshelesa.'
                                                                       [Ndima ya 1]

7.1      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvisela khagala u thoma ha thaidzo.
         ¹alutshedzani uri thaidzo iyo yo vhangwa nga mini.                                    (2)
7.2      Mafhungo ayo e na vhala a thusedza hani u anetshela zwa phan»a kha iyi
         nganea?                                                                               (2)
7.3      Vho-Madilaga vho ¾anwa sa muthu-»e mafhungoni aya a re afho n¾ha?
         Bulani ZWIVHILI.                                                                      (2)
7.4      Ndi tshini tshihulwane tsho vhangaho khu»ano mafhungoni a bugu iyi?
         Bulani na lushaka lwa iyo khu»ano.                                                    (2)
7.5      Sumbedzani tshanduko ya ¼ishandi yo bvelelaho kha Vho-Madilaga nga
         murahu ha musi Tshifhiwa o no phasa pfunzo dzawe.                                     (2)
7.6      Vhupo ha Tshandebvu vhu ¾u¾uwedza hani kutshilele kwa Vho-Ana?                        (2)
7.7      Ni vhona ma¾hakheni a bugu iyi a tshi fusha? Tikedzani phindulo ya½u.                 (2)
7.8      ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza
         nga mafhungo a bugu iyi. Tikedzani phindulo ya½u.                                     (3)
7.9      Kutshilele kwa Vho-Madilaga ku fhambana hani na kwa Vho-Luvhani
         mafhungoni a nganea iyi? Dovhani ni sumbedze nga mbuno i pfalaho uri ni
         takalela ufhio.                                                                       (3)
7.10     Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa Tshifhiwa musi a tshi tendela
         khotsi awe uri vha mu fheletshedze musi a tshi ya u ambara gaweni ¼awe ¼a
         pfunzo ngei Germany? Tikedzani phindulo ya½u.                                         (2)
7.11     Nga mbuno THARU, ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga ita arali no »iwana
         ni kha nyimele ye Vho-Maambavha¿we vha »iwana vhe khayo ngei
         sibadela?                                                                             (3)
                                                                                               [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       14                              DBE/Lara 2019
                                         NSC

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana
Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU
Siangane na fhethuvhupo zwi na ¾hu¾huwedzo khulwane zwi tshi kwama kutshilele
kwa vhathu.
Nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450, ¿walani maanea ni tshi khou
sengulusa n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa ¾u¾uwedza ngayo kutshilele kwa
vha mu¾a wa Vho-Loshani na mu¾a wa Aifheli Tshipate.                                          [25]
MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.
TSHIBVELEDZWA TSHA B
'Kha vha vhone, vhone vha bva fhasi hangei Masisi; ngeno ri½e ro davhuka ri tshi
bva Fefe hangei; vhushaka hashu zwino vhu »a hani?' Hu vhudzisa Vho-Aifheli.
'N½e ndi ri hezwo zwi »ihwa nga vhomakhulukuku. N½e nga dzanga ndi nga si
malelane na vhoiwe ngauri n½e ndi vhidzwa khotsimunene. A thi koni u ¾ulela
shango. Vhudzani havha vhana zwauri sa izwi n½e ndi khotsimunene wa                    5
Tshipate, a vho ngo tea u ¾anganya malofha; zwi a ila ndi hone u ¾ulela shango.
Ndi muila hoyo. Ni songo shavha u vha vhudza. Arali ni tshi shavha u vhudza
vhana ngoho ine vha fanela u i »ivha, vha vhudzeni vha »e kha n½e; ndi mbabvu
dzashu ro tou beba.'
Vho-Aifheli a tshi pfa mafhungo a hone a tshi vho peamela khavho, hu tshi vho          10
pfi a vha vhudzi vhana ngoho, vha pfa na ngoho vho xa mufuvha. Vho wana hu si
tshee na zwi¿we, ho tou sala hone u onesa vha bva vha fhela.
Musi vhe goloini, vha vhonala vha tshi dzungudza ¾hoho vho dzungudza. A hu na
tshi vha koraho mbilu nga nn»a ha mafhungo haya ane vhe u a sedzulusa vha
wana zwi tshi nga vhathu vha khou tou bvafha u humbula.                                15
Vho-Aifheli vho vha vho humbula uri vha »o ri musi vha tshi tou ri mafhungo ayo
kha Vho-Loshani de, hu »o tou vha hu uri nangoho vho swikelela tsho¾he;
matsina hai, vho mangala vha tshi vho rahiwa nga milenzhe ya murahu sa donngi.
Zwithu zwa hone vho wana zwi tshi vha ¾anganya ¾hoho. U swika hayani vha tou
ri dzuli-dzuli na mukegulu, vha fhedza vho fhirela kamarani yavho; vha ganama          20
n¾ha ha mmbete dzi si na vhusiwana dza mbo »i vha doba. Vho-Maria vhone vho
vha vha tshi vhonala vho tou fhomolowa na ¾haha hedzi. Mafhungo a havha
vhana ha vha ladzi na zwi¾uku¾uku. Musi zwo no rali, vha vho zwi vhona zwauri
vho wanala tshihuni, vhudzumbamo a hu na. Vha ri u humbula nga ha u dzula na
vhana vha khotsi muthihi vho malanaho vha sa »ivhi uri vha dzikhaladzi, vha            25
wana vhutshiloni havho zwi nga si »o bvelela. Vho-Maria vho humbula nga haya
mafhungo vha fhedza vho »ivhudza zwauri vhuhulu vhuhadzi havho hu »o tou
mbwandamela; madzuloni a u ¾ulela shango.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       15                              DBE/Lara 2019
                                         NSC

'Hu kanya shango ¼i a zwi »ivha uri havha vhathu ndi dzikhaladzi. A sa »ivhi
tshithu ndi vhenevha Vho-Aifheli vhane vha si ½ee n»evhe shango. Ngavhe vha 30
vhe vha u ralo, ndi musi tshilonda hetshi tsho ri u phulea, tsha vhavha tsha fhola.
Zwino nga ngafhi, Vho-Aifheli a vha dzhii mafhungo a n»ila. Nahone zwiko¾opola
na kale a si muthu wazwo. N½e a hu na zwi¿we, ndi »o tou shavhela hayani
hanga. Nahone mme anga vho »i ri alusa vha vha si na khotsi ashu; na n½e ndo
lumbiwa nga zwenezwo. Ndi khwi½e u phulela Vho-Aifheli hetshi tshiphiri; nda 35
bva nda fhela fhano Tshipate.'

                                                                     [Ndima ya 11]

9.1      Mafhungo e na vhala afho n¾ha, a sumbedza hu na thaidzo. ¹alutshedzani
         uri thaidzo iyo yo vhangwa nga mini.                                                 (2)

9.2      Mafhungo ayo e na vhala a thusedza hani u anetshela zwa phan»a kha iyi
         nganea?                                                                              (2)

9.3      Vho-Loshani vho ¾anwa sa muthu-»e mafhungoni aya a re afho n¾ha?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                             (2)

9.4      Ndi tshini tshihulwane tshine tsha khou vhanga khu»ano mafhungoni a
         buguni iyi? Bulani na lushaka lwa iyo khu»ano.                                       (2)

9.5      Sumbedzani tshanduko ya ¼ishandi yo bvelelaho nga murahu ha musi Maria
         o no vhudza munna wawe uri Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani.                        (2)

9.6      Vhupo ha Folovho»we vhu ¾u¾uwedza hani vhutendatenda ha zwa mvelele
         ho sedzwa zwo bvelelaho kerekeni ya Vho-Malabi?                                      (2)

9.7      Ni vhona ma¾hakheni a bugu iyi a tshi fusha? Tikedzani phindulo ya½u.                (2)

9.8      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza nga
         mafhungo a bugu iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                        (3)

9.9      Kutshilele kwa Aifheli ku fhambana hani na kwa Maria mafhungoni a
         nganea iyi? Dovhani ni tikedze nga mbuno i pfalaho uri ni takalela ufhio.            (3)

9.10     Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa Maria kwa u vhudza munna wawe
         tshiphiri? Tikedzani phindulo ya½u.                                                  (2)

9.11     Ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga ita arali no »iwana ni kha nyimele ye
         Maria a »iwana e khayo ya u vhifhiswa muvhilini nga Vho-Loshani? Bulani
         ZWIRARU.                                                                             (3)
                                                                                              [25]

                                       KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                          DBE/Lara 2019
                                           NSC

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

Ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u kaidza na u tsivhudza vhathu uri hu na
zwithu zwo dzumbamaho zwine vha fanela u zwi thanyela ngauri vha sa ralo zwi nga
vha dzhenisa khakhathini.

No µisendeka nga zwibveledzwa zwa sialala zwi tevhelaho, khwa¾hisedzani
vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i:

TSHIBVELEDZWA TSHA C

LUNGANO

 Vhatukana vha no shanduka
  - Havho vhatukana vho vha vho naka nga maan»a.
  - Vhanna vha shanduka vha vha ndau.
  - Muvhu»a we no no vha tsini na u ¼iwa.

                                           NA

TSHIBVELEDZWA TSHA D

TSHIKHO¶O TSHA SIALALA

   Makwin»a a Tshiungani
    - Hu yiwa nga vhakololo vho tendelwaho fhedzi.
    - Lidzani tshikona nyamabuli i bvele vhathuni.

                                           NA

TSHIBVELEDZWA TSHA E

MIRERO

-   Dangani ¼a fobvu a hu dzhenwi.
-   Funguvhu ¼o ri thilaiwi ¼a fhira mu»i ¼o kovhela.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                       [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       17                               DBE/Lara 2019
                                         NSC

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F na TSHIBVELEDZWA TSHA G nga
vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo.

TSHIBVELEDZWA TSHA F: LUNGANO

                      VHANA VHA U SA PFA – TZ Ramaliba

'Salungano! Salungano!'
Ho vha hu na vha¿we mukegulu vhe vha vha vha tshi dzula na vha»uhulu vhavho
vhavhili, wa mutukana na wa musidzana. Havha vhana vho vha vho »a u dzula ha
makhulu tshifhinga tshipfufhi. Vho vha vho »a u dala. Ha swika hune vha ri vha
¾o»ou humela hayani hu re na vhabebi vhavho. Makhulu vha vha vhidza vha ri:              5
'Vha»uhulu vhanga ndo livhuha no »a u ndalela. Zwino ngauri ni khou huma ni
tshimbile nga n»ila tsekene ni songo tshimbila nga hei¼a ndenya.' Vha ri vha
lumelise vhabebi vhavho. Vha¼a vhana vha mbo »i dzhena n»ilani na zwenezwo.
Vha swika hune n»ila dza fhandekana, hune ha vha na i¿we tsekene na ndenya
vha thoma u hanedzana. Musidzana a ri ri ¾uwa nga tsekene, mutukana a ri hai ri          10
¾uwa nga ndenya. Ho mbo »i kundwa wa tsekene vha fhedza vho ¾uwa nga
ndenya.
N»ila ndenya yo vha i na »aka ¼ihulu ¼i no ofhisa. Vho no vha vhukati ha »aka
vha tshenuwa phukha nnzhi dzo no vha phan»a havho dzi tshi khou ¾o»ou vha
¼a. Vha tshi ri vha humele murahu vha wana dzi¿we khedzi, vha ima henefho                15
vhukati hadzo. Zwino hedzi¼a phukha dza gidimela dzi tshi ¾o»ou vha ¼a.
Muvhu»a wa vhidzelela wa ri: 'Hei ho-o-o-o! Vhahulwane vhanga, a vha zwi vhoni
uri ro wana ½ama yavhu»i ½amusi? Zwi nga vha hani arali ra nga thoma ra lidza
mbila ra tshina ri tshi khou takalela zwi¼iwa zwe ra fhiwa nga vhadzimu vha
hashu.' Dzi¿we phukha dza vhona ¼i fhungo ¼avhu»i nga maan»a.                            20
Ha ¾o»iwa a no kona u lidza mbila. Uyo mutukana yo vha i mpho yawe ya u lidza
mbila nahone o vha a tshi tshimbila nadzo o dzi fara. Muvhu»a wa ri ndi a
kholwa uri hoyu mutukana u a kona u lidza sa izwi e nadzo. Phukha dza pfana
uri mutukana a lidze, mutukana a thoma u lidza a tshi khou imbelela khaladzi
awe a tshi khou bvumela. Phukha dzo¾he dzo thoma dza ima dzi tshi khou                   25
thetshelesa dza pfa luimbo lwa hone lu tshi khou takadza. Luimbo lwa hone lwo
vha lu tshi elana na kulidzelwe kwa mbila, phukha dza thoma u tshina. Ho swika
he ha »ala buse, muvhu»a wa gidimela hu re na u¼a mutukana wa ri: 'Inwi
mutukana dzhiani ¿wana wa mme a½u ni shavhe, mbila ndi »o sala ndi tshi lidza
na n½e ndi a kona u lidza mbila.' Wa ri: 'Ndo ita hezwi zwithu ndi tshi khou ¾o»a        30
uri ni songo ¼iwa nga hedzi phukha nahone ni songo tsha dovha na tshimbila nga
hei n»ila.' Wa ri: 'Mpheni mbila nga u ¾avhanya ni ¾uwe nga u gidima.'

                                                                       [Sia¾ari ¼a 24]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        18                                DBE/Lara 2019
                                          NSC

11.1     Sumbedzani tshiitisi tsho vhangaho u ri avha vhana vha pfuke ndaela ya
         makhulu wavho.                                                                          (2)
11.2     Ndi ngafhi he muanetsheli a sumbedza vhu¾ali ha muvhu»a mafhungoni a
         lungano ulu?                                                                            (2)
11.3     Ndaela ya makhulu i na vhushaka-»e na zwe zwa bvelela vhukati ha
         lungano ulu?                                                                            (2)
11.4     U shavha ha vha¼a vhana vha si tsha ¼iwa hu ¾ana hani vhu»ipfi ha phukha?               (2)
11.5     U humbela u fhira phan»a ha muvhu»a musi u tshi ¾o»a u vhulawa ho vha
         na ¾hu¾huwedzo-»e kha u bveledza magumo a songo lavhelelwaho?                           (2)
11.6     Ndi ufhio muleadza une muanetsheli wa lungano ulwu a ¾o»a u u pfukisela
         kha vhathetshelesi/vhavhali?                                                            (2)
11.7     Ni a pfela vhu¾ungu avha vhana kha zwe vha ¾angana nazwo mafhungoni a
         lungano ulu? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU dzi pfalaho.                       (3)
                                          NA
TSHIBVELEDZWA TSHA G: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

THOVHELE MUTHUHATHOºWI RAMMBU¶A – TZ Ramaliba
1        Ahee Rammbu»a Tshiwangamatembele ahee!
2        Rammbu»a ane luvhilo a edza luvhu»a
3        Iwe ane arali zwo vhifha wa tsa nga matembele
4        Iwe ane arali zwo vhifha wa sunguvhela bakoni ¼a Tshavha»in»a
5        Iwe muthu ha tho¿wi; hu tho¿wa kholomo na mbudzi
6        Iwe mu»uhulu wa Vele Mutumbukavhathu
7        Ahee Rammbu»a Tshiwangamatembele ahee!

11.8     ¹alutshedzani zwine murendi a ¾o»a u vhudza vhathu/vhavhali nga ipfi
         'Thovhele' ¼i re afho kha ¾hoho ya tshikho»o.                                           (2)
11.9     Kha mitaladzi/vese ya 1 na ya 7, murendi u shumisa tshiga '!'. Tshi buleni ni
         dovhe ni sumbedze mushumo watsho afho he tsha shumiswa hone.                            (2)
11.10    Ndi ufhio mulaedza une murendi a tama u u bvisela khagala nga mutaladzi/
         vese ya 5 afho tshirendoni?                                                             (2)
11.11    Tshikho»o itshi tshi ¾ana hani ndeme ya vhuhosi ha Vho Rammbu»a
         Tshiwangamatembele?                                                                     (2)
11.12    Ndi zwifhio zwine na nga sasaladza nga maitele a Thovhele Rammbu»a ane
         murendi a khou a amba kha mutaladzi/vese ya 3 na ya 4?

         Tikedzani phindulo ya½u.                                                                (2)
                                                                                                 [25]
                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       19                               DBE/Lara 2019
                                         NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

Mu¿wali u shumisa zwiwo zwo fhambanaho u bveledza muhumbulo muhulwane wa
bugu ya »irama.

Sumbedzani zwiwo zwe mu¿wali a zwi shumisa zwo livhisaho kha u lemala ha
Mashudu zwe zwa fhedza zwo vha na masiandaitwa a si avhu»i.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                          [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA H

MASHUDU:            Ndi amba vhone mmawe!
VHO-MARI¹A:         Ndi mini ¿wananga?
MASHUDU:            Ndo vha ndi tshi »o hangwa u vha vhudza. Hoyu Lufuno u tou
                    nga ha tou fulufhedzea lini. Mulalo a tshi mmbudza u ri u tou
                    nga o mu vhona a na mu¿we musidzana. Zwino a thi »ivhi uri 5
                    ndi nga ita mini lini?
VHO-MARI¹A:         Ai, mathina Lufuno wa hone o tou ita hani? Arali zwi izwo
                    mathina a zwi dini. Inwi na inwi hafhu vhatukana vho tou »ala.
                    U mu kona inwi a ni vhuyi na mu vhudza tshithu lini; ni tou
                    funa-vho mu¿we mutukana. Ndi hone a tshi »o zwi vhona uri 10
                    zwi kon»a hani.
MASHUDU:            Vhone vha khou amba zwe na nṋe nda vha ndo humbula
                    zwone. Khamusi ndi hone a tshi »o la¾a.
VHO-MARI¹A:         Afho ngoho ni »o vha no tou kona ¿wananga. Ho vhuya hafhu
                    na zwikolo zwi tshi khou vala! Ndi amba ngauri tsha vala havha 15
                    khotsi a½u vha anzela u vha vha siho, ri nga »i kunga mu¿we
                    mutukana ane na mu funa a »a hafhano hayani. U »o vha a tshi
                    tou bva ngafhi?

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      20                             DBE/Lara 2019
                                        NSC

MASHUDU:             Afho ngoho ri »o vha ro kona mmawe. (Mutsindo, hu dzhena
                     Khwa¾hisani.)                                                   20
KHWA¹HISANI: (U dzungudza ¾hoho a mbo »i sea.) Vhathu vha »o tou
             tambula ro lavhelesa zwino hu khou ambiwani-ha zwine ri½e
             vhaṅwe ri tshi dzhena ha fhumulwa? Nazwino-ha, aredi ... ri
             »o vhona ro lala u vuwa ri tshi shavha u lenga. Zwino vhone
             mmawe vha khou bikela ene Mashudu o dzula?                              25
MASHUDU:     Hai, vha khou bikela inwi ni no¾he. A thi ri ndi inwi ni re na
             mulomo ni no¾he fhano mu»ini?
KHWA¹HISANI: Naa ni tou vha muthu-»e a sa vhuyi a shona o sokou tenyama
             kha tshidulo ngeno mme a½u vha tshi khou bika? Naa vha »o
             vhuya vha awela lini? Na muloi o ni lowaho o tou ni nyelisa.            30
             O ri u ni lowa a sia o ... (U a sea.)
MASHUDU:     (U a sea-vho.) Ni »o tou tambula-ha. Arali hu u mmbikela vha
             kha »i »o mmbikela mme anga. Hone inwi ni vhilahela nga
             mini ngauri a si inwi a no bika?
KHWA¹HISANI: Ndo fanela u vhilaela ngauri inwi ni khaladzi anga nahone               35
             muthihi fhedzi. U bvafha ha½u hu songo fhambanaho na ha
             ½owa hu vho mpha muhumbulo wa uri ni nga si dzule
             vhuhadzi; zwenezwo ni vho »o vha muhwalo wanga musi
             vhabebi vhashu vha sa tsha kona.
VHO-MARI¹A:  A sa »o mala ndi inwi. N½e wanga ¿wana u »o malwa nahone                40
             nga shira. Iwe u vhona u na lambo ¼au wa vho ¼i kuputshedza
             mu¿we? Vha¿we vhatukana hafhu ri tshi khou »i vha vhona-
             vho. Izwi zwau zwi tou vha thungo na zwa vha¿we (Vha a
                     sea.)
KHWA¹HISANI: N½e kha vha nnditshe ndo rali. Arali ndi songo takala-vho ndi 45
             zwone; ndi khombo yanga. Ndi tshi tou sedza ndi vhona ndi
             na mashudu nga maan»a ngauri ndi a »ivha zwine nda ¾o»ou
             vha zwone. Ngazwo ndi tshi fanela u dzhena tshikolo nda
             swika hune nda ¾o»ou swika hone. Henefho ndi a hu »ivha,
             ngazwo ndi tshi »o swika. (Hu dzhena Vho-¸efefe.)             50

                                                                 [Lu¾a II, Bono 1]

13.1     Ni vhona Mulalo mafhungoni ayo e na vhala o bveledzwa/¾anwa sa muthu-
         »e? Tikedzani phindulo ya½u.                                                       (2)

13.2     Ndi tshini tshi vhangaho nndwa vhukati ha Khwa¾hisani na Mashudu
         mafhungoni e na vhala?                                                             (2)

13.3     Mufhindulano u re hone mafhungoni e na vhala vhukati ha Vho-Mari¾a na
         Mashudu wo vha na ¾hu¾huwedzo-»e kha vhutshilo ha Mashudu?                         (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      21                              DBE/Lara 2019
                                        NSC

13.4     Sumbedzani uri mafhungo e na vhala a na vhushaka-»e na u »ivhulaha ha
         Vho-Mari¾a musi »irama i tshi ya u fhela.                                           (2)

13.5     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a sumbedza e a tshifhinga tshifhio? Ndi
         ngani ni tshi ralo?                                                                 (2)

13.6     Kutshilele kwa Mashudu ku dzikusa hani vhu»ipfi ha Khwa¾hisani
         »iramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                              (2)

13.7     Ndi ifhio ndivho ine mu¿wali a tama u i bveledza nga u shumisa Tsa¿wani
         sa mubvumbedzwa »iramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                              (3)

13.8     Sumbedzani uri Vho-Ludwevha vha fhambana hani na Vho-Mari¾a no
         sedza zwo bvelelaho mafhungoni a »iramani iyi.                                      (2)

13.9     Magumo a »irama iyi a na vhushaka-»e na zwe zwa bvelela musi bugu i tshi
         thoma? ¹alutshedzani.                                                               (3)

13.10    U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona zwe Sara a ita zwa u vhudza He¼eni
         mafhungo a Mashudu na Tswa¿wani zwo tea naa? Tikedzani phindulo
         ya½u nga mbuno THARU.                                                               (3)

13.11    No vha ni tshi nga ita mini arali no »iwana ni kha vhuimo ha He¼eni sa
         mubvumbedzwa »iramani iyi? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                  (2)
                                                                                             [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        22                               DBE/Lara 2019
                                          NSC

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

Mu¿wali u shumisa zwiwo zwo fhambanaho u bveledza muhumbulo muhulwane wa
bugu ya »irama.

Sumbedzani zwiwo zwe mu¿wali a zwi shumisa zwo livhisaho kha u sumbedza uri u
kandekanya pfanelo dza vhathu zwi fhedza zwo vha na masiandaitwa a si avhu»i.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                           [25]

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA I

DEREK:                  Naa thaidzo ndi mini?
VHO-GANGASHE:           U ri mini?
NTSIENI:                U ri vha thuswa ngani?
VHO-GANGASHE:           Naa u mulwadze? Ri thuswa nga mini ri tshi khou
                        vhulahelwa vhana vhashu. Ntsieni, mu vhudzeni uri a litshe       5
                        u vhulaha vhana vhashu.
NTSIENI:                Hu pfi litshani u vhulaha vhathu.
DEREK:                  Ri½e a ri madyavhathu. A ri dziphondi; a ri vhulahi vhathu.
NTSIENI:                U ri ene ha vhulahi muthu.
VHO-GANGASHE:           A songo delela. Kani o fulufhela ukwo kutanda kwe a              10
                        ½embeledza. Ri khou ri u khou vhulaha vhana vhashu. Vha
                        re vhashu ri »o vha dzhia a sala e e¾he.
DEREK:                  (Kha Ntsieni.) Hu pfi mini?
NTSIENI:                Hu pfi vhathu vha »o vhuedzedzwa mahayani avho ngauri
                        fhano vha a vhulahwa.                                            15
LUKA:                   Ri½e ri lwa na vhathu vha no tswa khuhu dzashu.
                        Vhenevho ri a vha fara ra vha humbudza mulayo wa
                        Mushe. A ri vhulahi muthu.
NTSIENI:                Hu pfi a ri vhulahi muthu. Ri tou u humbudzana nga ha
                        mulayo wa Mushe.                                                 20
LUMBULE:                ºwana washu o rwiwa a ita na u lovha. Ndi wone mulayo
                        wa Mushe uyo? Arali ri tshi ¾o»a u tshilisana izwo kha ri
                        litshe u vhulaha vhana ri tshi tevhedza mulayo wa Mushe.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        23                              DBE/Lara 2019
                                          NSC

NTSIENI:                Hu pfi mulayo wa Mushe u songo itisa uri vhana vha
                        lovhe.                                                          25
DEREK:                  Zwi a pfala. A ri nga rwi vhana. Hone vha songo tswa! Hu
                        na ¼ithihi khe¼i!
VHO-GANGASHE:           Ndi ¼ifhio?
NTSIENI:                (Kha Derek.) Hu pfi kha ¼i buliwe.
DEREK:                  Ri khou humbela u nonisa masimu ashu u guma tsini na            30
                        Swongozwi. Ri humbela uri fhungo i¼i ¼i swikiswe kha
                        vhahulwane ngauri hu tou nga ri »o fa nga n»ala. Ri na
                        kholomo ¾hanu dzine ra nga bvisa uri zwo¾he zwi
                        tshimbile nga ngona.
NTSIENI:                U ri kholomo ¾hanu asidzi. Ri humbela shangonyana u             35
                        ¾utshela ngei Swongozwi; bako uvhani ¼o dzhena ma»i,
                        n»ala yo hulela.
VHO-GANGASHE:           U na thuri. Ri½e a si ashu haya. Ndi mafhungo a Thovhele.
                        Ri½e ro »a u senga milandu zwino u vho ¾o»a u ri fhura
                        nga kholomo ¾hanu. Mu vhudzeni ni ri kholomo ¾hanu a            40
                        dzi mali musadzi naho e ¿wana wa khaladzi a mme au.
NTSIENI:                (Kha Luka.) Hu pfi kholomo ¾hanu ndi ¾hukhu; mafhungo
                        haya o denyefhalesa, a ¾o»a u vhudzwa Thovhele.
LUKA:                   Izwo ri »o tou dzhavhula nga swili.
DEREK:                  U songo ¾o»a u ri fhe¾a. (Kha Vho-Gangashe.) Zwo pfala,         45
                        ri »o amba na Khosi. Vhana a vha tsha »o rwiwa. Kha ri
                        dzule nga mulalo.
                                                                   [Lu¾a II, Bono V]

15.1     Ni vhona Luka mafhungoni ayo e na vhala o sumbedzwa sa muthu-»e?
         Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI fhedzi.                                       (2)

15.2     Ndi zwifhio zwi vhangaho nndwa vhukati ha Derek na Vho-Gangashe
         mafhungoni e na vhala? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                        (2)

15.3     Nyambedzano i re afho n¾ha mafhungoni e na vhala i na ¾hu¾huwedzo-»e
         kha zwe zwa fhedza zwo bvelela shangoni ¼a Swongozwi? ¹alutshedzani.                  (2)

15.4     Ndi zwifhio zwe zwa vhangwa nga u rwiwa ha Ntsieni nga maforo¾ereke
         »iramani iyi? Bulani ZWIVHILI.                                                        (2)

15.5     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a sumbedza e a tshifhinga tshifhio? Ndi
         ngani ni tshi ralo?                                                                   (2)

15.6     Kutshilele kwa maforo¾ereke ku kwama hani vhu»ipfi ha Khosikhulu
         Thovhele Tshilwavhusiku »iramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                        (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       24                          DBE/Lara 2019
                                         NSC

15.7     Ndi ifhio ndivho ine mu¿wali a tama u i bveledza nga u shumisa
         maforo¾ereke »iramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                          (3)

15.8     Sumbedzani uri Vho-Nyaphophi vha fhambana hani na ·edia no sedza zwo
         bvelelaho mafhungoni a »iramani iyi.                                         (2)

15.9     Magumo a »irama iyi a na vhushaka-»e na zwe zwa bvelela musi bugu i tshi
         thoma? ¹alutshedzani.                                                        (3)

15.10    U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona zwe Ntsieni a rwelwa zwone musi
         kholomo yo raha khamelo ya mafhi a tevhuwa zwo tea naa? Tikedzani
         phindulo ya½u nga mbuno THARU.                                               (3)

15.11    No vha ni tshi nga ita mini arali no »iwana ni kha vhuimo ha
         Vho-Mmbangiseni nga murahu ha musi ¿wana wavho o rwiwa nga
         maforo¾ereke a fhedza o lovha? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                       (2)
                                                                                      [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                25
                                                         MARAGAGU¹E:                  80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2019/6907c8c4-26f8-43b6-be52-ea5db6165703) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2019/2ee3d244-a29c-42db-97f5-610efab31505) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018/c8b7d7e9-3def-4eb3-ab3b-344d370167b1) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
