# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the November 2020, 30 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020-memo/ada18a8c-d2bc-4a20-965c-0c3a7be1c1df
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2020
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 30

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020-memo/ada18a8c-d2bc-4a20-965c-0c3a7be1c1df)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2020 · tshivenda. Memorandum, 30 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b) — QP · 2020 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     GRADE 12

                           SENIOR CERTIFICATE/
                       NATIONAL SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                     LARA 2020

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 80

                     Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 30.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

   Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
   Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
    khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
   Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
    vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

   Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha
    make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso
    ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.)
   Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO
    YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u
    thoma.
   Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili
    kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya
    vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole
    phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda a vha o
    fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.
   Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
    khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
    vhuvhili.
   Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
    tevhedza memorandamu.
   Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi
    make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone.
   Mbudziso ndapfu/dza maanea:
    Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho
    tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali
    phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho
    nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise
    rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na ya B u ¾ola maanea a
    vhalingiwa.
   Mbudziso pfufhi:
    Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha
    songo ½ea nda¾iso.
   Kha mbudziso dzo vuleaho (open-ended questions), hu songo avhelwa maraga
    kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/
    Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi
    avhelwaho maraga.
   Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
    MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
    kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         3                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
  Maraga 4 ndi dza tshivhumbeo na luambo.
Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi

CHRIS HANI – LR Ndlovu

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
    dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.

Marangaphanµa

Nangoho a si zwo¾he zwine vhathu vha zwi shumela/lwela vha fhedza vho »iphina
ngazwo. Mitaladzi i fha¾a mihumbulo i faredzwaho kha ndima. Tshirendo itshi tshi
amba nga ha vhu¾ungu he Chris Hani a ¾angana naho musi a tshi lwela mbofholowo
ya Afrika Tshipembe. Murendi u vhilahedzwa/pfa vhu¾ungu nga ha kuvhulahelwe
kwa murangaphanµa we a si vhone mitshelo ya zwe a shumela.

Mbuno

-  Mitaladzi/Vese 1–5: Murendi u bvisela khagala nyofho, vhu¾ungu na u dinalea ha
  vhathu/shango zwo vhangwaho nga murahu ha u vhulawa ha Chris Hani nga nµila
  ya tshi¾uhu. Hezwi zwo¾he zwi µo dzula zwo tou rali lwa tshifhinga tshilapfu zwa
  vhuya zwa rathela na kha mirafho i µaho.
- Mitaladzi/Vese 6–10: Murendi u sumbedza uri Chris Hani o vha o fhiwa
  mushumo u lemelaho wa u lwela mbofholowo we wa vha u songo lelutshela
  vhunzhi ha vhathu. Zwi vhavhaho ndi uri shango ¼a Afrika Tshipembe ¼o vha ¼i sa
  zwi µivhi uri ngomu shangoni hu na phondi yo vhandamelaho ye ya fhedza yo
  vhulaha Chris Hani we a vho µo fhedza o kundelwa u vhona mbofholowa ye a i
  lwela.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         4                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

- Mitaladzi 11–15: Murendi u ombedzela uri zwe Chris Hani a lovha a tshi khou
  lwela zwone zwa mbofholowo vhathu vha µo dzulela u mu humbula ngazwo
  nahone vha µo isa phanµa nazwo vhunga hu na vhathu vhanzhi vhane vha pfesesa
  nndwa ya mbofholowo ye a vha a tshi khou lwela yone.
- Mitaladzi 16–20: Murendi u bvisela khagala uri Chris Hani o lingedza nga nungo
  dzo¾he u lwela mbofholowo, fhedzi zwi vhavhaho ndi uri lufu lwo mbo ita uri a sa
  vhone zwe a lwela, mbofholowo yo swika o no ri sia.

Magumo

Hezwi zwo¾he zwi khwa¾hisedza uri nangoho maan»a mahulu ha ¼elwi. A si vho¾he
vhane vha »o ¼a mitshelo ya nungo dzavho. Murendi o kona u shumisa
mitaladzi/vese u bvisela khagala vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i.                                     [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

HU TSHI KOVHIWA IFA – FR Mudau

2.1      'Ramilayo a kupula biko.' Izwi zwi sumbedza uri mushumo wa u kovha ifa a
         si u leluwaho ngauri arali muthu a vhuya a bva biko ndi tsumbo ya uri
         zwine a khou shuma/ita a zwo ngo leluwa.√√                                              (2)

2.2      Ndi khaesura/khoma. Murendi u khou thoma a awelanyana, a kona u bvela
         phanµa na muhumbulo wo fhelelaho/u khwa¾hisedza zwine a khou ¾o»a u
         amba zwone.

                                             KANA

         Ndi ndovhololo ya mibvumo.Ngauri hu khou dovholola mubvumo wa ‘zw’
         [Maraga 1 kha ¾ho»ea/thekheniki na maraga 1 kha thikhedzo .] √√                          (2)

2.3      Murendi u ¾oµou sumbedza uri ndaka ya mufu i nga ita uri vhathu vha i
         lwele lune vha nga fhedza nga u vhulahana.√√                                            (2)

2.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu vha re na ndaka dzavho kha
         vha dzule vho ¿wala uri musi vha tshi lovha i kovhiwe nga nµila-µe hu u
         tinya khakhathi/nndwa dzine dza nga vha hone dza u lwela ¼ene¼o ifa/u
         kovhiwa ha ifa ndi mushumo u kon»aho mi¾ani.
         [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√                                                        (2)

2.5      Ee, zwi a tendisea. Arali vha½e vha ndaka vha sa dzula vho ¿wala wi¼i musi
         vha tshi lovha, ma¼aifa a sala a tshi kovhana ifa nga nµila i si yavhuµi, ha
         vuwa dzikhakhathi, nndwa, mavengo na u vhulahana, fhedzi arali hu na
         wi¼i ndaka i kovhiwa zwavhu»i ha sala hu na mulalo.

                                             KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         5                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

         Hai, a zwi tendisei. Hu na hunzhi hune naho mufu o sia o ¿wala wi¼i
         ma¼aifa a pfuka ndaela ya mufu a vho fhedza a tshi vho lwa nga tshao.
         [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.]√√                                                        (2)
                                                                                                 [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         6                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

XUXUXU – AA Mphaga

3.1      Ndi ¼ifanyisi.√ Mphogoli u a shushedza, xuxuxu tshawe ndi u µisa ma¾ungu,
         u fhambanya vhathu lune a swika fhethu hune vhathu vha vha na mulalo u
         vusa khakhathi/ndi mulu¾anyi/Hu khou fanyisiwa mphogoli na muthu wa
         wa zwitshele/xuxuxu.√                                                                   (2)

3.2      Ndi rethoriki.√ Murendi u shumisa mbudziso i sa ¾oµi phindulo a tshi ¾oµa
         u khwa¾hisedza uri xuxuxu ha na tshivhuya tshine a nga khoµelwa tshone.√                (2)

3.3      Murendi u bvisela khagala uri xuxuxu ha na tshiphiri/u amba tshi¿we na
         tshi¿we.√√                                                                              (2)

3.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri xuxuxu ndi mubva/muthu ane a sa ¾oµe
         u shuma/ha na tshivhuya/tshawe ndi u lu¾anya vhathu.√√                                  (2)

3.5      Ndi a ima nae. Xuxuxu arali a kaidzwa, a bva kha zwiito zwawe zwivhi zwi
         µo thusa uri vhathu a vha tsha »o lu¾anywa nga mafhungo awe a sa fha¾i.

                                             KANA

         A thi imi nae. Muthu ha tei u kaidzwa nga u tou tumulwa milenzhe ngauri
         zwi lwa na ndayotewa ya shango, kha hu tou wanala i¿we n»ila ya u mu
         kaidza.
         [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√                                                        (2)
                                                                                                 [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – M              BUDZISO PFUFHI

ZWI·A – BR Mafhege

4.1      Ndi ¼ifanyisi.√ Murendi u ¾oµa u sumbedza uri a hu tshe na tshine tsha mu
         µifhela/takadza/a hu tshe na tshivhuya vhutshiloni hawe.√                               (2)

4.2      Ndi thounu ya fhasi ngauri murendi u sumbedza u pfa vhu¾ungu/u sa
         takala,√ vhunga zwo¾he a tshi vho tou itelwa/maanµa o fhela/u vho tou
         ¼iswa/ha tsha kona nga e¾he.√                                                           (2)

4.3      Murendi u tama u ri vhudza uri o no vha muthu wa maµuvha/ndi wa kale/o
         no hula/ndi mualuwa nahone o no vha tsini na u ¾uwa shangoni.√√                         (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         7                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

4.4      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri u vha mualuwa a zwi takadzi lune
         murendi a vhuya a humbula uri arali zwi tshi konadzea Mudzimu o vha a
         tshi nga mu ½ea nungo ntswa a bebwe hafhu, fhedzi iyi ndi nyimele ine a sa
         kone u i shandukisa.√√                                                                  (2)

4.5      Ee, ndi a ima nae. Ano ma»uvha ho no »alesa mitambo minzhi i itaho uri
         vhaswa vha aluwe vho ¾alifha na u bveledza vhukoni havho.

                                             KANA

         Hai, a thi imi nae. Naho kale mitambo minzhi yo vha i siho, ho »i vha na
         vhathu vho bvelelaho kha masia o fhambanaho.
         [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.] √√                                                       (2)
                                                                                                 [10]

                                           NA

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO (KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

RO ¹ANGANA – AC Bvumbi

5.1      Nga iyi mitaladzi murendi u tama u bvisela khagala uri avha vhavhili vho ri
         u ¾angana vha mbo »i funana.√√                                                          (2)

5.2      Ipfi 'mazha' ¼i sumbedza uri vhathu havha vhane vha khou funana vha
         humbula zwi no fana/vha ita zwi no fana khathihi.√√                                     (2)

5.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri havha vhathu vha a funana, ho¾he vha
         vha vhe vho¾he, vha ita zwithu zwi no fana, a hu na ane a nga vha
         fhandekanya. √√                                                                         (2)

5.4      Thouni ya n¾ha i sumbedzaho u takala/»iphina√, ngauri u buletshedza nµila
         i takadzaho ine mufarisi wawe a mu tika ngayo musi e na nµala, µora, a tshi
         lwala na musi o dinalea.√                                                               (2)

5.5      Ndi a ku takalela, ngauri ku sumbedza uri lufunofuno ndi mini, nahone
         arali vhathu vho vha vha tshi nga funana nga u rali, shango ¼o vha ¼i tshi »o
         vha ¼o lala.

                                             KANA

         A thi ku takaleli. Murendi o ½a½isedza maan»a a lufuno lune a zwi
         konadzei uri vhutshiloni, vhathu vha funane u swika kha tshikalo hetshi.
         [Maraga 2 kha thikhedzo i pfalaho.] √√                                                  (2)
                                                                                                 [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                           30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         8                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

Fhindulani mbudziso NTHIHI kha n½a dzo newaho afho fhasi

3.1      MUVHIGO

         Hu khou vhonala mbalo ya u »ihwala ha vhagudiswa vha vhasidzana afha
         tshikoloni tshine na dzhena khatsho i tshi khou gonya lu tatisaho. Inwi sa
         mu¿waleli wa khoro ya vhagudiswa ¿walani muvhigo une na »o u ½ekedza
         ¾hohoyatshikolo nga ha nye¾e iyo.                                                       [25]

3.2      ATHIKILI YA GURANN¶A
         Vhugevhenga ho dina vhadzulapo lwe vha kombetshedzea u dzhia mulayo
         vha u vhea zwan»ani. Zwo ralo vho »o vhulaha muthu we a vha a tshi khou
         humbulelwa na dzulela u pomokwa kha dandetande ¼a vhugevhenga ho¾he
         hune ha khou itea afho muvhunduni uyo. Inwi ¿walani athikili ine na »o i
         ½ekedza vha gurann»a ya Nduvho.                                                         [25]

3.3      INTHAVIYU
         Inwi no vha mu¿we wa vhathu vhe vha vha na mashudumavhi a u kavhiwa
         nga tshitshili tsha Covid 19 . Naho zwo ralo, mashudumavhuya inwi no
         kona u tevhela ndaela dza madokotela na u ¾honifha milayo ya u lwa na
         vhuhali ha Covud 19, lune zwo ita uri ni fhole. ºwalani inthaviyu ye na i
         fara na vhoramafhungo vha khasho ya SABC vhe vha pfa u fhola ha½u vha
         ni dalela uri ni tsivhudze lushaka.                                                     [25]

3.4      RIVIYU
         Vhuponi ha ha½u ho fha¾iwa zwifha¾o zwa musalauno zwa
         mavhengeletserekano. vharangapha½da vha masipala wapo vho ni humbela                    (2)
         uri ni ite tsedzuluso/riviyu     ºwalani riviyu ine na i ½ekedza
         vharangaphanda vha ha masipala vhapo nga ha zwifha¾o izwo.

3.5      Ndi a ku takalela, ngauri ku sumbedza uri lufunofuno ndi mini, nahone
         arali vhathu vho vha vha tshi nga funana nga u rali, shango ¼o vha ¼i tshi »o
         vha ¼o lala.

                                             KANA

         A thi ku takaleli. Murendi o ½a½isedza maan»a a lufuno lune a zwi
         konadzei uri vhutshiloni, vhathu vha funane u swika kha tshikalo hetshi.
         [Maraga 2 kha thikhedzo i pfalaho.] √√                                                  (2)
                                                                                                 [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         9                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

NANDI NDI SHENGA?– NE Sigogo

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA?– MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
    Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
  ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
  iyi.

Marangaphan»a

Khuµano ndi u hanedzana/fhambana ha mihumbulo zwine zwa bvelela kha
vhabvumbedzwa kana mubvumbedzwa ene mu½e. Khuµano yo khethekanywa nga
zwipiµa zwivhili, ya nnµa na ya ngomu. Buguni iyi, mu¿wali u shumisa vhaanewa
vha langwaho nga nyimele, mvelele na kuhumbulele zwo fhambanaho u bveledza
khuµano.

Mbuno

   Ri wana khuµano vhukati ha Vho-Madilaga na Vho-Luvhani. Vho-Madilaga vha
    semana na Vho-Luvhani vha tshi semanela uri vho vhifha muvhilini.
   Vho-Madilaga vha fhambana na Vho-Luvhani musi Vho-Luvhani vha tshi vha
    vhudza uri khonani yavho Vho-Tshianeo vha na ¿wana zwe zwa ita uri vha
    pwashe na khaphu i nµila ya u sumbedza u dinalea.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         10                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Vho-Madilaga vha fhambana na Vho-Luvhani nga kuhumbulele kwa uri
    Vho-Luvhani vha tea u ngalangadza mihwalo/thumbu.
   Vho-Madilaga vha semiwa nga khaladzi avho Vho-Mainganye, vha tshi vha
    kaidzela u lwa havho na Vho-Luvhani.
   Vho-Madilaga vha gungulela Vho-Luvhani nga murahu ha musi ¿wana o bebwa
    e na ¼i½o ¼ithihi vha tshi vha humbudza uri vhone vho vha vha sa tsha ¾oµa
    mu¿we ¿wana. Nga mvelele vha tenda uri izwi ndi samba mu¾ani.
   Vho-Madilaga vha fhambana na Vho-Luvhani musi vha tshi vha vhudzisa nga
    ha dzina ¼a ¿wana. Vho-Madilaga vho semana vha ri vha khou itwa tshiµahela
    nga Vho-Luvhani.
   Vho-Madilaga vha sema Vho-Luvhani vha tshi vha semela uri vha khou ¾ana
    ¿wana wavho kha vhathu vha siviki.
   Vho-Ana vha semana na Vho-Luvhani vha tshi semanela zwe Muyana¼o ¿wana
    wavho a vha a tshi khou tama mpopi wa Tshifhiwa.
   Vho-Ana vha sema Vho-Madilaga vha tshi vha semanela zwibudzana zwe zwa
    vhulawa nga mmbwa dza Vho-Madilaga.
   Ho vha na khuµano vhukati ha Vho-Ana na Vho-Mmboneni musi Vho-
    Mmboneni vha songo vha ½ea phindulo ya zwe vha vhudzisa uri ndi vhonnyi
    vhe vha vha vho µa muµini wa Vho-Madilaga.
   Vhadzulapo vha shangoni ¼a Tshandebvu vha tsikiwa nga khu»ano ya mvelele,
    ya sialala na ya musalauno, u swikela Vho-Nicholson vha tshi phulusa lushaka
    ulwu.

Magumo

Mu¿wali o kona u bveledza khuµano yawe nga u shumisa nyimele na vhaanewa vho
fhambanaho ngauri ri a kona u vhona u sa anµana ha Vho-Madilaga na Vho-
Luvhani, Vho-Luvhani na Vho-Ana, Vho-Mmboneni na Vho-Ana, Vho-Mainganye
na Vho-Madilaga zwi tshi tou vha khagala.

[Kha vha ¾anganedze mihumbulo yo fhambanaho, i tendiseaho naho yo fhambana
na iyi.]                                                                                         [25]

                                         KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

NANDI NDI SHENGA – NE Sigogo

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA – MBUDZISO PFUFHI

7.1      Mafhungo aya a khunyeledza puloto ya mafhungo. Ri wana thasululo ya
         mbudziso/thaidzo ye ya simuwa u bva mathomoni ya uri Tshifhiwa ndi
         shenga, kana hai? Zwino zwi khagala uri nangoho a si shenga.
         [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.] √√                                                       (2)

7.2      A bvukulula vhuµipfi ha u takala.√Tshifhiwa u khou takalela uri samba ¼e a
         vha o ½ewa nga vhathu ¼a uri ene u shenga ¼o fhela.√                                    (2)

7.3      Tshifhiwa u ¾aniwa sa musidzana o vuµaho/a si na mikalukalu/a re na
         vhukoni ha u amba/wa lufuno/a no hangwela vho mu khakhelaho.√ Ri pfa
         Tshifhiwa a tshi sumbedza lufuno na u hangwela khotsi awe vhe vha fhedza
         tshifhinga tshilapfu vha sa mu ¾anganedzi. √
         [Maraga 1 kha mvumbo, na 1 ya thikhedzo.]                                               (2)

7.4      Mbudziso iyi i khwa¾hisedza mafhungo e Vho-Nicholson vha vhuya vha a
         amba kha mu¾angano wo rambiwaho nga vha siviki a u sumbedza uri
         Tshifhiwa naho o bebwa e na ¼i½o a si shenga/Zwi ri humbudza uri hangei
         murahu Vho-Ana vho ri shenga ¼a luma muthu tshilonda tsha hone a tshi
         fholi, fhedzi Tshifhiwa ha ngo vhuya a luma muthu u swika bugu i tshi
         fhela.√√                                                                                (2)

7.5      Mafhungo aya o vha na ¾hu¾huwedzo ya u shandukisa kuhumbulele kwa
         Vho-Anna kwa uri vha tende uri Tshifhiwa nangoho a si shenga.√√                         (2)

7.6      - Vho-Madilaga vho thoma u ¾anganedza ¿wana wavho Tshifhiwa.
         - Mu¾a wo fhedza wo vhuelelana.
         - Vengo ¼e vhathu vha vha vhe na¼o kha Tshifhiwa ¼o mbo µi fhela vha vho
           mu ¾anganedza.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho.] √√                                                           (2)

7.7      Nga murahu ha musi Vho-Madilaga vha songo ¾anganedza Tshifhiwa, ro
         vha ro lavhelela uri musi a tshi bvelela vhutshiloni u µo vha ¾anutshela,
         fhedzi o fhedza o vha ¾anganedza na u vha farela/Ro vha ro humbula uri
         Vho- Luvhani nga murahu ha musi vho sia munna wavho Vho-Madilaga
         vha nga si tsha dovha vha dzula vho¾he, fhedzi vho fhedza vho vhuyelelana
         vha dzula vho¾he/Ro vha ro humbula uri vhathu vha shango ¼a Tshandebvu
         vha nga si vuwe vho ¾anganedza Tshifhiwa sa ¿wana o fhelelaho, fhedzi nga
         murahu ha zwo¾he vho »o shanduka vha mu ¾anganedza.
         [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√                                                   (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         12                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.8      Ndivho ndi ya uri arali ¿wana a bebwa e na ¼i½o a zwi ambi uri ndi
         shenga/muholefhali, nahone a zwi iti uri a si bvelele vhutshiloni.√ Tshifhiwa
         we a bebwa e na ¼i½o o fhedza o bvelela nge a phasa pfunzo dzawe dza n¾ha
         a wana na mushumo wavhuµi wa vhuinzhiniara. √√                                          (3)

7.9      - Vho-Luvhani vho fhedza vho farwa nga vhulwadze ha mutsiko wa
           muhumbulo/malofha.
         - Zwo ita uri Vho-Luvhani vha ¾uwe hayani vhusiku vha songo onesa.
         - Vho-Luvhani vho fhedza vho beba nga muaro.
         - Vho-Luvhani na Vho-Madilanga vho vha vha tshi vho dzulela u semana.
         [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                       (3)

7.10     A zwo ngo tea.
         - Muthu ha tei u µidinela mafhungo a sa mu kwami.
         - Muthu u tea u ya fhethu musi o rambiwa ngauri zwa sa ralo u µo fhedza
            nga u niwa nga ¾honi.

                                             KANA
         Zwo tea.
         - U bebwa ha ¿wana e na ¼i½o a zwi anzeli u itea, ngauralo vhathu vha a
           takalela u vhona na u µivha vhunga khavho tshi tshi nga tshimangadzo.
         - Zwithu zwine zwa anµadziwa kha radio zwi ita uri vhathu vha vhe na
           dzangalelo ¼a u ¾oµa u vhona na u nyanyulea nga nµila dzo fhambanaho.
         [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.] √√                                                       (2)

7.11     - Ndo vha ndi tshi nga mu humbela pfarelo.
         - Ndo vha ndi tshi nga eletshedza vha¿we vhabebi uri vha tea u tikedza
           mi¾a yavho musi i kha nyimele i si yavhuµi.
         - Ndo vha ndi tshi µo humbela thuso u bva kha vhashumelavhapo/
           vhafunzi uri vha ri thuse kha u vhuedzedza zwe ra vha ri zwone.
         [Zwiraru fhedzi zwi tendiseaho.] √√√                                                    (3)
                                                                                                 [25]

                                         KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         13                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
       Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
       Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
       Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
    ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

Marangaphan»a

Khuµano ndi u hanedzana/fhambana ha mihumbulo zwine zwa bvelela kha
vhabvumbedzwa kana mubvumbedzwa ene mu½e. Khuµano yo khethekanywa nga
zwipiµa zwivhili, ya nnµa na ya ngomu. Buguni iyi, mu¿wali u shumisa vhaanewa
vha langwaho nga nyimele, mvelele na kuhumbulele zwo fhambanaho u bveledza
khuµano.

Mbuno

   Ho vha na khuµano vhukati ha Maria na mme awe Vho-Denga musi vha tshi
    khou mu kaidzela mafhungo e vha a pfa a uri u khou funana na Vho-Loshani
    ngeno e na mu¾hannga wawe Aifheli.
   Maria u vha na khuµano ya nga ngomu lwe a vhuya a tou lila a tshi sumbedza u
    pfa vhu¾ungu ha u zwifhela mu¾hannga wawe wa u luga Aifheli zwauri thumbu
    ndi yawe ngeno zwi si zwone.
   Maria u fhambana na Aifheli zwi tshi µa kha uri ndi nnyi ane a µo dzudzanya
    munyanya. Aifheli u khou ¾oµa munyanya u tshi dzudzanywa nga Vho-Loshani
    na Vho-Josephine ngeno Maria a sa khou zwi takalela.
   Aifheli u kuµana na lushaka lwa hawe ngauri ene u khou funa Vho-Loshani vha
    tshi vha ½enµila ngeno mashaka a sa zwi pfesesi vhunga vho no pfa lusevhe»i.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         14                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Maria u fhambana na Aifheli zwi tshi µa kha uri munyanya u tea u vha hone
    nga murahu ha tshifhinga tshingafhani. Maria u khou ¾oµa vha tshi tshata nga
    murahu ha mi¿wedzi mivhili ngeno Aifheli a tshi ¾oµa vha tshi tshata nga
    murahu ha mi¿wedzi mi¾anu.
   Maria o vha na khuµano ya nga ngomu ye a vhona vhulenda ha munna wawe
    lwe a vho µelwa nga mihumbulo i hanedzanaho ya uri a phule tshiphiri kana a
    litshe, a vho fhedza o zwi thupha nge a shavha uri zwi nga lu¾anya Vho-Loshani
    na Aifheli/Shango ¼i µo ri mini?/Aifheli u µo mu farela naa?
   Vho-Maduka vha fhambana na mukegulu wavho Vho-Denga lwe vha vhuya vha
    tou semana vha tshi lwela mafhungo a uri tshelede ya lumalo a vho ngo i vhona.
   Maria u fhambana na Aifheli nga mafhungo a vhudzulo. Maria u ¾oµa vha tshi
    pfulutshela ¹hohoyanµou ngeno Aifheli a sa ¾oµi u pfuluwa a na muhumbuo wa
    u ¾oµou bveledza vhupo ha hawe.
   Vho-Loshani na Vho-Maria vha ¼iwa nga mutsiko wa khu»ano ya ngomu nge
    vha ¾ulela shango nga samba ¼a musi vhana vha dzofha vha tshi malana.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         15                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Magumo
Mu¿wali o kona u bveledza khuµano yawe nga u shumisa nyimele na vhaanewa vho
fhambanaho ngauri ri a kona u vhona u sa anµana ha Vho-Loshani na Maria, Aifheli
na Maria, Vho-Maduka na Vho-Denga, Aifheli na lushaka lwa hawe zwi tshi tou vha
khagala.

[Kha vha ¾anganedze mihumbulo yo fhambanaho, i tendiseaho naho yo fhambana
na iyi.]                                                                                         [25]

                                         KANA

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Mafhungo aya a ri swikisa kha tshipiµa tsha pu¼oto tsha ma¾hakheni hune
         tshiphiri/tshitshimbili tsha phulea.√ Afha ri pfa mafhungo o vhifha tsho¾he,
         Rotondwa na Musatondwa vho tshinyana, Vho-Maria vha bula tshiphiri
         nga u tou ¿walela vhurifhi munna wavho vha tshi mu vhudza uri Rotondwa
         a si ¿wana wavho, ndi wa Vho-Loshani.√                                                  (2)

9.2      A bvukulula vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu/vhaisala.√Rotondwa u khou
         vhaiswa nga fhungo ¼a uri mufunwa wawe Musatondwa o vhifhaho
         muvhilini nga ¿wana wawe u wanulusa uri ndi khaladzi awe wa dzofha.√                    (2)

9.3      Maria u ¾aniwa sa mufumakadzi a sa fulufhedzei/wa mazwifhi/a re na
         tshiphiri/ndi mu¿we wa vhaanewa vhahulwane.√ Maria u vho sala a tshi
         bula tshiphiri tsha uri Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani mafhungo o
         no vhifha vhana vho no tshinyana ngeno o litsha u zwi amba kale.√                       (2)

9.4      Mbudziso iyi i bvukulula uri tshiphiri tshe tsha itwa nga Vho-Loshani na
         Maria vhe na muhumbulo wa uri a tshi nga µivhei;√ vho pomoka uri
         thumbu ya Maria ndi ya Aifheli hu u shavha u dzhena khakhathini, fhedzi
         tsha fhedza tsho bvela khagala.√                                                        (2)

9.5      Ro vha ri tshi humbula uri Musatondwa u »o kona u kon»elela mutsiko wa
         iyi thaidzo, fhedzi o »o balelwa a vho fhedza nga u pandamedza zwisusu.√√               (2)

9.6      - U dzulelana ha dzikhonani zwo ¾u¾uwedza uri vha funane.
         - Zwo ita uri vhana vha khotsi vha fhedze nga u malana.
         - Sa Vhaven»a, vho vhona vho ita vhu¾udzi vhu sa ¾anganedzei kha
           lushaka.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√                                                       (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.7      Nga murahu ha musi Maria o no ¿walela lu¿walo Aifheli lwa u mu vhudza
         uri Rotondwa a si ¿wana wawe, ro vha ro lavhelela uri Aifheli u µo halifhela
         mufumakadzi wawe a fhedza nga u mu ¾ala, fhedzi a zwo ngo tsha ralo
         vhunga o fhedza nga u mu farela vha dovha vha dzula vho¾he.√√                           (2)

9.8      Ndivho ndi ya uri vhathu kha vha thanyele khonani mmbi dzine dza µiita u
         nga dzi a u funa ngeno zwi si zwone. Vho-Loshani vho vha vha tshi µiita u
         nga vha funa Aifheli ngeno vha tshi funana na musidzana wawe Maria we a
         vha a tshi khou yo malana nae.

                                             KANA

         A hu na zwithu zwine vhathu vha nga zwi ita vho dzumbama zwa fhedza
         zwi si wanale. Vho-Loshani na Maria vho vha vho humbula uri mafhungo
         avho a u tshinyana na u pometshedza Aifheli mihwalo a zwi nga wanali,
         fhedzi zwo fhedza zwo bvela khagala.
         [Maraga 1 kha ndivho, maraga 2 dza thikhedzo.] √√√                                      (3)

9.9      - Maria o fhedza o farwa nga vhulwadze.
         - O fhedza o wa nga u humbulesa.
         - O vha a si tsha shuma mishumo i no lemela.
         - Ho ngo tsha »iphina nga vhuhadzi hawe.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                       (3)

9.10     A zwo ngo tea.
         - A zwo ngo tea ngauri ndi vhana vha khotsi.
         - Mvelele a i tendi uri vhana vha khotsi/dzofha ¼ithihi vha malane.
         - Vhabebi vhavho a vha anµani nazwo/¾anganedzi.
         Zwo tea.
         -Vho vha vha tshi khou funana.                                                          (2)
         -Vho vha vho no vha na ¿wana.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa kuhumbulele ku
         hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.] √√

9.11     - Ndo vha ndi tshi µo farela Maria ra isa phanµa na vhutshilo.
         - Ndo vha ndi tshi µo vhidza vha mu¾a wa ha Loshani uri ri lugise
           mafhungo ri pfumedzane.
         - Ndo vha ndi tshi µo vhudza vha lushaka lwa Maria uri vha mu kaidze.
         - Ndo vha ndi tshi µo ¾oµa thuso/ngeletshedzo kha vhaµivhi vha zwa
           muhumbulo.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                       (3)
                                                                                                 [25]

                                         KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 10: FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
       Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
       Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
       Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
    ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Khuµano ndi u hanedzana/fhambana ha mihumbulo zwine zwa bvelela kha
vhabvumbedzwa kana mubvumbedzwa ene mu½e. Khuµano yo khethekanywa nga
zwipiµa zwivhili, ya nnµa na ya ngomu. Buguni iyi, mu¿wali u shumisa vhaanewa
vha langwaho nga nyimele, mvelele na kuhumbulele zwo fhambanaho u bveledza
khuµano.

Mbuno

-   Nga lungano lwa Vhana vha u sa pfa, mu¿wali u ¾ana khu»ano vhukati ha
    mutukana na musidzana musi avha vhavhili vho swika fha¼a he n»ila dza
    fhandekana, hune ha vha na i¿we tsekene na ndenya. Afho ndi he vha thoma u
    hanedzana, lune izwi zwi ri ¾anela khu»ano ya nga nn»a. Musidzana a ri ri ¾uwa
    nga tsekene, mutukana a ri hai ri ¾uwa nga ndenya. Ho mbo »i balelwa uyu wa
    tsekene vha fhedza vho ¾uwa nga ndenya.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         18                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

-   Mu¿wali u dovha hafhu a ri ¾anela khu»ano vhukati ha phukha na vhana. Izwi ri
    zwi vhona musi phukha dzi tshi vho ¾o»a u ¼a avho vhana, vha vho tou
    lamukiswa nga muvhu»a.
-   Mu¿wali u dovha hafhu a ri ½ea khu»ano vhukati ha phukha na muvhu»a. Izwi
    ri zwi vhona musi buse ¼o no fhela dzi tshi vhona vha¼a vhathu vha siho dza fara
    muvhu»a dzi tshi ri dzi u vhulahe ngauri ndi wone wo dzi dzivhisaho u ¼a
    vhathu wa ri hu lidziwe mbila.
-   Khu»ano iyi i tshi aluwa, muvhu»a wo »o humbela u fhira u tshi ya afho hune
    wa tea u vhulahelwa hone. Muvhu»a wo mbo »i thoma u shavha wo livha
    hayani, phukha dza u vhilimedza, wa dzhena mulindini na dzone dza dzhena
    dzo¾he. Mathina u¼a mulindi wo vha wo sekena phan»a, muvhu»a wo mbo »i
    bva wa gonya muri, phukha dzo no fhelela wa tsa wa fukedza fha¼a he phukha
    dzo¾he dza dzhena ngaho.
-   Phukha dzo¾he dzo mbo »i fela ngomu mulindini, muvhu»a wa takala wa ri wo
    thusa khaladzi na khaladzi wa dovha wa thusa na wone u½e.

Tshikhoµo tsha Thovhele Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase.

-   Murendi u ¾ana khuµano ya Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri na dzi¿we
    tshaka, he Thovhele a vhulaha na u vhaisa vha¿we vhathu.
-   Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri vha ¾anwa vhe muthu we a fhisa mi»i ya
    vha¿we vhathu nga musi wa nndwa.
-   Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri u vhonadza vhuhali hawe kha dzi¿we
    tshaka na musi o e»ela.
-   Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri u »ivhelwa u lwa o »itsireledza nga muri
    wa muha¾aha.
-   Tshikhoµo tsha Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase tshi ¾ana
    khu»ano fhedzi vhunga tshi tshi amba nndwa ya vha ha Tshivhase na vha¿we
    vhathu vhe vha vha vha tshi khou dzhilelwa shango na mi»i yavho.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa lungano na tshirendo tsha sialala u bvisela khagala
khu»ano. Mu¿wali u shumisa nyimele na vhaanewa vho fhambanaho ngauri ri a
kona u vhona u sa anµana ha vhana, muvhu»a na phukha, ngeno kha tshikho»o hu
na u sa an»ana vhukati ha Thovhele Vho-Ratshimphi phiriphiri Tshivhase na
vha¿we vhathu vha si vha lushaka lwa hawe zwi tshi tou vha khagala.

[Kha vha ¾anganedze mihumbulo yo fhambanaho, i tendiseaho naho yo fhambana
na iyi.]                                                                                         [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         19                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

11.1     Ndi lungano lwa phukha/febulu. √ Vhaanewa vha hone ndi phukha. √                        (2)

11.2     Vhamusanda Vho-Nµou vho dzhia tsheo ya uri tshi½anga itsho ndi tsha
         muvhuµa ngauri vho vhona u wone u konaho u lidza zwavhuµi tshithu
         itsho. √√                                                                               (2)

11.3     Tshi vhangaho khuµano vhukati ha muvhuµa na mapfe½e ndi tshi½anga
         tshine tshi tshi lidzwa ha dzheniswa dzina ¼a mapfe½e o vhulahelwaho
         khonani yao. √√                                                                         (2)

11.4     Mafhungo a lungano ulu a ¾ana mapfe½e sa vhaanewa vhane vha funana/
         vha mbiti/vha a zwifha/vha songo ¾alifhaho.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi tendiseaho.] √√                                                    (2)

11.5     U farwa ha muvhuµa nga mapfe½e zwo ¾u¾uwedza magumo a ¼ishandi kha
         lungano ulu ngauri a wo ngo tsha vhonwa mulandu sa zwe zwa vha zwo
         lavhelelwa nga mapfe½e. √√                                                              (2)

11.6     Muanetsheli u tama ri tshi guda uri ri fanela u thanyela vhathu vhane vha
         nga ri fhura, vho shumisa vhu¾ali havho. Kha mafhungo a lungano ulwu,
         muvhuµa wo fhura pfe½e wa ¼i bika, wa fhedza wa ¼i ¼a.
         [Maraga 1 kha pfunzo, na 2 kha thikhedzo.] √√√                                          (3)

11.7     Ee/Ndi a ¼i pfela vhu¾ungu.
         - ·o fhe¾iwa nga khonani ya vhumbulu (muvhu»a).
         - ·o vha ¼i songo tshinya tshithu.
         - ·o tou shumisiwa/tambudziwa nge ¼a shaya vhu¾ali.

                                             KANA

         Hai/A thi ¼i pfeli vhu¾ungu.
         - Muthu ndi a thanya, khonani a i thembiwi.
         - Lo vha ¼i songo fanela u vhuyelela bodoni lwa vhuvhili.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√                                                       (2)

11.8     Murendi u ¾oµa u sumbedza uri Vha¾avhatsindi vha Thengwe vha nga u
         vhaisa vho dzumbama/vho dzula na iwe. √√                                                (2)

11.9     Ndi khaesura, √ ngauri hu na khoma i µisaho u awelanyana ha dovha ha
         bvelwa phanµa na u renda.√/Ndi ndovhololo ya ipfi (ive),√ murendi u
         khwa¾hisedza vhuvha/ndeme ya zwine zwa khou ambiwa nga
         mutaladzi/vese iyo nga u dovholola ipfi ive. √                                          (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

11.10    Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u sumbedza ndi wa uri
         Vha¾avhatsindi vha Thengwe ndi vhone vhathu vhe vha wanala nga dzi¿we
         tshaka vhe vhadzulapo vha shamgo ¼a Venµa/Ndi vhone vhadzulapo vha u
         ranga/thoma vha Ven»a.√√                                                                (2)

11.11    Mutaladzi/Vese ya 13 i ri µisela tshifanyiso muhumbuloni tsha uri
         Vha¾avhatsindi vha Thengwe a si vhathu vha mivhango, tshavho vha funa
         zwa u lima fhedzi. √√                                                                   (2)

11.12    Ee/Ndi a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha tshitanza tsha
         4, ngauri murendi u sumbedza Vha¾avhatsindi vha Thengwe vhe vhathu
         vhane vha ita zwithu zwavho nga vhuronwane, nahone nga vhuµiimiseli.

                                             KANA

         Hai/A thi tendelani nae, ngauri hu »i vha na zwine vhathu vha Thengwe
         vha si ite zwithu nga ngona/a zwi tendisei uri muthu a vhee suzwa ¼a ¾hanga
         o ima fhasi nga milenzhe.
         [Maraga 2 kha mbuno i pfalaho.] √√                                                      (2)
                                                                                                 [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         21                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
       Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
       Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
    ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu
u swika i tshi fhela. Ndi zwine mu¿wali a ¾oµa vhavhali vha tshi µivha/guda zwone
nga mafhungo a µirama yawe. Mu¿wali a nga laya kana a tsivhudza vhavhali hu na
zwine a sola/sasaladza kha kutshilele kwavho. Vhaanewa ndi vhatambi vhane
mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a µirama yawe. Kha µirama iyi
mu¿wali u shumisa Vho-Mari¾a na ¿wana Mashudu u bveledza muhumbulo
muhulwane wa u tsivhudza vhana na vhabebi kha nµila mmbi ine ya fhedza yo
wedza vhathu khomboni.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         22                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

Mbuno

   Mu¿wali u sasaladza Vho-Mari¾a sa mubebi o lemaho ¿wana lwo kalulaho zwine
    zwa si fha¾e vhumatshelo ha ¿wana.
   Vha sinyutshela munna wavho Vho-¸efefe musi vha tshi kaidza Mashudu musi
    o khakha na musi a tshi vhuya vhusiku.
   Vho-Mari¾a vha shuma mishumo yo¾he ya hayani ngeno Mashudu o dzula a sa
    iti tshithu. Tshine a dzulela tshone ndi u pennda ½ala dzawe. Hezwi mu¿wali u
    a zwi sola vhunga zwi tshi ita uri ¿wana a aluwe a si na vhu»ifhinduleli.
   Khaladzi awe Khwa¾hisani a tshi lingedza u kaidza mme awe vha a mu imelela
    vha dovha hafhu vha sema na ene Khwa¾hisani.
   Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a ite zwa vhatukana ngeno vha sa mu
    ¾u¾uwedzi uri a ite zwa tshikolo. Afha ri zwi vhona musi Vho-Ludwevha
    mudededzi wawe vha tshi mu kaidzela u sa ita mishumo ya tshikolo, vhone sa
    mubebi madzuloni a uri vha thusane na mudededzi vha vha yela tshikoloni vha
    vha semekanya. Mu¿wali u sasaladza kutshilele hokwu na u kaidza vhabebi.
   Vha bvela phanµa na u lema ¿wana wavho Mashudu hune vha ita na u sasaladza
    Vho-¸efefe na Khwa¾hisani nga u vha vhudza uri a vha mu funi vha a mu
    vhenga.
   Vha dovha hafhu vha mu ¾u¾uwedza uri arali mu¾hannga ane a funana nae a tshi
    ita zwi sa µivhalei a mu litshe a fune mu¿we, zwithu zwine zwa solisea kha
    mubebi.
   U lema havho Mashudu zwo ita uri a vhone u nga pfunzo a si ya vhu¾hogwa kha
    vhutshilo hawe. Izwi ri zwi vhona musi a tshi µiimelela kha khonani yawe
    Mulalo a tshi ri a si pfunzo fhedzi ine ya ita uri muthu a µiphi½e kana a bvelele
    vhutshiloni. U kanganyedza na Tshibio musi a tshi amba nga ha vhu¾hogwa ha
    pfunzo. Hezwi ndi tsatsaladzo yo livhiswaho kha vhana vha vhasidzana.
   Maitele aya a Vho-Mari¾a a u dzulela u lema Mashudu o ita uri a fhedze o vha
    shandukela na u vha semekanya a tshi ri ndi vhone vho mu pengisaho.
   Mashudu u fhedza nga u litsha tshikolo a vho ¾ahela Tsa¿wani a re na musadzi
    wawe ngei tshikhuwani.
   Vho-Mari¾a a zwo ngo tsha vha tshimbilela ngauri vho fhedza vho µivhulaha.
   Mashudu ene o µo thulwa nga goloi henengei tshikhuwani a tshi khou shavha u
    ¾havhiwa nga lufhanga nga mufumakadzi wa Tsa¿wani he a fhedza o lovha.

Magumo

Mu¿wali wa µirama iyi o kona u bveledza thero ya tsatsaladzo (sathaya) nga u
shumisa Vho-Mari¾a na Mashudu kha u eletshedza vhabebi uri vha aluse vhana nga
nµila yone, ngeno na vhone vhana vha tshi tea u dzhia vhu»ifhinduleli ha
vhumatshelo havho.                                                                               [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         23                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

13.1     - He¼eni u ¾anwa sa mufumakadzi a sa ¾honifhi munna wawe.
         - U ¾anwa sa muthu ane a imela mafhungo awe/mufumakadzi wa vhuhali.
         - U olwa sa muthu ane a sa shumise muhumbulo wawe/ane a tou
           tshutshudziwa.
         - U ¾anwa sa mufumakadzi wa ¼igevhenga ¼a kholekhole/¼a u shushedza.
         - U sumba e muthu a no ofha.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                        (2)

13.2     Tsho vhangaho khuµano ndi musi He¼eni o wanulusa uri Tsa¿wani o vhuya
         na mu¿we musadzi ngeno ene a hone nahone a sa µivhi tshithu, izwi zwo
         µo sinyusa He¼eni ha mbo vuwa khakhathi na dzitsemano.√√                                (2)

13.3     U dzumbulula mudzedze wa tshifhinga tsha zwino/musalauno√ hune
         vhafumakadzi vha vho vha na ndugelo ya u tenda kana u hana arali munna
         a tshi ¾oµou mala muṅwe musadzi/vhafumakadzi vha tshi lwa na nga
         dziphanga na u thulwa nga goloi ha Mashudu.√                                            (2)

13.4     U ya ha Tsa¿wani Venµa zwo ita uri a ¾angane na Mashudu lwe a vho mu
         ambisa a ¾uwa nae tshikhuwani zwe zwa fhedza zwo mu vhulahisa. √√                       (2)

13.5     Tsa¿wani ndi muthu a sa fhulufhedzei/wa mazwifhi,√ ngeno Vho-Managa
         vha tshi ¾o»a muthu ane a amba ngoho nahone a no funa hu tshi
         tshimbidzwa zwithu nga ngona. √                                                         (2)

13.6     - Vhana kha vha litshe zwa vhu»aba»aba vha dzhene tshikolo.
         - Vhana kha vha ¾honifhe vhabebi vhavho.
         - Vhana, nga maan»a vha vhasidzana, kha vha litshe zwa u »idzhenisa kha
           zwa lufuno vha tshe vha¾uku.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√                                                        (3)

13.7     Zwo ita uri He¼eni a fhedze o dzhena khakhathini nge a vho fhedza o
         gidimedza Mashudu nga lufhanga a vho tshaiswa nga goloi a mbo µi lovhela
         henefho/Zwo ita uri Sara a fhedze o dzhena khakhathini nge a vhulahisa
         Mashudu nga khombo ya goloi musi a tshi khou pandamedzwa nga He¼eni
         we a vha o mu farela lufhanga. √√                                                       (2)

13.8     Zwe Mashudu a ¾angana nazwo zwi ri humbudza mu¼oro we mme awe
         Vho-Mari¾a vha lora musi a tshi khou ¾havhekanyiwa nga lufhanga a lovha,
         zwe zwa fhedza zwo itea ngei makhuwani musi a tshi thulwa nga goloi.√√                  (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         24                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.9     Kuambele kwa Mashudu ku bvukulula vhuḓipfi ha muthu o hanganeaho,
         ane a vho ḓisola nga mulandu wa u sa pfa. U vho zwi vhona zwino uri n»ila
         ye a fara a si yone vhunga i tshi vho mu livhisa khomboni/lufuni.
         [Maraga 1 ya vhu»ipfi na 2 dza thikhedzo] √√√                                           (3)

13.10    Ee/Ndi a tendelana nae.
         - Ngauri o vha a sa zwi µivhi zwauri Tsa¿wani u na musadzi.
         - Ngauri a hu na musidzana a sa ¾oµi u malwa.
         - Muthu mu¿we na mu¿we u a fhurwa vhutshiloni.

                                             KANA

         Hai/A thi tendelani nae.
         - Ngauri a hu na muthu o takalaho ane a sokou ¾ahela muthu a sa athu u
           mu µivha a mu fhedza.
         - Ngauri na ene mu½e ha pfuki vha marukhu u funa munna mu¿we na
           mu¿we ane a ¾angana nae.
         - Ngauri o vha o tea o thoma a lindela Tsa¿wani a tshi thoma a
           µiµivhadza kha vhabebi vhawe.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√                                                       (2)

13.11    - Ndo vha ndi tshi µo mu ¾anganedza sa mufumakadzi wa vhuvhili.
         - Ndo vha ndi tshi µo vhidza vhathu vhahulwane uri vha µe vha tandulule
           thaidzo ine nda vha nayo.
         - Ndo vha ndi tshi µo ¾ala Tsa¿wani nda humela hayani ha hashu.
         - Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhashumelavhapo uri vha µe vha ri thuse u
           tandulula thaidzo.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                       (3)
                                                                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         25                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau
MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
       Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
       Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
      Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2

-   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
-   Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
    ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
-   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
-   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu
u swika i tshi fhela. Ndi zwine mu¿wali a ¾oµa vhavhali vha tshi µivha/guda zwone
nga mafhungo a µirama yawe. Mu¿wali a nga laya kana a tsivhudza vhavhali nga
kutshilele. Vhaanewa ndi vhatambi vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
mafhungo a µirama yawe. Kha µirama iyi mu¿wali o shumisa Maforo¾ereke u
bveledza muhumbulo muhulwane wa u tsivhudza vhavhali uri musi muthu o
swielelwa u tea u ¾honifha vhathu vho mu swielelaho na u ¾honifha mulanga we a
vhofha navho.

Mbuno

   ¶iramani iyi Maforo¾ereke vha swika Swongozwi ha Khosi Thovhele
    Tshilwavhusiku vha humbela u swielelwa lwa tshifhinganyana sa musi vha
    vhafhiri vha gondo.
   Maforo¾ereke a vha fhulufhedzei. Izwi ri zwi vhona musi vha tshi vho µara¾ela
    shango ¼ine ¼i si vhe ¼avho ¼e vha tou swielelwa ngeno vha songo wana thendelo
    kha vha½e vha shango. Mu¿wali u sasaladza maitele mavhi a u dzhia tshithu u
    songo ½ewa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda-HL-P2-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016-memo/9473e436-aa45-4356-bbb6-e675fbe0c7fd) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2012-memo/c31e80da-d55b-4c2c-90e5-42177f43f830) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009-memo/7e95e0f9-8596-49c5-9678-79caf2559c40) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2020/f55b2adb-51d0-43fa-8016-a5e4bc3a337b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2020/c6b8558e-1711-4ff4-975b-c515c559e71b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
