# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the November 2020, 26 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2020
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2020 · tshivenda. Question paper, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020-memo/ada18a8c-d2bc-4a20-965c-0c3a7be1c1df) — Memo · 2020 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                            SENIOR CERTIFICATE/
                        NATIONAL SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                           BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                        LARA 2020

MARAGA: 80

TSHIFHINGA: Awara 2½

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 26.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                              DBE/Lara 2020
                                         SC/NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
         mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
         kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Vhurendi                  (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Foluku¼oo KANA Nganea     (25)
         KHETHEKANYO YA C:            ¶irama                    (25)

4.       Fhindulani MBUDZISO  ¹HANU      dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO – Fhindulani mbudziso
         MBILI. VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO:
         Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO

         Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO                                 YA     B
         (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):

          Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama
           dze na guda.
          Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
           NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA
           B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C.
           Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela
           u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
          Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          3                              DBE/Lara 2020
                                          SC/NSC

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

          Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
           a 250 u ya kha a 300.
          Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama
           dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450.
          Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga
           dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
           pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO
         IºWE na IºWE nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       4                              DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
     NOMBORO YA MBUDZISO                 MBUDZISO        MARAGA       NOMBORO YA
                                                                         SIA¹ARI
1. 'Chris Hani'                        Mbudziso ndapfu      10              6

2. 'Hu tshi kovhiwa ifa'               Mbudziso pfufhi     10                      7

3. 'Xuxuxu'                            Mbudziso pfufhi     10                      8

4. 'Zwi¼a'                             Mbudziso pfufhi     10                       9

                                           NA
Vhurendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'Ro ¾angana'                        Mbudziso pfufhi    10                       10

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
Fhindulani mbudziso NTHIHI.*
6. Nandi ndi shenga?                  Mbudziso ndapfu      25                     12

7. Nandi ndi shenga?                  Mbudziso pfufhi      25                     12

8. Isha ¼a mi¾odzi                    Mbudziso ndapfu      25                     15

9. Isha ¼a mi¾odzi                    Mbudziso pfufhi      25                     15
                                      KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho.
10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo     Mbudziso ndapfu      25                17

11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo         Mbudziso pfufhi      25                     18
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI.*
12. U lema hu fhira u lotshelwa       Mbudziso ndapfu      25                     21

13. U lema hu fhira u lotshelwa       Mbudziso pfufhi      25                     21

14. Tshilwavhusiku                    Mbudziso ndapfu      25                     24

15. Tshilwavhusiku                    Mbudziso pfufhi      25                     24

PFESESANI:       Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
                 NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na
                 fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
                 MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. A ni lavhelelwi
                 u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso MBILI pfufhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         5                          DBE/Lara 2020
                                         SC/NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo afho ho teaho:

       KHETHEKANYO                    NOMBORO     TSHIVHALO TSHA             LUSWAYO
                                        DZA        MBUDZISO DZO                 (√)
                                      MBUDZISO       TEAHO U
                                                    FHINDULWA
A: VHURENDI
                                         1–4             2
   (Vhurendi ho randelwaho)
A: VHURENDI
   (Vhurendi vhu songo                   5               1
   vhonwaho)
B: NGANEA/FOLUKU·OO
   (Mbudziso Ndapfu kana                6–11             1
   Mbudziso Pfufhi)
C: ¶IRAMA
   (Mbudziso Ndapfu kana                12–15            1
   Mbudziso Pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no
                   fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI.
                   A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       6                              DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO YA 1: MBUDZISO NDAPFU

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso
yo vhudziswaho.

CHRIS HANI – LR Ndlovu

1        Lufu lwau lwo renge»isa khu»a dza shango,
2        Mbilu dza vhathu dza dzikuswa sa ma»i a tshi dzikuwa
3        Lufu lwau lwo khanikha na he mbonzhe ha vha hu si na
4        Na vha sa athu u bebwa mudzinginyo uyu vho u pfa
5        Vha tetemela ngomu vhuaweloni he vha awela.

6        Wo nga kholomo yo hweswaho dzhogo
7        Ma»uvhani a thambulo ya u tambula hau,
8        Wo nga mbongola yo hweswaho masaga,
9        Musi Afrika Tshipembe ¼o siamela mbe»a malaloni
10       Wa kundwa u vhona tshedza tshi tshi thoma u sendela.

11       Wo fa a wo ngo fa
12       U khou tshila naho zwo ralo
13       Hau vhutshilo a vhu dzimi sa tshikenzekenze
14       Vhu khou nzhangama sa mulilo wa munzhanganzhanga
15       Lwayoni lwau ho nambatela vha si na mbalo.

16       Nga nungo tshisima wo lingedza u kapa,
17       Ma»i a tshi thunyuluwa a wana wo no ½enga,
18       Nga nungo tshedza wo lingedza u ri hovhela
19       Tshedza tshi tshi swika tsha wana wo no theuwa
20       Mavu a sa shone u ½anzwa biko ¼a muvhili wau.

Kha itshi tshirendo, murendi u bvisela khagala muhumbulo wa uri nangoho maan»a
mahulu ha ¼elwi.

Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, sengulusani n»ila ye murendi a
shumisa ngayo vese/mitaladzi u bvisela khagala vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i.                   [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       7                              DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

MBUDZISO YA 2: MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

HU TSHI KOVHIWA IFA – FR Mudau

1        Bugu dza vulwa dza vhalwa
2        Ramilayo a kupula biko
3        Mukoma wa ndaka o sia o ¿wala
4        ·ino ndi »uvha ¼a mukovho wa ifa.
5        Ma¼aifa a sedzana khofheni
6        Zwifha¾uwo zwo vhifhelwa he »ure
7        Vhana vha khotsi vha nga vha sa fhedzana
8        Ndaka ya ¼ino ndi mulimo ngoho iyi ndo i vhona
9        Iwe tanzhe mukovhe wau ndi ...,
10       Ndo u vhudza nde lupfumo lu mavuni ¿wananga
11       Khomba dzanga mbili ifa ¼a½u ndi ...,
12       Vhalani Bugu ya Mateo 5 ndimana ¾hukhu ya ...,
13       Lupedzi lwanga thi nga hangwi u »inetisa hau
14       U zwo¾he kha n½e, zwanga zwo¾he ndi zwau!

2.1      Vese/Mutaladzi wa 2 u sumbedza uri u kovhiwa ha ifa ndi mushumo u
         kon»aho. Tikedzani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i.                                      (2)

2.2      Ndi ifhio ¾ho»ea/thekiniki/thikho ya vhurendi yo shumiswaho kha
         mutaladzi/vese ya 14? Tikedzani phindulo ya½u.                                      (2)

2.3      Kha vese/mutaladzi wa 8, murendi o shumisa ipfi 'mulimo'. Ipfi i¼i ¼i ni
         µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni no sedza afho he ¼a shumiswa?                     (2)

2.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                    (2)

2.5      Izwi zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi ni vhona zwi tshi
         tendisea? Tikedzani phindulo ya½u.                                                  (2)
                                                                                             [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       8                              DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

MBUDZISO YA 3: MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

XUXUXU! – AA Mphaga

1        Xuxuxu mudzunga na¼o phera dzo¾he,
2        Mudzungaulisa zwe wa khuba,
3        Dzhango a »adze a pembele,
4        Xuxuxu tsha mbiluni u a kundwa,
5        Mudzengamisa vha¿we kha vha¿we,
6        Phanzi muswikele u »o guda,
7        Vha pfaho xuxuxu nga vha dzinge.

8        U kho»wa lini awe madzanga o vhonwa?
9        Limai xuxuxu, do!
10       ¹hama-¾hama dza vha maswinaswina,
11       Shumai xuxuxu, do!
12       Mbevha na tshimange ndi mme na ¿wana,
13       Sa mphogoli vhukati we phongo!

14       Ha tumbi fhasi xuxuxu u ¼a o ima,
15       Khali ya xuxuxu wela mulambo,
16       Mbodzambodzana vha ¼a,
17       Khundavhalai kungela zwiambo,
18       A pfa tshino o takutshedza,
19       Tshino kha vha¼a tshi¼a tsha vhano,
20       Tumulwa milenzhe xuxuxu zwi pfoo!

3.1      Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 13?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

3.2      Ndi ifhio ¾ho»ea/thekiniki/thikho ya vhurendi yo shumiswaho kha
         mutaladzi/vese ya 8?

         'U kho»wa ... vhonwa?'

         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

3.3      Mutaladzi/Vese ya 4 i ni µisela ¾halutshedzo-µe muhumbuloni wa½u no
         sedza afho he ya shumiswa?                                                          (2)

3.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bvisela khagala
         nga tshitanza/ndima ya 2?                                                           (2)

3.5      Ni a ima na na muhumbulo wa murendi u re kha mutaladzi/vese ya 20?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)
                                                                                             [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        9                              DBE/Lara 2020
                                        SC/NSC

MBUDZISO YA 4: MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

ZWI·A – BR Mafhege
1        Vhubviwa ndi kule vhahashu,
2        Hone vhuiwa ho no vha tsini,
3        Miµifho ya shango i vho nga makatshi,
4        Ndi elelwa mu¾amvu u tshee na ¾hodzi.
5        Ni songo sea 'tho ngo tou funa',
6        Nungo u la¾a zwo tea,
7        Vhunga hu kale ri fhano nnµa,
8        Tshi hulaho tshi tshi lwa ndi nngwe na ndau.
9        Vhushieni ndo bva ndi vhuelela hafhu,
10       Zwo¾he vha nnyitela ngauri nda shaya nungo,
11       Hu µi nga u tshimbila ndi ndede,
12       Ngeno makhafuni hu u tou kapudza.
13       Zwi a vhavha vhahashu u vha mulala,
14       Ngavhe U tshi funa ndi musi ndi tshi huma,
15       Nda vhuelela hafhu vhuswani,
16       Fhedzi hu fanela u khunyelela zwo tewaho.
17       Ndi tama zwiitwana zwa vhaswa maµuvha ano,
18       Mitambo yo fhambanaho kule na ya misi i¼a,
19       He ra tamba mihumbulo ro pofula,
20       Fhedzi zwo vha zwo teana na tshifhinga.
21       Madambaulosha ro vha ri sa a µi,
22       Nge ndayo vha funzwa vhushieni,
23       Hu u lugisela vhumatshelo havho,
24       Tshifhinga na tshone tshi a laula.

4.1      Murendi o shumisa figara-µe ya muambo kha mutaladzi/vese ya 3?
         Sumbedzani u tea hayo afho he ya shumiswa.                                           (2)
4.2      Ndi thounu-µe ine murendi a i bvisela khagala nga ndima/tshitanza tsha 3?
         Ndi ngani ni tshi ralo?                                                              (2)
4.3      Murendi u ¾oµa u »isa ¾halutshedzo-µe muhumbuloni wa½u nga mitaladzi/
         vese ya 1 na ya 2 tshirendoni itshi?
         'Vhubviwa ndi … vha tsini'                                                           (2)
4.4      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane u bveledzwaho nga tshitanza/ndima
         ya 4?                                                                                (2)
4.5      No sedza ndima/tshitanza tsha 5, ni a ima na na kuhumbulele kwa
         murendi? Tikedzani phindulo ya½u.                                                    (2)
                                                                                              [10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        10                             DBE/Lara 2020
                                         SC/NSC

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO: MBUDZISO YA
KHOMBEKHOMBE

MBUDZISO YA 5: MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso
dzo vhudziswaho.

RO ¹ANGANA – AC Bvumbi

1        N½e na inwi
2        Ro ¾angana ndi songo humbula
3        Mbilu dzashu dza ¾angana
4        Dza vha mbilu nthihi
5        Ra humbula mazha
6        Dzo vhoxwa nga lufuno
7        Ra ho¾ola ro¾he.

8        Lwendoni ri tshimbila ro hakana
9        Ri tshi posa maga khathihi
10       Ri tshi swika murunzini ra awela ro¾he
11       Ri tshi takuwa ra takuwa ro¾he
12       Hu si na lu¿we lunako lu nkambaho.

13       Nda farwa nga n»ala ni a ntikela khali
14       Nda farwa nga »ora ni a nkela ma»i
15       Nda farwa nga duda ni a nkota
16       Nda dzhenwa nga mbiti ni a nkhuthadza
17       Wanga muya wa fhola.

18       Ri ¼a ndilo nthihi
19       Ri kuvhatedzana nguvho nthihi
20       Ri amba nga ipfi ¼ithihi
21       Ra thathedza vhavilinganyi
22       Vhokhu¾he vha re zwifhe¾i.

5.1      Sedzulusani mitaladzi/vese ya 3 na ya 4:

         'Mbilu ... nthihi'

         Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga iyi mitaladzi/
         vese?                                                                                (2)

5.2      Sedzulusani mutaladzi/vese ya 5 he murendi a shumisa ipfi 'mazha'.
         ¹alutshedzani ndeme ya ipfi i¼o afho he ¼a shumiswa.                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       11                            DBE/Lara 2020
                                        SC/NSC

5.3      Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga ndima/
         tshitanza tsha 2 ndi ufhio?

         'Lwendoni ... nkambaho:'                                                           (2)

5.4      Murendi u tama u dzumbulula thounu-»e nga tshitanza/ndima ya 3?

         'Nda farwa ... wa fhola:'

         Tikedzani phindulo ya½u.                                                           (2)

5.5      Ni a takalela na kutshilele kwo sumbedzwaho tshirendoni itshi nga u
         angaredza? Tikedzani phindulo ya½u.                                                (2)
                                                                                            [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                      30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     12                              DBE/Lara 2020
                                      SC/NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani FHEDZI mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na
guda.

NGANEA

NANDI NDI SHENGA – NE Sigogo

Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA – MBUDZISO NDAPFU

Phambano ya mvelele na kuhumbulele zwi anzela u vusa khuµano dzi si na vhukono
vhukati ha vhathu.

No µisendeka nga zwo bulwaho afho n¾ha, sengulusani nµila ye khuµano dza
bveledzwa ngayo mafhungoni a bugu iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                       [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipiµa tsha mafhungo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni µo kona u
fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

Musi Tshifhiwa a tshi khou renda tshirendo itshi, Vho-Luvhani vho vha vha tshi
khou tou ¾amba khofheni nga mi¾odzi. Ene mu½e musi a tshi khou toolola, o vha a
tshi vhonala o dzika. O ¾alutshedza vhathu uri musi a tshee mu¾uku o vha a tshi
funa hetsho tshirendo uri ngavhe a tshi vuwa ¼i¿we µuvha, a wana hu si ene we a
bebwa e na ¼ino sa izwi o hwala samba. O µo takadza vhathu musi a tshi amba uri 5
zwino a tshi vho aluwa u vho wana uri mathina na vha¿we vhathu vha vho tama vha
tshi nga ene.

Izwi zwo ita uri vhathu vho¾he vha see vhukuma.
'Vhathu vha hashu, ndi zwa vhukuma, ndi nnyi afha vhukati hashu a sa tami u wana
ndambedzo ya u dzhena tshikolo Germany?'                                         10
'A hu na!' Ndi vhathu vha tshi bvumela.
'Ndi nnyi vhukati hashu, kha vhabebi a sa funiho u ya Germany o fhelekedza ¿wana
wawe?' Ndi Tshifhiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       13                               DBE/Lara 2020
                                        SC/NSC

'A hu na!' Ndi vhathu vho¾he.
'Ndi nnyi kha vhaswa vha thanga yanga ane a si tame u wana mushumo Germany 15
¼imagani ¼a goloi dza ha Mercedes Benz? '
'A hu na!' Ndi gogo ¼i tshi fhindula.
Nga henengei vhathuni hu pfala mbudziso.
'Zwino Tshifhiwa, kani ni khou ¾oµa uri ri µi tama na zwa uri no vhuya no ¾omola
mu¿adzi henengei?'                                                               20

Tshifhiwa o µo sea a zwi hanedzela kule zwenezwo. Vhabebi vhawe o ri a tshi vha
livhuha a amba uri ha tsha tou vha na mafhungo manzhi navho sa izwi o vha
livhuwa ngei Germany he vha vha vhe nae hone. Mafhungo o µo vha hone musi a
tshi livhuha Vho-Nicholson.

'Kha vhathu vho lugisaho vhu¾ambo uvhu, ndi khou livhuha zwe vha vhidza Vho- 25
Nicholson uri ndi vha vhone sa izwi ndo vha ndo vha vhona ndi tshi kha µi vha
muṱuku vhukuma. Ndi khou tou tama u vha livhuha zwe vha thusa mme anga.
Ngavhe i songo vha thuso yavho, khamusi na n½e ndo vha ndi tshi µo vha ndi si na
vhumatshelo. Zwino zwe vha fha¾a fulufhelo ¼a mme anga, khezwi na n½e vho nnyita
muthu. Nandi Vho-Nicholson n½e ndi shenga?'                                      30
'Nandi Tshifhiwa' ndi Vho-Nicholson.
'No no luma nnyi a si fhole?'
'A thi athu luma na muthu zwine nda zwi µivha.'
'Nandi Vho-Luvhani, uyu Tshifhiwa o no luma nnyi?'
'Vho-Nicholson, na muthihi ha athu mu luma.' Vho-Luvhani vha amba vha tshi 35
µisetshela.
'Tshifhiwa,' ndi Vho-Nicholson. 'Ene ha shenga.'
                                                                         [Ndima ya 10]

7.1      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u bveledza puloto ya bugu
         iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                                         (2)

7.2      Mafhungo aya e na vhala afho n¾ha a bvukulula vhuµipfi-µe kha Tshifhiwa?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)

7.3      Tshifhiwa o ¾aniwa sa muanewa-µe mafhungoni aya e na vhala afho n¾ha?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)

7.4      Sedzulusani mutaladzi wa 32: 'No no luma nnyi a si fhole?' Mbudziso iyi yo
         vhudziswaho nga Vho-Nicholson i dzumbulula zwifhio zwa murahu zwo
         bvelelaho buguni iyi?                                                                 (2)

7.5      Mafhungo e na vhala a ¾u¾uwedza hani magumo a ¼ishandi zwi tshi kwama
         Vho-Anna kha zwo bvelelaho vhukati ha mafhungo a nganea iyi?                          (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      14                               DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

7.6      Vhupo ha Germany ho vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha u shandukisa kutshilele
         kwa muvhundu wa Tshandebvu mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani nga
         mbuno MBILI.                                                                         (2)

7.7      Mu¿wali u bveledza hani ma¾hakheshandwa mafhungoni a nganea iyi?
         Khwa¾hisedzani nga mbuno NTHIHI i pfalaho.                                           (2)

7.8      Ndi ifhio ndivho ine mu¿wali a tama u i bveledza nga mafhungo a bugu iyi?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                             (3)

7.9      Ndi masiandaitwa afhio o vhangwaho nga khuµano vhukati ha Vho-
         Madilaga na Vho-Luvhani mathomoni a bugu iyi? Bulani ZWIRARU fhedzi
         zwi pfalaho.                                                                         (3)

7.10     U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona zwe Vho-Maambavha¿we vha zwi ita
         zwa u gidimela vhuongeloni u yo vhona ¿wana o bebwaho e na ¼ino zwo tea
         naa? Tikedzani phidulo ya½u nga mbuno MBILI.                                         (2)

7.11     No vha ni tshi nga ita mini arali no vha ni Vho-Madilaga ni tshi khou
         vhona ¿wana we na mu landula a tshi khou bvelela vhutshiloni? Bulani
         ZWIRARU zwi pfalaho.                                                                 (3)
                                                                                              [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       15                                DBE/Lara 2020
                                        SC/NSC

ISHA ·A MI¹ODZI – DR NE Phaswana

Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

Phambano ya mvelele na kuhumbulele zwi anzela u vusa khuµano dzi si na vhukono
vhukati ha vhathu.
No µisendeka nga zwo bulwaho afho n¾ha, sengulusani nµila ye khuµano dza
bveledzwa ngayo mafhungoni a bugu iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                           [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipiµa tsha mafhungo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni µo kona u
fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao.

TSHIBVELEDZWA TSHA B

Vho-Maria zwo tou nga sa miswaswo musi vha tshi hwala buto ¼avho ¼a dzithundu
vha bva vha fhela Tshipate. Vhurifhi vho mbo µi vhu sia henefho n¾ha ha ¾afula nga
nµila ine Vho-¸etshipate vha µo vhu vhona.
Nga ngoho, zwo tou nga hone u sundana vhunga Vho-¸etshipate vho mbo µi ri hu
si kale bvelele. U swika hanefho nga ngomu nµuni, ma¾o a mbo vhona zwi re n¾ha              5
ha ¾afula, ¼irifhi asi¼o. Vho-¸etshipate vha ¼i kokodza vha ¼i vhanµa-vhanµa vha
fhedza nga u ¼i vhala.
Vho ri u ¼i vhala, vha ima vhe dziwilili, vha dzula n¾ha ha tshidulo vha fara ¾haha
nga vhuvhili hadzo nga zwanµa, vha bonya ma¾o; vha femela n¾ha; vha fhedza
tshifhinga vho sokou hwi, zwi tshi sumbedza uri vha khou vhuisa zwa seli na zwa             10
¼ino. Vha takuwa vha tshimbila-tshimbila na kamara sa muthu o ¾anganelwaho.
Tshanµa tsha kapewa kha mutsinga, tshi¿we tsha fara khundu; vha kotamisa na
¾hoho sa muthu ane a khou tshimbila o sedza zwienda zwe a ambara vha tshi bvela
phanµa na u ¼a marambo a ¾hoho. Hu¿we vha vhonala vha tshi sedza n¾ha kha si¼ini;
ngeno vha tshi khou µi isa phanµa na u tshimbila-tshimbila. Hu si kale munna wa             15
vhathu vha bva; vha dzhena moµoroni wavho vha livha Muswoµi.
'Rotondwa, mafhungo o ima nga yeneyo nµila. N½e na inwi ri tou vha vhana vha
khotsi. N½e fhedzi a tho ngo µiimisela zwi¿we-vho lini. Ndi µo fa ndi tshi fela inwi.
Shango kha ¼i ntsee ¼i tshi ntsetshela inwi. Zwo bvelelaho a zwo ngo vhangwa nga
n½e na inwi.' Ndi Musatondwa a tshi ita na u fhihamelwa-fhihamelwa hezwi o no               20
livhana na Rotondwa ane zwa zwino a vho vhonala o µaµa vhukuma.
'Ngoho ni khou ri zwo tou ralo? Fhedzi ndi ...' Rotondwa ha ngo tsha fhedza na u
amba zwe a vha a tshi khou tama u zwi vhudza Musatondwa, o mbo µi dzhena kha
tshililo tsha vhu¾ungu ¿wana wa vhathu. Zwine a khou ¾angana nazwo u ri u
humbula nga hazwo, a vho vhona unga na Mudzimu haho.                                        25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      16                               DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

'Tsho salaho ndi uri n½e na inwi ri ime kha fhungo ¼ithihi. N½e ndi ri zwo bvelelaho
a zwo ngo itwa nga n½e na inwi; ndi vhabebi vhashu. Kha ri vhone uri ri½e ri ima
kha ¼ifhio Rotondwa.' Musatondwa u ralo o no fara Rotondwa nga tshanµa a tshi ita
na u tshi vhanµa-vhanµa.
'Ndi khou zwi pfa Musatondwa, fhedzi hezwi-vho ndo vha ndi sa µivhi. Hei, 30
Musatondwa, zwine nda khou ¾angana nazwo, a thi µivhi uri ndi nga tou zwi ri
mini. Na thabelo ndi tou pfa yo fhufha tsho¾he. Fhedzi ndi a livhuha u vhona mbilu
ya½u yo khwa¾ha sa ya mutendi o fulufhelaho Yehova. Mudzimu ngavhe na yanga
mbilu a tshi i khwa¾hisa ya fana na ya½u.' Ndi Rotondwa a tshi ita na u kokodzela
maduda murahu.                                                                       35
                                                                        [Ndima ya 12]

9.1      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u fha¾a ma¾hakheni a
         puloto buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                          (2)

9.2      Mafhungo aya e na vhala afho n¾ha a bvukulula vhuµipfi-µe kha
         Rotondwa? Tikedzani phindulo ya½u.                                                   (2)

9.3      Maria o ¾aniwa sa muanewa-µe mafhungoni aya e na vhala afho n¾ha?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                             (2)

9.4      Sedzulusani mutaladzi wa 22: 'Ngoho ni khou ri zwo tou ralo?' Mbudziso
         iyi yo vhudziswaho nga Rotondwa i dzumbulula zwifhio zwa murahu zwo
         bvelelaho buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                       (2)

9.5      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾u¾uwedza hani magumo a ¼ishandi zwi
         tshi kwama Musatondwa kha zwo bvelelaho khae musi nganea iyi i tshi
         fhela?                                                                               (2)

9.6      Vhupo ha Folovhoµwe ho vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha kutshilele kwa Vho-
         Loshani na Maria mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani nga mbuno MBILI.                 (2)

9.7      Mu¿wali u bveledza hani ma¾hakheshandwa mafhungoni a nganea iyi?                     (2)

9.8      Ndi ifhio ndivho ine muṅwali a tama u i bveledza nga mafhungo a bugu iyi?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                             (3)

9.9      Ndi masiandaitwa afhio o vhangwaho nga khuµano ya ngomu yo bvelelaho
         kha Maria u swika magumoni a mafhungo a bugu iyi? Bulani ZWIRARU
         fhedzi.                                                                              (3)

9.10     U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tsheo ye Rotondwa na Musatondwa
         ya u isa phanµa na u malana yo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u nga
         mbuno MBILI.                                                                         (2)

9.11     No vha ni tshi nga ita mini arali no vha ni Vho-¸etshipate musi no wana
         lu¿walo lwe Maria a vha ¿walela lwone? Bulani ZWIRARU.                               (3)
                                                                                              [25]
                                       KANA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     17                              DBE/Lara 2020
                                      SC/NSC

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – VR Tshikovhi

Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi)

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

Phambano ya mvelele na kuhumbulele zwi anzela u vusa khuµano dzi si na vhukono
vhukati ha vhathu.

No µisendeka nga zwo bulwaho afho n¾ha sengulusani nµila ye khuµano ya
bveledzwa ngayo kha zwibveledzwa zwo ½ekedzwaho afho fhasi.

LUNGANO: 'Vhana vha u sa pfa'

TSHIKHO¶O TSHA SIALALA: 'Tshikhoμo tsha thovhele vho rasimphi phiriphiri
tshivhase'

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                       [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        18                                DBE/Lara 2020
                                         SC/NSC

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipiµa tsha mafhumgo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni µo kona u
fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao.

TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO

                                 PFE¸E NA MUVHU¶A

Salungano! Salungano!
Ho vha hu na pfe½e na muvhuµa. Avha vhavhili vho vha vhe dzikhonani khulu.
·i¿we µuvha muvhuµa wa ri khonani yanga kha ri bikane. Pfe½e ¼a tenda ha thoma
¼one ngauri muvhuµa wo vha u tshi ri wone u muµuhulu. Ndi wone u no fanela u
fhedzisela. Pfe½e ¼a dzhena ¼a imbelela na muvhuµa u tshi bvumela ¼a ri: Muµuhulu            5
muµuhulu ndi khou swa!
Swelela henefho u sine!
Malume malume ndi khou swa!
Swelela henefho u sine!
Muvhuµa wa ¼i bvisa wone wa dzhena, na wone wa imbelela wa ri:                               10
Mulume malume ndi khou swa!
Swelela henefho u sine!
Malume malume ndi khou swa!
Swelela henefho u sine!
Pfe½e ¼a u bvisa wa ri: 'Malume, nga vha dovhe vha dzhene lwa u fhedzisela.' Pfe½e           15
¼a hana ¼a ri ¼one a ¼i tsha funa. Muvhuµa wa ¼i luvhelela u vhuya u swika ¼i tshi
tenda ¼a dzhena ¼a thoma u imbelela sa zwenezwi¼a zwa u thoma, muvhuµa u si tsha
bvumela wa si ¼i fule. Wa engedza mulilo uri pfe½e ¼i vhibve nga maanµa. ¸ama ya
pfe½e yo no vhibva muvhuµa wa fula i¼a khali wa lindela ½ama i tshi fhola. Yo no
fhola wa ¼a ½ama yo¾he ya fhela ha sala marambo fhedzi. Wa dzhia marambo wa ita              20
ku½anga kwa u lidza. Wo no fhedza wa gonya thavhani khulu wa thoma u lidza
tshi½anga u tshi imbelela wa ri:
Gumbe Pfe½e o fa!
Gumbe ri tshi bikana!
Gumbe Pfe½e o fa!                                                                            25
Gumbe ri tshi bikana!
Ma¿we mapfe½e a tshi pfa ulwo luimbo a gidimela henengei a tshi ¾oµa u vhona uri
ndi nnyi a no khou lidza tshi½anga a tshi imba nga dzina ¼a mu¿we wavho. A wana
muvhuµa wo dzumbama fhasi ha tombo.
Muvhuµa u tshi vhona mapfe½e wa tshuwa. U tshi vhudziswa uri ndi nnyi we a vha               30
a tshi khou lidza tshi½anga na u imbelela, wa ri wone wo zwi pfa thavhani ya
phanµa. Mapfe½e a mbo µi gidimela phanµa.
O no vha kule tsini na hei¼a thavha ya vhuvhili a pfa tshi½anga tshi tshi khou lidziwa
murahu a mbo µi rembuluwa. A gidima a tshi humela murahu. A tshi swika a fara
muvhuµa. A tshi ri a u pwashekanye ¾hoho nga matombo, muvhuµa wa ri: ' Ni songo              35
mmbulaha! Kha ri ye ha vhamusanda ri ye u amba haya mafhungo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      19                              DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

A¼a mapfe½e a tenda u ¾uwa na muvhuµa. Vhathada vha tshi swika ha vhamusanda
Vho-Nµou, mapfe½e ho ngo amba uri mulandu ndi wa u lidza tshi½anga nga dzina ¼a
mapfe½e. O mbo µi ri hetshi¼a tshi½anga tshe tsha vha tshi khou lidzwa nga
muvhuµa ndi tshao. Muvhuµa wo tou tshi tswa.                                             40
Vhamusanda vha ri: 'Arali muvhuµa wo tou tswa hetsho tshithu ri µo zwi vhona.
Ndi khou ¾oµa uri vhoiwe mapfe½e ni lidze hetsho tshithu. No no fhedza, ni fhe
muvhuµa na wone u lidze. A no lidza zwavhuµi ndi ene mu½e watsho.'
Gumbe Pfe½e o fa!
Gumbe ri tshi bikana!                                                                    45
Gumbe Pfe½e o fa!
Gumbe ri tshi bikana!
Muvhuµa wa vha u tshi khou isa phanµa na u lidza. Phukha dzo¾he dza takuwa dza
thoma u tshina na vhamusanda vhadzo, na vhone vho vha vha tshi khou tshina nga
maanµa vho takalela zwe zwa vha zwi khou lidziwa khathihi na u imbiwa.                   50
Mapfen½e na one o tshina a neta, muvhuµa wa mbo µi litsha u lidza wo no neta.
Vhamusanda vha takuwa vha ri, 'Hetshi tshithu ndi tsha½u muvhuµa ngauri ndi inwi
we na lidza zwavhuµi na u kona u imbelela.'
Muvhuµa wa takala wa ¾uwa nga u gidima. Mapfe½e a sinyuwa nga maanµa a
humbula uri ho vha ho fanela a songo thetshelesa muvhuµa u tshi ri a ri ye ha            55
vhamusanda.
Ha mbo µi vha ndi u fa ha lungano.
                                                                  [Masia¾ari a 72–73]

MBUDZISO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO

11.1     Mafhungo e na vhala a dzumbulula lushaka lufhio lwa ngano? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                      (2)

11.2     ¹alutshedzani uri tsheo ye vhamusanda Vho-Nµou vha i dzhia magumoni a
         lungano ulwu yo ¾u¾uwedzwa ngani?                                                   (2)

11.3     Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha muvhuµa na mapfe½e?                     (2)

11.4     Mafhungo a lungano ulwu a ¾ana hani mvumbo ya mapfe½e sa vhaanewa?
         Bulani ZWIVHILI.                                                                    (2)

11.5     U farwa ha muvhuµa nga mapfe½e zwo ¾u¾uwedza hani magumo a ¼ishandi
         lunganoni ulwu?                                                                     (2)

11.6     Ndi zwifhio zwine muanetsheli a tama ri tshi guda nga mafhungo a lungano
         ulwu? Tikedzani phindulo ya½u.                                                      (3)

11.7     Ni a pfela vhu¾ungu pfe½e ¼e ¼a ¼iwa nga muvhuµa mafhungoni a lungano
         ulwu? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                      (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                           DBE/Lara 2020
                                          SC/NSC

TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

VHA¹AVHATSINDI VHA THENGWE

1        Avha ndi Vha¾avhatsindi vha Tshiheni!
2        Tshiheni tsha Nyaphungatshena
3        Tsho phungaho mavhele na vhana
4        Ndi vhone nnda ndumela shevhoni,
5        Vhane vha u fhedza wo dzula henefho.

6        Ndi vhone Vhango½a
7        Vhabikwa na ive, ive ¼a vhibva
8        Vhango½a vha sala.

9        Ndi vhone ngwaniwapo wa Ven»a,
10       A thi rumeli mutsinda.
11       Ndi ya nga ndo¾he musanda
12       Thi luvhelwi.
13       Ndi vhone mu¾oµa ndimo
14       A sa ¾oµi shango ¼a muthu.
15       Ndi zwifho zwa mativha, mabako na zwisima.

16       Ndi vhone vha vhulungu vhutete
17       Vhu no lunzhedzwa nga a re na nzhele;
18       Vha si na nzhele vha a fhaladza.
19       Ndi vhone vha no fulela nnµu vho dzula;
20       Vha takuwa nga u vhea suzwa!
21       Ndi vhone vhane vha µola maswi a mu½enzhe;
22       Ndi vhone vhane vha µivhona nga tshivhoni,
23       Tsha dzivha ¼a Fundudzi.
                                                                         [Sia¾ari 138]

11.8     Murendi u ambani nga mutaladzi/vese ya 4? ¹alutshedzani.                            (2)

11.9     Ndi ifhio thekeniki/thikho/¾hoµea ya vhurendi yo shumiswaho kha
         mutaladzi/vese ya 7? Tikedzani phindulo ya½u.                                       (2)

11.10    Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u sumbedza nga
         mutaladzi/vese ya 9?                                                                (2)

11.11    Mutaladzi/Vese ya 13 i ni µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni no µiseka
         nga tshikhoµo itshi?                                                                (2)

11.12    Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha ndima/tshitanza
         tsha 4? Tikedzani phindulo ya½u.                                                    (2)
                                                                                             [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                       25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      21                               DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha »irama ye na guda FHEDZI.

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

Bugu ya »irama yo ¿walwaho nga ngona i vhonala musi mu¿wali a tshi shumisa
vhatambi/vhabvumbedzwa kha u sasaladza na u kaidza kutshilele ku si kwavhu»i.

No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani n»ila ye mu¿wali a shumisa ngayo
Vho-Mari¾a u bveledza thero ya tsatsaladzo kha masia o fhambanaho a vhutshilo.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho

TSHIBVELEDZWA TSHA E

HE·ENI:              Khotsi a Maemu, ndi hone vha tshi khou swika zwino naa? Hu
                     na muthu ane a tshi vhuya lwendoni a sa thome u dzhena
                     hayani? (Kha ¿wana) Kha vhudzise-vho baba Maemu uri naa
                     ndi hone Ven»a fhano naa? The¼egiramu yavho khei. (U ralo e
                     vha i¼a the¼egiramu tsike.) Uyo Mashudu ane a wana poswo 5
                     yawe ngei mu»ini wanga mathina ndi nnyi? Kani ¼i¿we dzina
                     ¼avho ¼i pfi Mashudu vhone?
TSAºWANI:            Ni khou ¾o»ou »ivha kana ni khou »ifhelwa nga u sokou amba?
                     (U ralo o »isinyusa.)
HE·ENI:              (A tshi khou posa ¿wana kha Tsa¿wani.) Hoyu Mashudu ane 10
                     ha khou pfi mme awe vho lovha u μo vhulungwa navho ndi sa
                     vha swaswedzi. A thi tshi»ahela na luthihi nahone a tho ngo
                     bebelwa mavhaleni n½e lini. (U bvisa lufhanga lwa muzinini.)
MASHUDU:             N½e vha songo vhuya vha nndwisa na luthihi lini. N½e a tho
                     ngo zwi µivha uri Tsa¿wani u na musadzi, ndi musi ndi sa µo 15
                     tenda a tshi mphura. (Kha Tsa¿wani.) Ngoho a vho ngo tsha
                     nkona lini. N»evhe na dzone dzi a dina hedzi ndo tenda. Are»i
                     tshi-ita-mu½e a tshi vhavhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       22                              DBE/Lara 2020
                                        SC/NSC

HE·ENI:              Ndi »o ni la¾isela vhanzhi arali ni sa nn»ivhi. N½e a tho ngo
                     lala na luthihi lini. Ni ri hu na munna mungafha a si na 20
                     musadzi ni tshi tou sedza? Na ¾honi a ni na.
VHO-MANAGA:          Naa mathina mafhungo a hone a kho tou tshimbilisa hani
                     Tsa¿wani? Muthu arali a tshi khou ¾o»a u mala mu¿we
                     musadzi ha mu dzumbeli uri u na mu¿we musadzi. Hu »i nga
                     na musadzi a re hone u fanelwa u vhudzwa uri ni ¾o»a mu¿we 25
                     musadzi. Mudzumbamano a u thusi tshithu hafhano shangoni.
TSAºWANI:            U khou sokou ravha»a hoyu musadzi.
HE·ENI:              Mathina ndi ayo, ni »o nn»ivha ½amusi. (He¼eni uri u ralo a
                     bvisa lufhanga lwawe a thoma u pandamedza Mashudu.)
MASHUDU:              Kha vha nnditshe nandi ndi mbo »i¾utshela. (Mashudu u ralo 30
                     a tshi khou gidimela badani a thulwa nga goloi a mbo »i lovhela
                     henefho.)
VHO-MANAGA:          Yuwi vhonani ¿wana wa vhathu o thulwa nga goloi.
TSAºWANI:            Ndi hune nda yo dzhena ngafhi n½e mmayoo!!! Ndi mafhungo
                     a He¼eni o¾he haya!                                            35
HE·ENI:              Yowee vhathu n½e a tho ngo »ivha. Ndo vha ndi tshi khou tou
                     mu shushedza fhedzi. Ngoho ndo vha ndi sa »o mu ¾havha lini.
                     Ndi Sara we a ri ndi mu shushedze nga lufhanga. Vhathu vha ri
                     ndi tou vha mpengo n½e-vho naa? Yowee n½e mmayo!
                     Ndi mafhungo a Tsa¿wani o¾he haya.                             40
VHO-MANAGA:          Ri½e ri songo vhuyaho ra tshi dzhena ngoho ro ita vha a »ivha.
                     Tshikhuwa hetshi ni khou tshi wela nga n¾ha ¿wana wa
                     mukomana wanga.
TSAºWANI:            Ndi hune nda yo dzhena ngafhi n½e wee!
HE·ENI:              Yowee! Ndi hone ndo farwa. (Vha a bva.)                        45
                                                                [Lu¾a lwa V, Bono 5]

13.1     Kuambele kwa He¼eni mafhungoni a re afho n¾ha ku mu sumbedza e
         muthu-»e? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                                    (2)

13.2     Sumbedzani uri ndi tshini tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Tsa¿wani na
         He¼eni mafhungoni a »irama iyi?                                                      (2)

13.3     Ndi mudzedze wa tshifhinga tshifhio u ¾aniwaho nga mufhindulano u re
         hone vhukati ha vhatambi mafhungoni e na vhala afho n¾ha?                            (2)

13.4     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a na vhu¾umani-µe na zwo bvelelaho ngei
         murahu musi Tsa¿wani o ya Venµa?                                                     (2)

13.5     Sumbedzani uri Tsa¿wani u fhambana hani na Vho-Managa zwi tshi
         kwama mvumbo dzavho.                                                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      23                              DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

13.6     Ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa kutshilele/vhu»ifari ha Mashudu
         ndi ifhio? ¸eani mbuno THARU.                                                       (3)

13.7     ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga u tevhedza ngeletshedzo ye
         Sara a i ½ea muhalivho wawe He¼eni.                                                 (2)

13.8     Zwe Mashudu a ¾angana nazwo musi a tshi bviselwa lufhanga nga He¼eni
         ngei tshikhuwani zwi thusedza hani u anetshela zwa murahu?
         ¹alutshedzani.                                                                      (2)

13.9     Ndi vhu»ipfi-»e ha Mashudu vhu bvukululwaho nga kuambele kwawe
         mafhungoni ayo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u.                                 (3)

13.10    Ni a tendelana na na zwe Mashudu a ita musi a tshi ¾ahela Tsa¿wani?
         Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI.                                           (2)

13.11    No vha ni tshi nga itani arali no vha ni kha vhuimo he He¼eni a »iwana e
         khaho musi a tshi wanulusa uri munna wawe o vhuya na mu¿we musadzi?
         Khwa¾hisedzani muhumbulo wa½u nga mbuno THARU.                                      (3)
                                                                                             [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      24                               DBE/Lara 2020
                                       SC/NSC

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 14:         TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

Bugu ya »irama yo ¿walwaho nga ngona i vhonala musi mu¿wali a tshi shumisa
vhatambi/vhabvumbedzwa kha u sasaladza na u kaidza kutshilele ku si kwavhu»i.

No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani n»ila ye mu¿wali a shumisa ngayo
Maforo¾ereke u bveledza thero ya tsatsaladzo kha masia o fhambanaho a vhutshilo.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 15:         TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA F

VHO-TSHILWAVHUSIKU:        Pfulani swina. Fhisekanyani zwo¾he zwi re
                           phan»a ha½u. Hu songo sala tombo ¼i n¾ha
                           ha ¼i¿we. (U a bva)
MUºWE WA MMBI:             Yuwii!     Vho      lovha    madyavhathu
                           madziavhufhura. Asuu¼a mulilo wo gonya. 5
                           Zwo¾he zwi a nyenga. Mavemu a a fhiselwa
                           vhuvemu hao ½amusi.
MUºWE WA SHAKA ·A HA LUKA: Yawee! Ri a swa. Ro lovha na vhana.
                                       (U ¾angana na pfumo ¼a mu rumbula khana
                                       a »ala fhasi.) Oubaas Piet. Hierdie kafirs sal 10
                                       ons dood maak. Vat hierso! (Vha thuntsha
                                       mu¿we wa mmbi a »ala fhasi.) Luka ¾a¾ela
                                       ganunu.
MUºWE WA MMBI:                         Shavhelani thavhani! Asitsho! Makhulu
                                       masindi tshi a ri fhedza. (Hu vuwa 15
                                       khakhathi ya nndwa vhukatini ha
                                       mudugudugu. Oubaas Piet u a rumbulwa
                                       nga pfumo.)
OUBAAS PIET:                           Hierdie Devils!   (Fa!) (Hu dzhena
                                       Tshilwavhusiku.)                     20

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     25                              DBE/Lara 2020
                                      SC/NSC

VHO-TSHILWAVHUSIKU:                   (Vho livhana na Derek.) U khou vhona
                                      tshifha¾uwo tshanga lwa u fhedza. ¶ivhai
                                      uri naho ndi tshi »o u khurumedzela
                                      dzwaboni, vhuhali hanga vhu »o sala ho
                                      nambatela na kha mirafho i tevhelaho. A si 25
                                      zwinzhi zwine lufu lwau lwa nga bveledza
                                      kha n½e. (Derek u a rembuluwa a »ala
                                      fhasi.)
DEREK:                                (U a welela.) Murena, lifhedzela muya
                                      wanga. (Fa!)                          30
VHO-TSHILWAVHUSIKU:                   A hu tshee na u ima. Tshivhanda u tshee
                                      wo ima? ¸ayo dzau nga dzi u hwale! (Vha
                                      a balangana.)
LUKA:                                 (U wa nga magona tsini na tshitumbu tsha
                                      Ledia mufumakadzi wawe.) Nangoho zwo 35
                                      phethea; Tshan»a tsha lufu tsho hovha na
                                      muthu we a vha e mbilu yanga. Wo oma
                                      wo rali; A hu na zwinzhi zwine mi¾odzi
                                      yanga ya nga bveledza; Ndifhedzo yone i
                                      tshan»ani tshanga; U si mpukele nga 40
                                      ¿wambo wa tshipengo tsha lufuno; Awelai
                                      murunzini, ¸ama yau na marambo au, a »o
                                      u vhofhekanya na dzwabo ¼a Afrika
                                      Tshipembe! U »o swi¾wa fhano, nangoho u
                                      Muafrika. Tshisimaluvhundi tsho elelaho 45
                                      ½amani yau, Ndi tshisima tshi tswimilelaho
                                      ndifhedzo yo semaho ma½o. Arali tsinga
                                      dzanga dzi kha »i vha na dzofha; n½e ndi
                                      »o lwa u vhuya u guma shotha ¼a u fhedza
                                      ¼i tshi onesa ½amusi. E»elai nga dakalo!   50
                                      (Hu dzhena mu¿we wa ha Luka.)
MUºWE WA HA LUKA:                     Hezwi zwitumbu zwo¾he ri »o zwi ladza
                                      mavuni a shango ¼ino. Ri zwi kuvhanganya
                                      sa vhana vha mme. (Hu dzhena muṅwe wa
                                      ha Luka.)                                         55
MUºWE WA HA LUKA WA                   Ri songo ya kule. Henefha Schoemansdaal
VHUVHILI:                             ndi hone haya. Ri »o vha fha¾ela pfamo ine
                                      ya sa »o fa mbiluni dzashu. Vha»uhulu
                                      vhashu vha »o »a vha elelwa vhahali
                                      vhashu henefha fhethu. Nazwino kha ri 60
                                      khwa¾hise mulanga wa vhokhotsi ashu ri ri:
                                      Ri½e a ri nga »o shushedzwa nga tshi¾uhu
                                      tsha vhashayanungo. ·i re ¼ino ndi ¼ashu; a
                                      hu tshe na phuli ine ya »o kanda mavu
                                      haya ya sa thetshedzwe gulu.                65

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       26                              DBE/Lara 2020
                                        SC/NSC

LUKA:                                   Yawee! Inwi midzimu ya Vho Paul Kruger,
                                        Inwi Vho Louis Trichard, Ni litshelani u
                                        ambadza fulufhelo ¼a gundo maha»ani a
                                        n»uhulu dza½u; Ni litshelani u ½engisa
                                        mufemo nga manditi kha uyo a 70
                                        khakhedzaho vhana vha½u vho e»ela.
                                                            [Lu¾a V Bono IV na Bono V]

15.1     Kuambele kwa Luka mafhungoni a re afho n¾ha ku mu sumbedza e muthu-
         »e? Ambani ZWIVHILI fhedzi.                                                      (2)
15.2     Sumbedzani uri ndi tshini tshi vhangaho khu»ano vhukati ha vhadzulapo
         vha Swongozwi na Maforo¾ereke mafhungoni a »irama iyi. Bulani
         ZWIVHILI fhedzi.                                                                 (2)
15.3     Ndi mudzedze wa tshifhinga tshifhio u ¾aniwao nga mufhindulano u re
         hone vhukati ha vhatambi mafhungoni e na vhala afho n¾ha? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                   (2)
15.4     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a na vhu¾umani-µe na zwo bvelelaho ngei
         murahu musi Luka o hana ngeletshedzo ya mufumakadzi wawe?                        (2)
15.5     Sumbedzani uri Thovhele Tshilwavhusiku u fhambana hani na Luka buguni
         iyi zwi tshi kwama mvumbo dzavho?                                                (2)
15.6     Ndivho ya mu¿wali musi a tshi            shumisa   kutshilele/vhu»ifari   ha
         Maforo¾ereke ndi ifhio? ¹alutshedzani.                                           (3)
15.7     ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nge maforo¾ereke vha vho hana
         u fhira kha shango ¼e vha sendelelwa nga vha½e vha shango.                       (2)
15.8     Ndi tshifhio tshihumbudzo tshine tsha ita uri na mirafho i tevhelaho/»aho i
         tende uri nangoho mabulayo aya o vhuya a vha hone?                               (2)
15.9     Ndi vhu»ipfi-»e ha Luka vhu bvukululwaho nga kuambele kwawe
         mafhungoni ayo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u.                              (3)
15.10    Ni a tendelana na na zwe khosikhulu Tshilwavhusiku na mmbi yawe vha ita
         musi vha tshi tsho¾ela maforo¾ereke nga u vha fhisela ngomu dzin»uni
         dzavho vhusiku nga mulilo? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno
         MBILI.                                                                           (2)
15.11    No vha ni tshi nga itani arali no vha ni kha vhuimo he Luka a »iwana e
         khaho musi o vhulahelwa lushaka lwa hawe? Khwa¾hisedzani muhumbulo
         wa½u nga mbuno THARU.                                                            (3)
                                                                                          [25]
                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                    25
                                                         MARAGAGU¹E:                      80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2020/f55b2adb-51d0-43fa-8016-a5e4bc3a337b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2020/c6b8558e-1711-4ff4-975b-c515c559e71b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018/c8b7d7e9-3def-4eb3-ab3b-344d370167b1) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016/0031610b-eef2-4ee2-bb41-4f13d20fea15) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
