# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 29 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023-mg/e75ee8ff-9032-46e3-9ac4-64942e2c3654
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023-mg/e75ee8ff-9032-46e3-9ac4-64942e2c3654)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                     LARA 2023

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 80

                     Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 29.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          2                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

    Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
    Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
     khathihi na phanele ya u linga musi u maka hu sa athu u thoma.
    Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
     vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
         bugu/¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha
         vha make phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda
         a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
         tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make/¾ole sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha
         make sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea:
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          3                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

8.      Mbudziso pfufhi:
        Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
        vha songo ½ea nda¾iso.

9.      Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha
        NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha
        zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

10.     Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
        MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
        kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

11.     Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
        dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
        memorandamu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          4                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

TSHIFHUFHANI – DN Munzhelele

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
   o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
   o Maraga 0–1 arali mbuno dzi 0–1

- Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
  shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
  Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
  ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
  musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha masia¾ari a mafhedziseloni musi vha tshi maka
  mbudziso iyi

Marangaphanµa

Mutevhetsindo ndi u elela ha tshirendo, u nga vha wa u ¾avhanya kana wa u
ongolowa. Vhu»ipfi ha murendi ndi n»ila ine murendi a »ipfisa zwone musi a tshi
¿wala tshirendo tshawe, a nga takala, a sinyuwa kana a ¾ungufhala. Kha tshirendo
itshi murendi u sumbedza u ¾ungufhala nahone mutevhetsindo watsho u khou
ongolowa ngauri u khou renda nga vhatambi vha bola ya Zambia vhe vha lovhela
lwanzheni lwa Gabon.

Mbuno

   Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi wa u ongolowa ngauri murendi u khou
    renda nga ha vhatambi vha bola vhe vha lovhela lwanzheni musi bupho ¼e vha
    vha vha tshi khou fhufha nga¼o ¼i tshi ½upela.
   Murendi u khou ¾ungufhadzwa ngauri bupho i¼o ¼e ¼a vha ¼o hwala vhatambi vha
    bola vhane vha kha »i vha vha¾uku, zwenezwo zwi ita uri mutevhetsindo u vhe u
    ongolowaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          5                                  DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

     Murendi u ½a½a u pfa vhu¾ungu ngauri bupho i¼o ¼o mbo »i fhela mapfura ¼i
      muyani zwa mbo vhanga u wa ha¼o.
     Murendi u pfa a tshi vhaisala nga n»ila ye vhatambi avha vha lovha ngayo, ya u
      tou nwela khothe, zwine zwa vha zwithu zwi vhavhaho vhukuma.
     Mutevhetsindo u ongolowaho u pfala musi murendi a tshi amba nga ha vhatambi
      vho tou tevhulwaho nga tshifhufhani na vhutshilo havho ha lozwea. Izwi ndi
      zwithu zwi pfisaho vhu¾ungu.
     Murendi u vhaisala musi a tshi humbula uri tshifhufhani itsho tsho lozwisa
      vhatambi vha bola vhe vha vha vhe na vhukoni ha u tamba bola.
     Murendi u khou pfa vhu¾ungu naho a tshi dovha hafhu a tama mashaka a vhafu
      vha tshi khuthadzea vha ¾anganedza zwo bvelelaho.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa mutevhetsindo u bvisela vhu»ipfi hawe khagala. O
sumbedza u pfa vhu¾ungu nga n»ila ye vhatambi vha Zambia vha lovhela lwanzheni
nga n»ila i vhavhaho.                                                                               [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

TENDAMUDZIMU O ¹UWA – MW Mbulaheni

2.1        Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri naho Tendamudzimu o lovha, vhathu
           vha µi dzula vha tshi mu humbula/vha dzula vho mu ¾uvha.√√                               (2)

2.2        Ipfi 'µomu' ¼i khou amba uri Ramaano ndi ene we a dzhia vhurangaphan»a
           ha shango ¼a Ven»a.√√                                                                    (2)

2.3        Ndi figara ya ¼itatathino.√ ·i khwa¾hisedza uri murendi u khou tama uri
           ngavhe na ene na vha¿we vha fele ngoho na hoyu Tendamudzimu.√                            (2)

2.4        Thounu i re fhasi, i dzumbulula vhuµipfi ha murendi ha u pfa vhu¾ungu,√
           ngauri musi a tshi vhona muthu o lwelaho vhathu na ngoho ya vhutshilo a
           tshi amba a sa thetsheleswi.√                                                            (2)

2.5        Ee, ndi a ima nae. Ngauri vhathu arali vha vhona muthu a tshi lilela u vha
           vhofholola kha kuvhusele ku si kwavhuµi, vha a ¾oµa muthu onoyo a sa
           ¾uwi kana u lovha, hu¿we vha a tou ¾oµa na u fa nae.

                                               KANA

           Hai, a thi imi nae. Ngauri naho muthu e mulwelambofholowo, a zwo ngo
           naka uri a tshi fa vhathu vho¾he vha fe nae, shango ¼i µo sala ¼i si na vhathu.
           [Na zwi¿we zwi pfalaho.]√√                                                               (2)
                                                                                                    [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          6                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

AFURIKA-TSHIPEMBE – LR Ndlovu

3.1      Murendi u ¾oµou uri shango ¼a Afurika-Tshipembe ¼i shanduke, ¼i ¾utshele
         vhuhana/na maitele a¼o a kale.√√                                                       (2)

3.2      Ipfi 'µuvhudza,' ¼i khou amba uri shango ¼a Afurika-Tshipembe kha ¼i
         ¾utshele maitele mavhi/kha ¼i shanduke ¼i vhe shango ¼a mulalo/maitele
         maswa.√√                                                                               (2)

3.3      Ndi ¼ifanyisi.√ ·i khou »isa kuhumbulele kwa uri shangoni ¼a Afurika-
         Tshipembe, vhavhusi vha¼o kha vha litshe zwa u vhulaha vhathu mikanoni
         ya¼o na ma¿we mashango.√                                                               (2)

3.4      Thouni ya fhasi i dzumbulula vhuµipfi ha murendi ha u pfa
         vhu¾ungu/dinalea,√ ngauri murendi u pfala a tshi kaidza vhavhusi vha
         shango uri kha vha ¾utshele kule na zwa dzinndwa dzine dza khou fhedza
         vhathu.√                                                                               (2)

3.5      Ndi a ima nae. Arali vhavhusi vha tevhela maitele kwao a dimokirasi,
         vhathu vha µo tshila zwavhu»i, shango ¼a si dzhene khomboni.√√

         [Muhumbulo u hanedzanaho na uyu kha u sedzuluswe/¾oliwe.]                              (2)
                                                                                                [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

VO¶A KHA TSHIANGALADZI – TT Mudau

4.1      Murendi u ¾o»a u bvisela khagala uri muvha»i wa tshifanyiso itsho u a kona
         mushumo wawe.√√                                                                        (2)

4.2      Ipfi 'gondo', ¼i amba uri nyalunako uyu o nakesa ho sedzwa na zwine
         mbumbo ya u hula ha tshikondo na khundu dzawe zwa vha zwone.√√                         (2)

4.3      Ndi ¼imetafore.√ ·i khwa¾hisedza uri nyalunako uyu u fhira vhonyalunako
         vha µivheaho ¼ifhasini vhanzhi.√                                                       (2)

4.4      Thouni ya tshirendo itshi i re n¾ha i dzumbulula vhu»ipfi ha murendi ha u
         takala.√ Murendi u pfala o takala musi a tshi vhona tshifanyisovhaµwa tsha
         nyalunako lune a tou tama na uri a tou mu kwama zwawe.√                                (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          7                               DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

4.5      Ee, ndi a ima nae. Shangoni hu na muthu o nakesaho u bva tsha kale lune
         naho hu tshi khou »i bebwa vha¿we vho nakaho muthu uyu u »i dzula a
         tshi vhonala o naka.

                                             KANA

         Hai, a thi imi nae. Shangoni a hu na muthu ane a nga fhira vhathu vho¾he
         nga u naka, hu µi vha na vha¿we vho nakaho u mu fhira.

         [Na zwi¿we zwi pfalaho]√√                                                               (2)
                                                                                                 [10]

                                            NA

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

KON¶ELELA – KY Ladzani

5.1      Ndi A¼egori,√ ngauri tshi khou funza vhathu nga matshilele avhu»i a u
         kon»elela naho zwi tshi lemela.√                                                        (2)

5.2      Raimi/pfanapheledzo: abcd.√√                                                            (2)

5.3      Ndi ¼ivhuvhisi,√ ¼i »isa uri naho vhathu vha tshi sumbedza u sa u takalela, u
         songo tenda u la¾a fulufhelo, u tea u kon»elela uri u fhedze u tshi wana
         zwivhuya.√                                                                              (2)

5.4      Thounu yo fholaho ya fhasi,√ i bvisela khagala vhu»ipfi ha u pfa
         vhu¾ungu.√                                                                              (2)

5.5      Ndi a tendelana nae, ngauri vhutshiloni muthu u tea u kon»elela naho zwi
         tshi vhavha uri a kone u wana zwivhuya.√√                                               (2)
                                                                                                 [10]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                          30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          8                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:

    o   Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
    o   Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
    o   Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
    o   Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
    o   Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1

   Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
    Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
    ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi maka mbudziso iyi.

Marangaphanµa

Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa vha na
¾hu¾huwedzo kha kutshilele kana mvumbo ya vhabvumbedzwa/vhaanewa.
Fhethuvhupo ndi fhethu/vhupo vhune mafhungo na nyito zwa khou bvelela hone.
Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi mu¿wali u shumisa Vho Madilaga na Vho
Ana u bvisela khagala ¾hu¾huwedzo ya siangane na fhethuvhupo zwi tshi kwama
kutshilele kwavho.

Mbuno

Kha nganea iyi ri na fhethuvhupo vhune ha vha ha Tshandebvu, hune ra wana hone
siangane zwi tshi kwama Vho Madilaga na Vho Ana.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          9                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

Vho Madilaga
   Ri vhona kuhumbulele kwa Vho-Madilaga kwa mulovha kwa vhutendatenda ha
    sialala kwa u ¾o»a u vha ambadzifhele kha tshi¿we na tshi¿we, zwine zwa khou
    ¾u¾uwedzwa nga mvelele ya mahayani. Vha vhudza mufumakadzi wavho uri
    vhone a vha tsha ¾o»a mu¿we ¿wana. Zwithu izwi zwi khou itea mahayani kha
    ¼a Ven»a.
   Vhuponi ha mahayani musi hu na thaidzo mi¾ani hu vhidziwa vhomakhadzi
    uri vha i tandulule. Musi mu¾ani wa Vho Madilaga hu na thaidzo ine ya tea u
    tandululwa vhukati havho na Vho Luvhani, hu vhidzwa Vho Mainganye uri
    vha lugise mafhungo a mu¾ani uri mu»i u sa kwashee. Zwo¾he izwi zwi
    ¾u¾uwedzwa nga maitele a mvelele. Vho Muvhi na vhone ri vhona vha tshi
    vhidzwa uri vha »e vha kaidze na u sengisa Vho Madilaga kha u sa tshilisana
    zwavhu»i na mufumakadzi. Nga mvelele ya Tshiven»a vhomakhadzi na
    vhomalume ndi vhone vhane vha pfiwa.
   U bebiwa ha ¿wana Tshifhiwa e na ¼ino zwi hashiwa kha dziradio sa musi zwi
    tshi tou vha tshimangadzo kha lushaka vhuponi ha Tshandebvu. Izwi zwi
    sinyusa Vho Madilaga ngauri phungo ya ¿wana i khou pfala ho¾he.
   Siangane na fhethuvhupo vhune ha vha ha Tshandebvu, mahayani hu kha »i
    vha na vhathu vhane vha vha na vhutendatenda ha uri ¿wana ane a bebwa e na
    ¼ino ¼a n¾ha ndi shenga, o se¿wa, nahone ndi samba ¼ihulu mu¾ani lune ha
    ¾anganedzei na tshitshavhani. Hezwi zwi ½a½a u vhaisa Vho Madilaga, na uri
    vha a tenda uri ¿wana wavho ndi shenga.
   Fhethuvhupo ha Tshandevu vhu ¾u¾uwedza Vho Madilaga kha u tenda kha
    zwa vhuloi na dzi¿anga na uri ¿wana ane a bebwa e na ¼ino o se¿wa.
   Vhupo ha Germany hu vha na ¾hu¾huwedzo kha u shandukisa kuhumbulele
    kwa Vho Madilaga na u shandukisa kutshilele kwa vhadzulapo vha
    Tshandebvu ngauri ri vhona Vho-Madilaga vha tshi vho thoma u ¾anganedza
    ¿wana wavho Tshifhiwa, na vhadzulapo na vhone vha mu ¾anganedza.

Vho Ana

    Siangane na fhethuvhupo zwa Tshandebvu hune ha vha vhupo ha mahayani
     zwi ita uri Vho Ana vha pfe vha tshi ofha uri mu»ini wa muhura wavho Vho
     Madilaga ho bebwa ¿wana wa shenga ane vha tenda uri a luma muthu
     tshilonda tsha hone a tshi fholi.
    Vhathu vha mahayani vha funesa u »ivha zwa mi»ini ya vhathu.Vho Ana vha
     ¾o»a u »ivha kha mushumi Vho Mboneni uri ndi vhonnyi vhaeni vhe vha vha
     vho »a mu»ini wa Vho Madilaga. Musi vha songo tsha vhudzwa uri vhaeni ndi
     vhonnyi, vhone vha tou semana vhukuma vha tshi khou tou huwelela.
    Vhathu vha tendaho kha zwa vhuloi vha ya dzi¿angani uri vha wane thuso.
     Vho Ana musi mbudzana dzavho dzo vhulawa nga mmbwa dza Vho Madilaga,
     Vho Ana vha ya ¿angani uri vha wane mushonga wa u sikela ngauri vha tenda
     kha uri mbudzana dzavho dzo lu¿wa nga shenga ¼avho Tshifhiwa. Vha wanala
     khoroni ya Vho Madilaga vha tshi khou shela mushonga.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         10                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

     U sengiswa ha mulandu khoroni ya Tshandebvu u fana na mulandu wa Vho
      Madilaga, Vho Ana na Vho Jonas zwi bvisela khagala uri ndi fhethuvhupo ha
      mahayani. Vho Ana vha lifhiswa na mbudzi henengei musanda.
     Munyanya wa u pembelela u phasa ha Tshifhiwa u shandukisa kuhumbulele
      kwa Vho Ana kha zwa ¿wana wa shenga.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo kha u ¾u¾uwedza na u bvisela
khagala kutshilele kwa Vho-Madilaga na Vho Ana. Kha Vho Madilaga ri vhona
munna a re na vhutendatenda fhedzi ane a tenda kha u shandukiswa nga nyimele na
tshifhinga, a vho pfesesa na u ¾anganedza zwe a vha a sa zwi ¾anganedzi, ngeno Vho
Ana vho ¾anwa sa mufumakadzi ane a funesa mafhungo a vha¿we na vhutendatenda
kha zwa vhuloi, fhedzi vha fhedzisela vha tshi farelana.                                        [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

7.1      Mafhungo aya a sumbedza tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza
         mafhungo,√ ngauri ndi hune thaidzo ya Vho Luvhani ya khou aluwa hone,
         hune ra pfa vha tshi khou vhilaedzwa nga u aluwa ha thumbu hu si na
         zwine mukalaha wavho Vho Madilaga vha khou amba.√                                      (2)

7.2      Mafhungo aya a ¾ana khu»ano ya nga ngomu,√ hune ra pfa Vho Luvhani
         vha tshi khou amba nga mbilu vho hanganea nahone vha tshi vho tou
         humbula u sedzana na mukalaha wavho Vho Madilaga vho livhana
         zwifha¾uwo, ngauri vho sokou fhumula ngeno mihwalo i tshi khou hula i
         tshi ya.√                                                                              (2)

7.3      Lufuno u dzumbululwa sa ¿wana a sa funi khakhathi/phambano/u funa
         vhabebi vhawe vha tshi tandulula thaidzo ine vha vha nayo.√ Buguni
         Lufuno u ¾o»a vhabebi vhawe vha tshi dzudzanya mafhungo avho hu si
         phan»a ha vhana, uri mu»ini vha dzule nga mulalo.√                                     (2)

7.4      Mufhindulano u re vhukati ha Lufuno na Vho Luvhani u dzumbulula
         siangane ya mu¾a u si na pfano/nyan»ano ya vhabebi.√ Buguni Lufuno u
         vhona mme awe vha tshi dzula vha songo takala ngauri a vha khou an»ana
         na khotsi awe.√                                                                        (2)

7.5      Mafhungo aya a thusedza u anetshela zwa murahu hune Vho Madilaga vho
         sumbedza uri a vha tsha ¾o»a mu¿we ¿wana.√√                                            (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.6      Muhumbulo muhulwane ndi wa u kaidza na u tsivhudza vhathu/lushaka/
         vhokhotsi uri vha tea u ¾anganedza vhana vho bebwaho vhe kha nyimele
         dzo¾he ngauri vha tshi aluwa vha vha thikho afho mu¾ani/U eletshedza
         vhokhotsi uri vha tea u tikedza vhafumakadzi vhavho musi vhe kha nyimele
         dzo fhambanaho.√√                                                                      (2)

7.7      - Zwi ita uri Vho Luvhani vha farwe nga vhulwadze ha mutsiko wa
           malofha.
         - Zwi ita uri hu si vhe na mulalo mu»ini hu dzule hu na dzikhakhathi.
         - Masiandaitwa a vha a u ri mufumakadzi na vhana vho fhedza vho
           pfulutshela Polokwane/u fhambana ha mira»o ya mu¾a.
         - Zwi ita uri mu»i wa Vho Madilaga u fhandekane.
         - Zwi ita uri Vho Luvhani vha aluse vhana vhe vho¾he hu si na muthu wa
           munna ane a vha tikedza.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho] √√√                                                       (3)

7.8      Vhupo ha Tshandebvu hu vha na ¾hu¾huwedzo ya uri musi Vho
         Maambavha¿we vha tshi pfa mafhungo a ¿wana o bebwaho e na ¼ino vho
         mbo »i gidimela vhuongeloni.√√                                                         (2)

7.9      - Vho Luvhani ndi mufumakadzi o vu»aho ngeno Vho Ana vha
           mufumakadzi wa vhuhali.
         - Vho Luvhani a vha na vhutevheleli ha zwithu zwi iteaho mi»ini ya
           vha¿we ngeno Vho Ana vha tshi funesa u »ivha mafhungo a mi»ini ya
           vha¿we.
         - Vho Luvhani a vha tendi kha shenga ngeno Vho Ana vha tshi tenda uri
           hu na shenga.
         - Vho Ana ndi mufumakadzi ane a tenda kha zwa vhuloi ngeno
           Vho Luvhani vha sa tendelani nazwo.
         [Maraga THARU kha mbuno dzi pfalaho].√√√                                               (3)

7.10     Ee/zwo tea ngauri Vho Nicholson sa mu»ivhi wa zwa vhana vha bebwaho
         vhe na ma½o uri a si vhuholefhali, vha »o kona u bvisela khagala lushaka na
         u lu ½ea n»ivho uri lu pfesese.√√                                                      (2)

7.11     - Ndo vha ndi tshi »o amba na vhabebi vhanga uri kha vha litshe zwa
           dzinndwa vha lugise mafhungo avho.
         - Ndo vha ndi tshi »o vhidza vhahulwane vha kereke uri vha thuse
           vhabebi vhanga kha u tandulula thaidzo dzavho.
         - Ndo vha ndi tshi »o ya kha vhashumelavhapo uri vha »e vha thuse.
         - Ndo vha ndi tshi »o vhidza vha lushaka uri vha »e vha vha kaidze,
           khathihi na u vha konanya.
         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                         (3)
                                                                                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         12                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
   o Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
   o Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
   o Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
   o Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
   o Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1

   Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
    Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
    ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi maka mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa vha na
¾hu¾huwedzo kha kutshilele kana mvumbo ya vhabvumbedzwa/vhaanewa.
Fhethuvhupo ndi fhethu/vhupo vhune mafhungo na nyito zwa khou bvelela hone.
Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi mu¿wali u shumisa Vho Loshani na Maria
u bvisela khagala ¾hu¾huwedzo ya siangane na fhethuvhupo zwi tshi kwama
kutshilele kwavho.

Mbuno

Kha nganea iyi ri na fhethuvhupo vhune ha vha ha Folovho»we hune ha vha
mahayani/Ven»a ¼a musalauno na siangane ya hone, zwi tshi kwama Vho-Loshani na
Maria.

Vho-Loshani na Maria

   Siangane na fhethuvhupo zwa Folovho»we hune ha vha vhupo ha mahayani zwi
    ¾u¾uwedza uri Vho-Loshani vha vhe khonani na Vho-Aifheli vhunga vho aluwa
    vho¾he vha tshi tamba vho¾he.
   Vho-Loshani vho vha vhe na goloi ine vha »i tshimbila ngayo na khonani yavho
    Vho-Aifheli.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         13                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Nyimele iyi ya goloi ya Vho-Loshani i ita uri vha »iwane vha tshi fhelekedza
    Maria, musidzana wa Vho-Aifheli fhethu ho fhambanaho naho Aifheli e siho.
    Siangane/nyimele iyi i ita uri Vho-Loshani na Maria vha funane.
   Siangane/nyimele ya u vhifha muvhilini ha Maria i ita uri Maria na Vho Loshani
    vha langane u pometshedza mihwalo Aifheli sa musi vha tshi khou shavha uri
    shango ¼i »o vha vhonelafhi, ngeno vhone Vho Loshani vha na musadzi.
    Vhukwila uvhu vhu khou dzumbetshedza zwiitwana zwavho zwa u vhaisa
    khonani yavho ane a vha fhulufhela.
   Nyimele ya u fhulufhela hawe Vho-Loshani na u funesa Maria zwi ita uri Aifheli
    a tende uri mihwalo ndi yawe nahone u takalela na u lindela kubwebwa kwawe.
   Fhethuvhupo ndi mahayani a musalauno kha ¼a Folovho»we hune
    nyimele/siangane iyi ya ¾u¾uwedza uri Aifheli a humbule u ita munyanya wawe
    nga u tou tshata. Vho-Loshani musi vha tshi ½ewa tshipi»a tsha u ri vha
    dzudzanye munyanya wa Aifheli na Maria vha pfa vha songo vhofholowa vha
    tshi humbula vhu¾udzi he vha ita na musidzana wa khonani yavho.
   Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza uri lushaka lu lugise mafhungo a mu¾a
    hu si na u dzhenelela ha vhatsinda. Thathani mukomana wa Aifheli na muzwala
    wawe Vho-Dafitha vha hana musi vho Vho-Loshani vha tshi dzhenelela kha
    mafhungo a munyanya wa Aifheli na Maria sa musi vha mutsinda.
   U dzulelana ha Vho Loshani na Aifheli zwi ita uri Musatondwa ¿wana wa Vho
    Loshani na Rotondwa ¿wana wa Maria vha vhe dzikhonani sa musi na vhabebi
    vhe dzikhonani.
   Sa musi mvelele ya Tshiven»a i sa tendi uri vhana vha khotsi vha malane, u
    tshinyana havho zwi ita uri vhana vha hanelele u vha munna na musadzi naho
    vhabebi vha tshi khou hana. Vho Maria na Vho Loshani vha khou hana vhana
    vha tshi malana ngeno Aifheli a tshi khou zwi takalela nga u sa »ivha ngoho ya
    uri ndi dzikhaladzi.
   Nyimele iyi i hanedzanaho na mvelele ya Vhaven»a i ita uri Vho Loshani na
    Maria vha fhedze vha tshi khou ambulula tshiphiri tsha uri Musatondwa ndi
    khaladzi a Rotondwa.
   ¹honi dzi ita uri Vho Loshani vha pfulutshele Shakadza, Maria a pute vhuda
    hawe a ye hayani hawe, Rotondwa na Musatondwa vha malane hone
    Musatondwa a fhedze a tshi vho pandamedza zwisusu.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u ¾u¾uwedza na u bvisela
khagala kutshilele kwa Vho-Loshani na Maria ngei kha ¼a Folovho»we. Kutshilele
kwa Vho-Loshani na Maria kwa u sa fhulufhedzea ku vha na masiandaitwa a si
avhu»i kha vhana vhavho na vhone vha½e.                                                         [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         14                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      Mafhungo aya a ¾ana nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo,√ ngauri ndi
         hone hune thaidzo ya Vho-Loshani ya tshiphiri tshe vha pometshedza
         Aifheli mihwalo i si yawe ya khou thoma u aluwa i tshi ya.√                            (2)

9.2      Mafhungo aya a ¾ana khu»ano ya nga ngomu,√ ngauri ndi hune ra pfa
         Vho-Loshani vha tshi amba nga mbilu vho hanganea nahone vha tshi vho
         thoma u »isola uri Aifheli a nga vha a tshi vho »ivha mafhungo avho na
         Maria a u tshinyana, lune vha vho tata na u ya mu»ini wawe.√                           (2)

9.3      Mafhungo a ¾ana Vho-Loshani sa muthu a re na valuvalu/nyofho.√
         Vho-Loshani vha dzula vho tshuwa uri tshiphiri tshavho tsha u tshinya
         Maria tshi »o bvela khagala.√                                                          (2)

9.4      Mufhindulano u re vhukati ha Vho-Josephine na Vho-Loshani u
         dzumbulula siangane ya mu¾a une ha vha na u funana/pfesesana vhukati ha
         munna na musadzi.√ Vho-Loshani vha pfesesa na u ¾anganedza
         ngeletshedzo ya mufumakadzi wavho ya u ya mu»ini wa Aifheli na
         zwenezwo.√                                                                             (2)

9.5      Mafhungo aya a thusedza u anetshela zwa murahu zwa musi Vho-Loshani
         vha tshi tshinya Maria vha langana u pometshedza Aifheli.√√                            (2)

9.6      Muhumbulo muhulwane ndi wa u sumbedza uri u vha na zwiphiri, u sa
         fhulufhedzea kha dzikhonani, mbinganoni na kha mashaka, zwi na
         masiandaitwa a si avhu»i.√√                                                            (2)

9.7      - Vho-Loshani vha khakhisa Maria ane a funana na Aifheli.
         - Zwi ita uri Aifheli a aluse Rotondwa ngeno ¿wana e si wawe.
         - Zwi ita uri Aifheli a fhambane na khonani yawe Vho-Loshani musi o no
           wana ngoho.
         - Zwi ita uri mufumakadzi wawe Maria a farwe nga vhulwadze ha mutsiko
           wa muhumbulo.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho] √√√                                                       (3)

9.8      Folovho»we ndi vhupo ha mahayani hune vhathu vha kha »i tenda kha zwa
         mvelele na zwa uri munna ndi ambadzifhele mu¾ani nahone u ita zwine a
         funa,√ ndi zwine ngazwo ra vhona Vho-Maduka vha tshi laulwa nga
         mvelele lune vha mala mu¿we musadzi, vha dovha hafhu vha ¾o»a tshelede
         ya mamalo a ¿wana we vha si mu aluse.√                                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         15                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.9      - Maria ndi mufumakadzi a sa fhulufhedzei kha munna wawe ngeno
           Vho-Josephine vha tshi fhulufhedzea kha munna wavho.
         - Maria ndi mufumakadzi wa u zwifha ngeno Vho-Josephine vha na
           ngoho.
         - Maria ndi mufumakadzi a sa ¾honifhi munna wawe ngeno
           Vho-Josephine vha tshi ¾honifha munna wavho.
         - Maria ndi mufumakadzi a sa lengi u fhurea ngeno Vho-Josephine vha sa
           fhurei.
         [Maraga THARU kha mbuno dzi pfalaho].√√√                                               (3)

9.10     Ee/zwo tea ngauri:
         - Musatondwa na Rotondwa vha a funana.
         - A si mulandu wavho wa uri Vho-Loshani na Maria vha dzumbetshedze
            tshiphiri tsha uri vhana avha ndi dzikhaladzi.

                                             KANA

         Hai/a zwo ngo tea ngauri:
         - Nga mvelele ya Tshiven»a vhana vha khotsi a vho ngo tea u malana ndi
           ma¾udzi.
         - Ngauri vha vho »ivha ngoho ya uri ndi vhana vha khotsi.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho] √√                                                           (2)

9.11     - Ndo vha ndi tshi »o vha vhudzisa uri ndi nga mini vha tshi funana na
            musidzana wanga ngeno vhone vha na musadzi.
         - Ndo vha ndi tshi »o vhidza vhahulwane vha kereke uri vha ri itele
            dzithabelo na maipfi a tsivhudzo.
         - Ndo vha ndi tshi »o vha farela nda bvela phan»a na vhutshilo hanga.
         - Vhukonani hanga na Vho-Loshani ho vha hu tshi »o fhela.
          [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                        (3)
                                                                                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 10:           KHUVHANGANYO            YA    FOLUKU·OO       (MBUDZISO
                          NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
   o Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
   o Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
   o Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
   o Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
   o Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1

   Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho
    u itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.
   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi maka
    mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Vhabvumbedzwa ndi vhathu-khumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
lungano. Mvumbo ndi zwine muthu a vha zwone. Kha zwibveledzwa izwi, mu¿wali
u shumisa vhaanewa u ¾ana vharangaphan»a vha mulovha, vha si magoswi/vhahali,
vho pfumaho vhu¾ali, vha songo tendaho u dzhielwa zwavho vho lavhelesa.

Mbuno

    Nga lungano lwa 'Vhubvo ha dzina ¼a Makhado,' mu¿wali u ¾ana vhuhali na
     vhu¾ali ha khosi iyi. Makhado u sumbedza vhu¾ali nga »isendedza tsini na
     vhatshena vhe vha vha vha tshi ¾o»a u mu dzhiela vhalanda vhawe. O ita izwi a
     tshi ¾o»a uri vha sa zwi vhone uri o sinyuwa nahone u ¾o»a u vha ¾hasela.
    Maano enea o ita uri vhatshena vha mu fhulufhele vha ite na u mu fha zwigidi
     zwa u zwima n»ou. Ene nga vhu¾ali hawe, a dzumbetshedza zwi¿we, a vha
     vhudza uri o dzhielwa nga maswina hu u itela uri a vhe na zwinzhi zwine a »o
     kona u lwa navho ngazwo.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

    Makhado u sumbedza vhu¾ali hawe musi a tshi nanga u tsho¾hela vhatshena
     vhusiku, a vha fhedza vho¾he na vhana. Hezwi ndi vhu¾ali ngauri o zwi »ivha
     uri arali a vha tsho¾hela masiari, zwi nga itea vha mu fhenya kana vha wana
     vhaphalali.
    Hezwi zwi sumbedza vhuhali ngauri arali o vha e goswi, o vha a si nga si
     tsho¾hele vhatshena hayani havho a sa »ivhi nzulele yavho.
    U kunda swina mu»ini wa¼o nga zwihali zwe wa zwi wana kha¼o zwi sumbedza
     vhu¾ali na vhuhali.
    Makhado u dovha a sumbedza vhu¾ali nga u sia vhatshena vhavhili uri vha
     anetshele vha¿we, hezwi ho vha hu u itela uri a ofhiwe nga vhane vha nga ¾o»a
     u mu ¾hasela. Zwo¾he hezwi zwo ita uri a vho »ivhiwa sa 'Makhado
     Tshilwavhusiku Ramabulana' zwine na ½amusi vha tshilaho zwino vha »ihudza
     na u »i¾ongisa nga u vha na murangaphan»a a sa ofhi wa vhu¾ali.

Tshikho»o tsha Thovhele Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase

    Kha Tshikho»o tsha Thovhele Vho Ratshimphi Tshivhase, murendi u
     sumbedza vhuhali ha Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase kha
     dzi¿we tshaka dzi mu hanedzaho.
    A hanedzaho Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase o vha a tshi
     vhaiswa kana a vhulahwa.
    Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase vha sumbedza vhuhali havho
     nga u fhisekanya mi»i ya vhakhaedu vhavho nndwani.
    Vhuhali hawe vhu ita uri na musi o e»ela, maswina awe a mu tetemele.
    Dzina ¼awe ¼a Phiriphiri ¼i sumbedza uri ndi khosi ya vhuhali na tshi¾uhu,
     zwine zwa fanyiswa na u vhavha ha yone phiriphiri.
    Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase vha ¾anwa vhe khosi ya vhu¾ali,
     vhane vha tshi lwa vha vha vho »ibandutshedza lwa u »itsireledza kha maswina
     avho nga muri wa muha¾aha.

Magumo

Mu¿wali o sumbedza vhukoni ha u shumisa lungano na tshirendo tsha sialala u
pfukisela mulaedza wa ndeme wa vhuhali na vhu¾ali ha vharangaphan»a vha
mulovha. Izwi u zwi kona nga u sumbedza vhuhali na vhu¾ali ha Makhado a tshi
fhedza vhatshena hayani havho vhusiku o shumisa zwigidi zwavho. Mu¿wali u
dovha hafhu a sumbedza vhuhali na vhu¾ali ha Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri
Tshivhase vhane vha vhulaha na u fhisa mi»i ya vha lwaho navho.                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         18                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI

MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI

PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA: LUNGANO

11.1     Ndi mvulatswinga/mathomo.√ Ngauri ndi hone lungano lu tshi khou
         thoma, muanetsheli u khou ¾o»a vhathetshelesi/vhavhali vha tshi
         thetshelesa/u vhala nga vhuronwane.√                                                   (2)

11.2     Mafhungo aya a ¾ana khu»ano ya nn»a.√ Tshibode tshi dobiwa tsha la¾iwa
         kule khathihi na u se¿wa.√                                                             (2)

11.3     Mafhungo aya a bvukulula u pfa vhu¾ungu ha tshibode.√ Tshibode tshi
         ¾ungufhadzwa nga u posiwa kule na u nyadziwa nga dzi¿we phukha.√                       (2)

11.4     Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza ndi wa uri
         vhathu ri songo nyadza muthu ro sedza mbumbo yawe, ngauri ndi ene ane
         a nga phulusa vhathu musi vho hanganea/ Tshumisano na u pfesesana zwi
         ita uri ri swikelele ndivho/zwivhuya.√√                                                (2)

11.5     - Phukha dzo¾he dzo bwa dza balelwa u wana ma»i.
         - Muvhu»a wo fhura na u vhofha phukha dzo¾he dze dza vha dzi tshi
           siiwa dzi tshi khou linda.
         - Ma»i o vha a tshi wanala tshifhinga tsho¾he o dzikuswa nahone a
           matswuku a sa nwei.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho]√√                                                        (2)

11.6     - Ndi phukha i no kon»elela.
         - Sa phukha i re na vhu¾ali.
         - Sa phukha i sa bvafhi.
         - Sa phukha i si na mukale.
         - Sa phukha i no hangwela.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√                                                       (2)

11.7     - Ndo vha ndi tshi »o »inetshedza khavho uri ndi sa dzulele u shavha na u
           dzumbama.
         - Ndo vha ndi tshi nga humbela pfarelo kha dzi¿we phukha uri vhutshilo
           vhu ye phan»a sa kale.
         - Ndo vha ndi tshi »o humbela u ½ewa nda¾iso kha zwo¾he zwe nda
           khakha.
         - Ndo vha ndi tshi »o fulufhedzisa dzi¿we phukha uri a thi tsha »o dovha
           nda ita vhukhakhi ha u sa shumisana na vha¿we.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho] √√√                                                       (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         19                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)

11.8     Ndi tshigarukela.√ Tshi sumba u amba nga u huwelela i n»ila ya u
         ombedzela na u khwa¾hisedza ndeme ya vhupo honoho.√                                    (2)

11.9     Murendi u tama u bvisela khagala zwauri vhupo ha Tshiungani ho »ala
         zwifuwo na zwivhanda zwa »aka zwine zwa »a zwi tshi nwa ma»i
         henefho.√√                                                                             (2)

11.10    C/Ndi hune vhathu/lushaka lwa rerela hone midzimu yalwo.√                              (1)

11.11    Muhumbulo muhulwane une murendi u tama u ri vhudza ndi wa uri fhethu
         afho ndi ha ndeme, ndi zwifhoni hune vhathu vha rerela hone hune a hu
         sokou iwa, hu iwa zwo fanela.√√                                                        (2)

11.12    - Vharereli vha a kona u fhenya khombo dzi fanaho na u shushedzwa nga
           zwivhanda.
         - Vharereli vha a kona u wana zwivhuya, u fana na u vhuisa ma»i
           zwisimani.
         - Vharereli vha a kona u langa zwivhanda zwi ofhisaho.
         - Zwi thusa vharereli uri vha dzule shango ¼o lala.
         [Mbuno THARU fhedzi dzi pfalaho]√√√                                                    (3)

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:

    o   Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
    o   Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
    o   Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
    o   Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
    o   Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1

   Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a mafhedziseloni musi vha tshi
    ¾ola/maka mbudziso iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Thero ndi mafhungo ane mu¿wali wa »irama a vha a tshi khou amba nga hao u bva
bugu yawe i tshi thoma u swika i tshi fhela. Ndi mafhungo ane mu¿wali a tama ri
tshi a »ivha nga »irama yawe. Kha »irama iyi mu¿wali u khou amba nga ha
vhunde¿wa. Vhatambi ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u
bveledza mafhungo a »irama yawe. Kha »irama iyi mu¿wali u shumisa Mashudu u
bveledza thero ya zwithu zwine zwa bvelela musi ¿wana o lemala. Ndi henefha hune
a tsivhudza vhaswa na u vha laya a tshi khou nyefula/sasaladza matshilele a si
avhu»i.

Mbuno

   Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi vhuya vhusiku zwine zwi si vhe
    zwavhu»i kha ¿wana wa musidzana. Maitele aya a sinyusa khotsi awe
    Vho-¸efefe lwe vha fhedza nga u mu rwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         21                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Vhunde¿wa na vhubva zwa Mashudu zwi ½a½iswa nga musi mme awe
    Vho-Mari¾a vhane vha mu shumela ene o dzula a sa iti tshithu. Vha mu itela tie
    na u mu bikela vhuswa ene o dzula zwawe a tshi khou pennda ½ala dzawe.
   Mu¿wali u sasaladza na u sola Mashudu kha u funesa hawe vha¾hannga u fhirisa
    mafhungo a u vhala bugu dza tshikolo dzine dza »o mu ½ea vhumatshelo
    havhu»i. A funa mu¾hannga a ita zwi sa »ivhalei, u mbo »i mu litsha a funa
    mu¿we. U funa Lufuno we a fhedza o mu litsha a fhirela kha Tshibio.
   Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi dzhia ngeletshedzo mmbi dza mme
    awe Vho-Mari¾a madzuloni a u ri a tevhele ngeletshedzo ya khotsi awe
    Vho-¸efefe na khaladzi awe Khwa¾hisani.
   Mashudu ha iti mishumo ya tshikolo zwine zwa mu fhambanya na
    Vho-Ludwevha mudededzi wawe. Kuitele ukwu ndi kwone kune mu¿wali a khou
    ku sasaladza. Zwithu zwo¾he hezwi zwi khou ¾u¾uwedzwa nga vhunde¿wa hawe.
   Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi dzhavhula ¾hamu kha Vho-Ludwevha
    musi vha tshi khou ¾o»ou mu kaidza ngayo. Musi a songo ¿wala tshu¿wahaya.
   Mashudu ha vhoni vhu¾hogwa ha pfunzo, ndi ngazwo mu¿wali a tshi khou mu
    sasaladza musi a tshi vhudza Tshibio uri a si pfunzo fhedzi ine ya ita uri muthu
    a »iphine kana a bvelele vhutshiloni. Mu¿wali u nyefula Mashudu musi a tshi
    kanganyedza Tshibio ane a khou amba nga ha vhu¾hogwa ha pfunzo.
    Tsatsaladzo iyi yo livhiswa kha vhaswa vho¾he ho katelwa na vhana vha
    vhasidzana.
   Mashudu u »isa Tsa¿wani mu»ini wa khotsi awe zwine zwa vha zwithu zwi sa
    ¾anganedzei kha muswa ane a kha »i dzhena tshikolo.
   Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi litsha tshikolo a ¾ahela Tsa¿wani a re
    na musadzi wawe tshikhuwani.
   Mashudu u sema mme awe musi vha tshi khou hana a tshi ¾ahela Tsa¿wani
    makhuwani. Izwi zwo¾he zwi vhangwa nge vha lora a tshi khou ¾havhekanyiwa.
    Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi vhidza mme awe muloi a dovha a vha
    vhudza na uri ndi vhone vho mu pengisaho.
   U ¾ahela hawe Tsa¿wani a zwi ngo tsha mu tshimbilela nge a thulwa nga goloi a
    lovha henengei tshikhuwani a tshi khou shavha u ¾havhiwa nga He¼eni
    mufumakadzi wa Tsa¿wani.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi u khou kona u bveledza thero ya tsatsaladzo nga u shumisa
Mashudu kha u eletshedza vhaswa uri vha thetshelese vhathu vhane vha vha ½ea
ngeletshedzo yavhu»i uri vha vhe na vhumatshelo havhu»i. Kha »irama iyi ndi
hunzhi hune ra wana Mashudu a tshi khou kaidzwa ene a si thetshelese.                           [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         22                               DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 13:          U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                         PFUFHI

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

13.1     Ndi nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo,√ ngauri thaidzo ya u lemala ha
         Mashudu na u funana na vha¾hannga vho fhambanaho zwi khou hulela zwi
         tshi ya. Afha mafhungoni u litsha Lufuno a vho funana na Tshibio.√                      (2)

13.2     Tshi vhangaho u fhambana ha mihumbulo ndi mafhungo a u ri Mashudu
         ha tendelani na Tshibio ane a khou vhona ndeme ya pfunzo ngeno ene a sa
         i vhoni.√√                                                                              (2)

13.3     Mafhungo aya a thusedza u anetshela zwa phan»a ngauri phan»a ri vhona
         Tsa¿wani a tshi vhidzwa a »a a dzhena mu¾ani wa ha ¸efefe sa zwo iteaho
         kha Tshibio.√√                                                                          (2)

13.4     Mafhungo aya a thusedza u bveledza siangane ya mu¾a wa Vho-¸efefe une
         wa khou bvulwa mvumbo/tshirunzi nga n¾hani ha kutshilele kwa Mashudu
         na Vho-Mari¾a.√√                                                                        (2)

13.5     Aironi ya »irama ndi fha¼a hune ri½e vha¾aleli ra »ivha zwine zwa khou ya u
         bvelela kha mutambi ene a sa zwi »ivhi.√ Buguni ri½e vha¾aleli ro vha ri tshi
         zwi »ivha uri He¼eni u khou tou shushedza Mashudu nga lufhanga ene a sa
         zwi »ivhi.√                                                                             (2)

13.6     Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri hu na vhathu vha songo teaho u vhudzwa
         mafhungo, ngauri a vha na tsha khanani/Muthu musi a tshi vhudzwa
         mafhungo a tshidzumbe ha ngo tea u a fhirisa/Vhathu kha vha litshe u
         lu¾anya vhathu.√ Sara nge a »ivha mafhungo a Tsa¿wani o mbo »i ya u
         vhudza He¼eni zwa mbo »i vhanga khakhathi.√                                             (2)

13.7     Kuambele kwa Tshibio ku ¾ana vhu»ipfi ha u takala,√ ngauri u pfala a
         mu¾hannga ane a pfana na mafhungo a u dzhena tshikolo/u na bono/u a
         ¾u¾uwedzea musi a tshi vhona vhathu vho dzhenaho tshikolo/ u takalela u
         funwa nga Mashudu.√√                                                                    (3)

13.8     Mu¿wali u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi, a tshi ¾oµa u
         sumbedza uri Mashudu ha khou takalela zwine zwa khou ambiwa nga
         Tshibio.√√                                                                              (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         23                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.9     U funana ha Mashudu na Tsa¿wani zwi ita uri:
         - Vho-Mari¾a vha lozwe vhutshilo havho.
         - Mashudu a lozwe vhutshilo hawe.
         - Tsa¿wani na He¼eni vha lu¾ane.
         - He¼eni a dzhene khakhathini nge a vhulahisa Mashudu
         [ZWIRARU fhedzi dzi pfalaho.]√√√                                                       (3)

13.10    - Ndo vha ndi tshi »o ri kha litshe zwa vhatukana a dzhene tshikolo.
         - Ndo vha ndi tshi »o ri a thetshelese ndayo dza khotsi, khaladzi na
           vhadededzi vhawe.
         - Ndo vha ndi tshi »o mu eletshedza uri a thuse mme awe kha mishumo
           ya hayani.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√                                                      (3)

13.11    Ee/Zwo tea ngauri:
         - Ndi vhone vho lemaho ¿wana wavho Mashudu.
         - Ndi vhone vhe vha ¾u¾uwedza Mashudu kha uri a ½a½e u vha nde¿wa.
         - Vho vha vha tshi hana u eletshedzwa kha zwi kwamaho maalusele
            avhu»i a ¿wana.
         - Ndi vhone vho ¾u¾uwedzaho Mashudu uri a litshe u ita zwa tshikolo a
            ite zwa u funa vhatukana.
         - Zwine Vho-Mari¾a vha khou ita zwi shonisa ene Khwa¾hisani afho
            tshikoloni.

                                             KANA

         Hai/A zwo ngo tea ngauri:
         - U tea u sumbedza ¾honifho/mikhwa yavhu»i kha mubebi wawe.
         - U tea u amba na mme awe nga n»ila yavhu»i.
         - U tea u kona u langa mbiti dzawe, a dzudzanya mafhungo nga n»ila yo
           teaho.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                       (2)
                                                                                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         24                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
   o Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
   o Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
   o Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
   o Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
   o Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1

   Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a mafhedziseloni musi vha tshi
    ¾ola/maka mbudziso iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Thero ndi mafhungo ane mu¿wali wa »irama a vha a tshi khou amba nga hao u bva
bugu yawe i tshi thoma u swika i tshi fhela/Ndi mafhungo ane mu¿wali a tama ri
tshi a »ivha nga »irama yawe. Kha »irama iyi mu¿wali u khou amba nga ha
tshipimbi tsha u sa ¾o»a u ¾uwa/fhira shangoni ¼a vha¿we. Vhatambi ndi
vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a »irama
yawe. Kha »irama iyi mu¿wali u shumisa maforo¾ereke u bveledza thero ya zwithu
zwine zwa bvelela musi vhathu vha tshi kandekanya pfanelo dza vha¿we vhathu.
Ndi hanefha hune a tsivhudza vhathu na u vha laya nga u nyefula/sasaladza
kutshilele ku si kwavhu»i.

Mbuno
 Mu¿wali u sasaladza maforo¾ereke vhane vha si tsha ¾o»a u fhira/u sa tenda u
  vhuisa shango murahu ¼e Khosi Thovhele Tshilwavhusiku a vha swielela lwa
  tshifhinganyana uri vha dzule Swongozwi. U sasaladza u sa fhulufhedzea ha
  maforo¾ereke kha mulanga we vha ita na maforo¾ereke vhe vha swika sa vhafhiri
  vha gondo.
 Mu¿wali u sasaladza maitele mavhi a u »iengedzela »ara¾a vha songo wana
  thendelo kha vha½e vha shango he vha swielelwa hone. Aya ndi maitele mavhi a
  u dzhia tshithu u songo ½ewa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         25                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

   Hu sasaladzwa na tshi¾uhu tshine maforo¾ereke vha vha natsho tsha musi vha
    tshi rwa Mphelekedzeni ¿wana wa khaladzi a Vho-Lumbule nga tshimebi vha
    tshi mu rwela uri o sera »ara¾a. Vha vhulaha na mmbwa dzawe na ene a fhedza o
    lovha nga matsivha. Vha»in»a vho ru¿waho u isa mbilahelo vha a
    pandamedziwa nga maforo¾ereke.
    Mu¿wali u vhona zwo khakhea zwa musi maforo¾ereke vha tshi hanela vha½e
    vha shango musi vha tshi sera »ara¾a vhunga zwi tshi nga vusa dzinndwa na
    mabulayo.
   Mu¿wali u sasaladza maforo¾ereke musi vha tshi langana u vhea phuphu ine ya
    »o vha tshiga kha lushaka lu »aho. Izwi vha zwi ita kha shango ¼ine ¼i si vhe
    ¼avho.
   Maforo¾ereke vha zwifha musi vha tshi ri vhone vho renga shango ngeno zwi si
    zwone. Mu¿wali u dinwa nga mazwifhi avho, a zwi vhea nga i¾o ¼a vhu¿wali u
    ¾ana tsatsaladzo yawe.
   Maforo¾ereke vha shumisa vhatukana na vhasidzana mi»ini yavho sa dziphuli
    zwine mu¿wali a vhona zwi sa ¾anganedzei na luthihi.
   Mu¿wali u sasaladza maforo¾ereke musi vha tshi ri vhathu vharema a si vhathu
    nahone vha dovha vha vha dzithuri. Kuitele kwavho ku sumbedza u kandekanya
    pfanelo dza vha¿we vhathu khathihi na u kola.
   Mu¿wali u dinwa nga vhufhura na vhukwila vhune vha vha naho. Vha vhudza
    vhadzulapo uri vhone vha na kholomo ¾hanu dza u renga shango u sumbedza uri
    vhone a hu tshe na hune vha ya hone nahone mulanga we vha vha vho u vhofha
    a vho ngo tsha »iimisela u u tevhela.
   U dinwa nga lunyadzo lune vha vha nalwo kha vha½e vha shango na Khosikhulu
    Thovhele Tshilwavhusiku. Madzuloni a uri vha ambe zwavhu»i na vha½e vha
    shango, vhone vha vha pomoka uri vha khou vha tswela khuhu na ma¾ama¾isi.
   Mu¿wali u sasaladza maforo¾ereke musi vha tshi shushedza mukoma nga gulu
    ya tshigidi musi o rumiwa khavho nga Thovhele. Izwi zwi sumbedza lunyadzo
    kha vha½e vha shango.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi u khou kona u bveledza thero ya tsatsaladzo(sathaya) nga u
shumisa maforo¾ereke u sumbedza uri muthu u tea u ¾honifha vhathu vhane vha u
thusa ngauri zwa sa ralo zwi nga fhedza zwi tshi vhanga dzinndwa na mabulayo.
Mu¿wali u khou kona u sumbedza uri muthu u tea u fhulufhedzea kha vhathu vhe
vha mu swielela, ngauri vha khou thusa. U vhonadza izwi mu¿wali u shumisa
maforo¾ereke kha u sasaladza kutshilele kwavho.                                                 [25]

                                          KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2023/d2bceb46-9032-46e4-a5b4-1e44398ca343) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P2-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
